Chủ nghĩa Tư Bản và các Chủ nghĩa Xã hội khác nhau bài VI

từ Marx đến Lenin và từ Lenin đến Stalin: Từ lý thuyết cách mạng đến nhà nước toàn trị

 

Nguyễn Xuân Tùng

 

 

1. Từ Marx đến Lenin: một khoảng cách không thể bỏ qua

 

Ở những kỳ I đến V trước, bài viết sưu tầm lịch sử đã lần lượt nhìn lại bối cảnh xã hội của cuộc Cách mạng Công nghiệp, những bất công của chủ nghĩa tư bản thời kỳ đầu, những hình thức xã hội chủ nghĩa xuất hiện trước Marx, rồi đến Marx và Engels cùng học thuyết đấu tranh giai cấp.

 

Điều cần nhớ ở đây là: Marx và Engels trước hết là những nhà lý luận của chủ nghĩa cộng sản cách mạng.

 

Marx tin rằng sự phát triển của chủ nghĩa tư bản sẽ làm cho mâu thuẫn giữa tư bản và lao động ngày càng gay gắt. Giai cấp công nhân, do chính nền đại công nghiệp tư bản tập trung tạo ra, sẽ trở thành lực lượng xã hội có khả năng làm cuộc cách mạng thay đổi tận gốc quan hệ sản xuất giữa tư bản và lao động. Nhưng lịch sử đã không diễn ra đúng như dự đoán ấy.

 

Chủ nghĩa tư bản không sụp đổ theo con đường Marx dự đoán. Ngược lại, tại nhiều nước công nghiệp phương Tây, nó dần dần biến đổi: tiền lương, điều kiện lao động, luật lao động, công đoàn, bảo hiểm xã hội và các hình thức phúc lợi được phát triển.

 

Chính tại đây xuất hiện một vấn đề quan trọng:

Nếu cách mạng vô sản theo mô hình Marx không xảy ra tại những nước tư bản công nghiệp phát triển nhất, thì ai sẽ là người thực hiện cuộc cách mạng cộng sản?

 

Câu trả lời của Lenin đã đưa chủ nghĩa Marx sang một giai đoạn mới.

 

 

2. Lenin và sự xuất hiện của “đảng tiên phong”

 

Lenin không chỉ tiếp nhận Marx; ông phát triển và điều chỉnh học thuyết Marx để phù hợp với hoàn cảnh nông nghiệp của nước Nga.

 

Nước Nga đầu thế kỷ XX khác rất xa nước Anh tư bản mà Marx từng quan sát.

Nga còn là một xã hội phần lớn là nông nghiệp. Giai cấp công nhân công nghiệp tuy đã hình thành nhưng vẫn là một thiểu số so với nông dân.

 

Vì vậy, vấn đề đặt ra cho Lenin là:

Làm thế nào một cuộc cách mạng vô sản có thể thành công trong một quốc gia mà giai cấp công nhân chưa đủ đông và chưa đủ mạnh để tự mình thực hiện cuộc cách mạng?

 

Lenin đưa ra một giải pháp quan trọng: đảng cách mạng tiên phong.

Theo quan niệm Lenin, giai cấp công nhân tự phát trong cuộc đấu tranh kinh tế chưa chắc có thể tự mình đạt tới ý thức cách mạng chính trị đầy đủ. Vì vậy cần một tổ chức cách mạng gồm những người được tổ chức chặt chẽ, có kỷ luật và có ý thức chính trị để lãnh đạo cuộc đấu tranh ấy.

 

Từ đây, vai trò của Đảng Cộng sản trở thành trung tâm.

Đây là một bước chuyển rất quan trọng.

 

Nếu trong mô hình lý luận của Marx, giai cấp công nhân là lực lượng cách mạng trung tâm, thì trong mô hình Lenin, đảng cách mạng trở thành tổ chức lãnh đạo có tính quyết định.

 

 

3. Cách mạng Tháng Mười 1917 và bước ngoặt lịch sử

 

Năm 1917, nước Nga rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng bởi chiến tranh, kinh tế suy sụp và sự bất ổn chính trị.

