“Những người muôn năm cũ”: Ông chủ nhà sách Khai Trí

 

 

“Những người muôn năm cũ”: Ông chủ nhà sách Khai Trí

 

 

Tôi có người chị ruột giúp việc bán sách cho tiệm sách Việt Hương ở số 34 đường Lê Lợi. Từ đây đi về hướng chợ Bến Thành có thêm 3 tiệm sách: Thanh Tuấn số 56, Phúc Thành số 58 và Khai Trí chiếm 2 căn 60 – 62. Theo chị tôi kể lại, Ông Khai Trí khởi nghiệp bằng 1 chiếc xe đẩy (như xe bán sách ở bến sông Seine bây giờ). Xe bán sách của Ông thường đậu trước cổng Trường Chasseloup Laubat đường Hồng Thập Tự. Tôi nghe kể lại vậy thôi chớ đâu ngờ gặp Ông ở trại Z30C Hàm Tân.

 

Buổỉ sáng Tù đợi đi lao động, nhưng sớm hơn có 1 Ông già lúc nào cũng với bộ quần áo trắng đă ngă qua màu cháo ḷng đẩy chiếc xe cải tiến chứa phân Bắc của Tù đem đi. Sáng nào cũng vậy, it ai biết ông là ai. Đó là ông Nguyễn Hùng Trương, chủ nhà sách Khai Trí nổi tiếng ở Sài G̣n trước năm 1975.

 

Người Sài G̣n gọi ông là “ông Khai Trí” (theo tên nhà sách – nhà xuất bản do ông làm chủ). Hết sức quảng bác nhưng ông lại rất ít nói về ḿnh, nên ít người biết ông chính là tấm gương sống động: từ hai bàn tay trắng trở thành người kinh doanh ngành sách lớn nhất và uy tín nhất miền Nam.

 

Ông Khai Trí tên thật là Nguyễn Hùng Trương, sinh năm 1926 tại Thủ Đức. Thuở nhỏ, ông thường nhịn ăn sáng, dùng 2 đồng xu mẹ cho để mua báo đọc. Lên Sài G̣n học trung học ở Petrus Kư, ông được sắm cho chiếc xe đạp cũ để cuối tuần đạp về nhà, đầu tuần trở lên với món tiền đủ để tiêu xài dè xẻn trong tuần. Nhưng cứ mỗi chiều thứ hai là ông tiêu sạch số tiền đó vào sách báo rồi cả tuần nhịn ăn sáng, chỉ uống nước lă cho đỡ đói.

 

Sách ông mua hầu hết là sách báo nước ngoài, vào thập niên 1940 ông đă gây dựng được một tủ sách có giá trị. Bạn bè đến chơi, thấy ông có nhiều sách hay thường nhờ ông mua giùm. Có lần, chỉ 5 người nhờ nhưng ông mua đến 10 cuốn để được hưởng 30% hoa hồng. Số sách dư ra, ông đem kư gửi ở quán sách. Ba hôm sau, người chủ quán hỏi ông sách loại đó c̣n không, nếu c̣n th́ đem tới tiếp v́ sách gửi trước đă bán hết rồi. Từ đó ông nảy ra ư định mua sách báo ở nước ngoài về gửi bán. Sách ông chọn là loại sách có giá trị, quư hiếm, nhiều người cần mà trong nước không bán. Lúc đầu mua mỗi thứ vài chục cuốn, thấy bán chạy ông mới tăng số lượng lên, có khi cả ngh́n cuốn.

 

Nhờ cố gắng làm việc không quản mệt mỏi, tiết kiệm từng đồng nên đến năm 1952 ông Khai Trí đủ vốn để mở một hiệu sách nhỏ tại 62 đại lộ Bonard (nay là Lê Lợi), đặt tên là Nhà sách Khai Trí (nay là Nhà sách Sài G̣n). Đây là nhà sách đầu tiên ở Việt Nam bán hàng theo kiểu tự chọn, khách có thể đứng đọc tại chỗ hàng giờ rồi đi ra mà không phải mua. Nữ nhân viên bán hàng mặc đồng phục, lúc nào cũng vui vẻ ân cần, trông nom một cách kín đáo…

 

Những điều này hiện nay được áp dụng ở đa số hiệu sách nhưng vào thời điểm đó th́ quá mới mẻ và rất được khách hàng ủng hộ, nhờ vậy mà sau đó nhà sách được mở rộng thêm 2 căn liền kề với nhiều tầng lầu.

 

Nhà sách Khai Trí c̣n phụ trách cả việc xuất bản sách với những đầu sách được chọn lựa kỹ càng và phong phú.

 

Một thú chơi đặc biệt của ông Trương nữa là sưu tầm sách báo (chỉ riêng tờ báo Pháp ngữ Le Monde, ông có từ số đầu tiên cho tới ngày 30/4/1975). Ông c̣n cùng nhà văn Nhật Tiến chủ trương ra Tuần báo Thiếu Nhi và là soạn giả của nhiều cuốn sách có giá trị.

 

Riêng trong khoảng 10 năm từ 1993 đến 2003, ông đă tuyển chọn và biên soạn khoảng 15 cuốn sách: Thơ t́nh Việt Nam và thế giới chọn lọc, Quê em mến yêu, Làm con nên nhớ, Chánh tả cho người miền Nam, Huế mến yêu, Những bài thơ hay trong văn chương Việt Nam…

 

Nhà văn Nguyễn Thụy Long (tác giả của cuốn tiểu thuyết nổi tiếng “Loan mắt nhung,” một cuốn tiểu thuyết mà sau này giới nghiên cứu miền Bắc sau 1975 cũng hết lời ca ngợi) có viết một bài nhan đề “Vĩnh biệt ông Khai Trí,” trong đó có nhắc đến hoàn cảnh đau thương của ông Khai Trí sau 1975.

 

Ông Khai Trí, Nguyễn Hùng Trương, sinh năm 1926 tại Thủ Đức, Gia Định, mất hồi 5 giờ 15 ngày 11 tháng 3 năm 2005, tức ngày mồng 2 tháng 2 năm Ất Dậu, thọ 80 tuổi sau hai tuần nằm bệnh viện. Ông mất đi do sức già lực kiệt, nhiều năm ông cố gắng tranh đấu để xin lại hiệu sách vĩ đại của ông sau khi bị nhà nước Việt Nam xă hội chủ nghĩa tịch thu, sau đợt “cải tạo văn hóa” 1976 tại Sài G̣n. Tiệm sách của ông tại đường Lê Lợi mang tên Khai Trí bị nhà nước “quản lư”, nay mang tên Phahasa của nhà nước.

 

Thuở đó, sau khi các sĩ quan chế độ Việt Nam Cộng Ḥa bị đi cải tạo trước, đến lượt những văn nghệ sĩ bị bắt, tác phẩm thiêu đốt và họ đều bị coi là kẻ “có tội”, đương nhiên bị bôi nhọ, kết tội là “Biệt Kích Văn Nghệ”.

 

Ông Khai Trí cũng bị coi là “tội phạm”, liệt vào hàng văn nghệ sĩ và bị bỏ tù, v́ người “chiến thắng” cho ông là người kinh doanh và phát triển cái “văn hóa đồi trụy”. Những người đă từng sống ở miền Nam trước 1975, ai cũng biết đến ông. Gọi là ông Khai Trí mà quên cái tên cúng cơm của ông là Nguyễn Hùng Trương, ông làm được nhiều công việc lợi ích cho văn hóa Việt Nam, cả đời ông đam mê công việc ấy. Và ông quen biết rất nhiều văn nghệ sĩ ở miền Nam, kể cả những văn nghệ sĩ Bắc di cư 1954.

 

Ông Khai Trí lại ra tay giúp đỡ nhiều anh em văn nghệ sĩ gặp hoàn cảnh khó khăn, mua tác phẩm của họ, tuy chưa in c̣n để đấy nhưng ông vẫn trả tiền đầy đủ không thiếu một xu. Ngoài ra ông tài trợ cho nhiều tờ báo hồi đó ở Sài G̣n. Tôi không biết nhiều, nhưng tôi biết về tờ báo Sống của Chu Tử, cũng có sự góp sức về mặt tiền bạc.

 

..Bao nhiêu lần tôi đi qua đường Lê Lợi, tôi nh́n thấy ông Khai Trí buồn bă đứng ở góc đường đó, nh́n sang hiệu sách cũ của ḿnh mang tên mới là Phahasa. Một lần khác, cũng trong bữa giỗ ông Chu Tử, tôi hỏi ông Khai Trí về việc xin lại nhà sách Khai Trí đến đâu rồi? Ông cười chua chát:

 

“Phải đến năm 3000 th́ may ra...”

 

Ngày ông bị bắt, bị bỏ tù, bao nhiêu bài báo nói xấu ông, kết tội ông “ c̣n dấu bao nhiêu kho sách Ngụy, không thành thật khai báo”. Chuyện thế thái nhân t́nh lúc ông gặp hoạn nạn, những kẻ trước đây từng chịu ơn ông, tố cáo ông bao nhiêu là tội kể cả những điều không có để lập công!

 

Buổi lễ tang ông Khai Trí, tại nhà ông đường “Xô Viết Nghệ Tĩnh”, tôi gặp nhiều bạn bè của ông, những người thuộc chế độ Sài G̣n cũ đến thắp cho ông những nén nhang và chia xẻ sự thương tiếc với gia đ́nh ông.

 

…Tôi nhớ măi dáng ông Khai Trí đứng nh́n lên hiệu sách cũ của ḿnh và câu nói chán nản của ông, năm 3000 th́ người ta trả lại cho ông nhà sách Khai Trí. Sao mà chua chát thế cho ông Khai Trí Nguyễn Hùng Trương, cả một đời chỉ có một đam mê là làm văn hóa, giữ ǵn cái hay, cái đẹp cho thế hệ mai sau.

 

 

 

 

Trang Chính     Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Phỏng Vấn     Văn Học Nghệ Thuật     Tham Khảo