 

Tháng Hai năm 1917, chế độ quân chủ Nga sụp đổ. Sa hoàng Nicholas II thoái vị.

Một chính phủ lâm thời được thành lập.

 

Nhưng tình trạng “hai chính quyền” hình thành giữa Chính phủ Lâm thời và các Xô viết.

Trong hoàn cảnh đó, Bolshevik dưới sự lãnh đạo của Lenin đưa ra khẩu hiệu nổi tiếng:

 

“Hòa bình - Ruộng đất - Bánh mì.”

 

Tháng Mười năm 1917, Bolshevik tiến hành cuộc khởi nghĩa vũ trang tại Petrograd và giành chính quyền. Đây là một trong những bước ngoặt lớn nhất của thế kỷ XX.

 

Nhưng cần phân biệt một điều:

 

Cách mạng Tháng Mười không phải là một cuộc nổi dậy tự phát của toàn thể giai cấp công nhân Nga.

 

Đó là một cuộc giành chính quyền do một tổ chức chính trị cách mạng có kỷ luật cao lãnh đạo, trong một hoàn cảnh nhà nước Nga đang khủng hoảng sâu sắc.

 

Và từ đây, lý thuyết cách mạng bắt đầu biến thành một hệ thống quyền lực nhà nước thực tế.

 

 

4. Tranh giành quyền lực trong nội bộ Nhà Nước Xô Viết

 

Cách mạng Tháng Mười diễn ra năm 1917. Lenin qua đời ngày 21 tháng 1 năm 1924.

Như vậy, từ tháng Mười năm 1917 đến khi Lenin qua đời là hơn sáu năm, tức gần bảy năm. Trong khoảng thời gian ấy, nhà nước Xô Viết đã trải qua:

-nội chiến;

-”Cộng sản thời chiến”;

-chính sách Kinh tế Mới — NEP;

-sự hình thành Liên Bang Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Xô viết vào năm 1922;

-và sự củng cố ngày càng mạnh của quyền lực Đảng Bolshevik.

 

Vì thế, khi Lenin qua đời, Liên Xô (1922) chỉ mới tồn tại khoảng hai năm, nhưng chế độ Bolshevik (1917) đã nắm chính quyền gần bảy năm.

Hai cách tính này cần được phân biệt rõ.

 

 

5. Từ cách mạng đến nhà nước độc đảng

 

Đây là một trong những vấn đề quan trọng nhất để hiểu lịch sử Liên Xô.

-Sau khi giành được chính quyền, Bolshevik phải đối mặt với những lực lượng chính trị đối lập và cuộc nội chiến.

-Trong hoàn cảnh chiến tranh và khủng hoảng, chính quyền cách mạng ngày càng sử dụng các biện pháp cưỡng chế.

-Các tổ chức đối lập bị hạn chế hoặc giải thể; báo chí bị kiểm soát; bộ máy an ninh được sử dụng để chống lại những lực lượng bị coi là phản cách mạng.

 

Như vậy, một nghịch lý lịch sử bắt đầu xuất hiện:

 

-Cuộc cách mạng được thực hiện nhân danh việc giải phóng người lao động, nhưng để bảo vệ chính quyền cách mạng, nhà nước lại ngày càng sử dụng những biện pháp cưỡng chế thống trị đối với một bộ phận chính những người mà cuộc cách mạng tuyên bố là đối tượng được giải phóng.

 

Đây không phải là vấn đề chỉ thuộc về Stalin.

Nó đã bắt đầu từ thời Lenin.

Nhưng điều đó không có nghĩa Lenin và Stalin là một.

Đó là hai vấn đề cần đồng thời nên nhớ để phân biệt.

 

 

6. Lenin không phải Stalin — nhưng Stalin cũng không xuất hiện từ khoảng trống

khi Lenin qua đời năm 1924.

 

Sau đó diễn ra cuộc đấu tranh giành quyền lực quyết liệt trong nội bộ Đảng Cộng sản.

Một trong những nhân vật nổi lên mạnh mẽ nhất là Joseph Stalin.

 

Stalin từng giữ chức Tổng Bí thư từ năm 1922, một vị trí ban đầu không nhất thiết được xem là quyền lực tối cao, nhưng Stalin đã sử dụng hệ thống tổ chức của Đảng để xây dựng mạng lưới quyền lực cá nhân ngày càng rộng lớn.

 

Sau nhiều năm đấu tranh nội bộ, Stalin dần trở thành nhà lãnh đạo tối cao của Liên Xô.

Từ đây, hệ thống Xô viết bước sang một giai đoạn mới.

 

Nếu Lenin nhấn mạnh đảng tiên phong và chuyên chính cách mạng, Stalin biến hệ thống đó thành một nhà nước tập trung quyền lực cực cao quanh Đảng, bộ máy an ninh và cuối cùng là sự sùng bái cá nhân Stalin.

 

Vì vậy, sẽ là sai nếu nói:

“Stalin hoàn toàn không liên quan gì đến Lenin.”

Nhưng cũng sẽ sai nếu nói:

“Lenin và Stalin hoàn toàn giống nhau.”

 

Cách nhìn lịch sử thận trọng hơn là:

Stalin kế thừa một số cấu trúc chính trị đã hình thành từ thời Lenin, nhưng phát triển chúng thành một hệ thống tập trung quyền lực và đàn áp có quy mô, tính chất, và mức độ riêng biệt.

 

 

7. Một sự khác biệt quan trọng: công nhân và nông dân

 

Ở đây có thể trở lại một vấn đề đã nêu từ trước.

Marx đặt giai cấp công nhân công nghiệp vào vị trí trung tâm của cuộc cách mạng vô sản.

Nhưng nước Nga lại là một quốc gia nông nghiệp.

 

Lenin vì thế phải giải quyết quan hệ giữa công nhân và nông dân.

Trong Cách mạng 1917, khẩu hiệu “ruộng đất” có sức hấp dẫn đặc biệt đối với hàng triệu nông dân.

 

Sau khi Stalin củng cố quyền lực, vấn đề nông nghiệp chuyển sang một giai đoạn cực kỳ khắc nghiệt với chính sách tập thể hóa cưỡng bức. Làm chết nhiều triệu nông dân Ukraine mà Stalin đã dùng làm nơi thí điểm.

 

Đây là một trong những điểm cho thấy khoảng cách giữa lý thuyết Marx nguyên thủy và thực tiễn cộng sản ở Nga ngày càng lớn.

 

Về sau, các cuộc cách mạng cộng sản tại Trung Cộng, Việt Nam và một số quốc gia khác lại càng cho thấy sự biến đổi ấy rõ hơn:

 

Nông dân trở thành một lực lượng cách mạng cực kỳ quan trọng, trong khi xã hội những nước này không có một giai cấp công nhân công nghiệp đông đảo như mô hình mà Marx-Engles hình dung khi phân tích chủ nghĩa tư bản Tây Âu.

Đây là một vấn đề sẽ cần trở lại kỹ hơn trong những kỳ sau

 

 

8. Đại khủng bố và sự sùng bái Stalin

 

Trong thập niên 1930, Liên Xô bước vào thời kỳ đàn áp chính trị cực kỳ nghiêm trọng. Các cuộc thanh trừng, xét xử, bắt giữ, lưu đày và hành quyết diễn ra trên quy mô lớn. Nhiều đảng viên Bolshevik kỳ cựu — kể cả những người từng đứng bên cạnh Lenin — cũng trở thành nạn nhân.

 

Một điều đặc biệt đáng chú ý:

Nạn nhân không chỉ là những người chống cộng sản.

Nhiều người cộng sản trung thành với cách mạng cũng bị kết tội, bắt giữ hoặc xử tử.

Điều đó cho thấy một đặc điểm rất ác độc của chế độ toàn trị.

 

Một khi quyền lực chính trị không còn chịu sự kiểm soát hữu hiệu, chính những người từng xây dựng hệ thống chủ nghĩa độc tài toàn trị cộng sản cũng có thể trở thành nạn nhân của hệ thống ấy!

 

 

9. Khrushchev và Đại hội XX: khi Đảng Cộng sản tự xét lại Stalin

 

Stalin qua đời năm 1953.

Ba năm sau, tại Đại Hội XX Đảng Cộng Sản Liên Xô năm 1956, Nikita Khrushchev đọc bản “Báo cáo mật”, trong đó ông lên án tệ sùng bái cá nhân Stalin và nhiều hành động đàn áp đảng viên dưới thời Stalin.

 

Đây là một bước ngoặt rất lớn.

 

Nhưng cũng phải nhìn Khrushchev một cách trung thực theo lịch sử:

-Ông là người lên án tội ác và tệ sùng bái cá nhân Stalin

-Nhưng ông không phải là một người đứng ngoài hệ thống Stalin.

-Ông từng là một cán bộ cao cấp của Đảng và từng tham gia vào chính hệ thống quyền lực ấy của Stalin.

 

Do đó, Khrushchev vừa là:

-người của hệ thống cũ,

-vừa là người phá bỏ một phần di sản tội ác của Stalin.

 

Đây là lý do lịch sử không nên biến Khrushchev thành một “người hùng hoàn toàn”.

 

 

10. Câu chuyện “Ai vừa nói?”

 

Có một câu chuyện nổi tiếng được lưu truyền liên quan đến bài phát biểu của Khrushchev tại Đại Hội XX thời đó. Theo giai thoại mà người viết còn nhớ: Sau khi Khrushchev tố cáo Stalin, một người trong hội trường hỏi đại ý:

 

“Tại sao đồng chí không tố cáo Stalin khi ông ta còn sống?”

 

Khrushchev hỏi lại ngay: “Ai vừa nói câu ấy?”

Cả Đại Hội im phang phách dưới ánh đèn mờ. Không ai đứng lên nhận.

 

Sau đó Khrushchev nói đại ý:

“Bây giờ đồng chí ấy còn không dám đứng lên nhận lời nói của mình, thì lúc đó làm sao tôi dám nói?”

 

Câu chuyện này phản ảnh rất mạnh bầu không khí sợ hãi dưới thời Stalin.

Nhưng vì chưa có đủ chứng cứ để coi đây là nguyên văn biên bản chính thức của Đại Hội XX, cho nên chỉ trình bày nó như một giai thoại chính trị nổi tiếng, không dùng nó làm chứng cứ lịch sử được.

 

Đây cũng là nguyên tắc của loạt bài:

Giai thoại là giai thoại; chứng liệu lịch sử là chứng liệu lịch sử. Mà chứng liệu lịch sử là phải có văn bản ghi chép.

 

(Nhận xét riêng: Có lẽ chính vì thế mà cho tới nay, các nhà khoa học Âu-Mỹ vẫn “ngu ngơ” không biết “Covid-19” xuất phát từ đâu? Vì chưa ai tìm thấy văn bản nào của Trung Cộng xác nhận là con vi rút Vũ Hán đó do phòng thí nghiệm Vũ Hán bị xổng chuồng hay rất có thể do một “ân nhân ẩn danh của nhân loại” cố tình tiết lộ sớm cho nhân loại đề phòng vì nó quá ác độc hơn bom nguyên tử).

 

 

11. Bia mộ Khrushchev: màu đen và màu trắng

        

Có một chi tiết nghệ thuật rất đáng chú ý.

Sau khi Khrushchev qua đời năm 1971, ông được an táng tại nghĩa trang Novodevichy ở Moskva. Bia mộ của ông do nhà điêu khắc Ernst Neizvestny thực hiện. Điều đặc biệt là bức chân dung Khrushchev bằng đồng được đặt giữa những khối đá đen và trắng.

 

Neizvestny từng có cuộc tranh luận gay gắt với Khrushchev về nghệ thuật hiện đại.

Nhưng sau này, chính Khrushchev lại di chúc gia đình mời Neizvestny thực hiện bia mộ của mình. Bia mộ màu đen và trắng tạo thành một biểu tượng rất mạnh: không phải một Khrushchev hoàn toàn trắng, cũng không phải hoàn toàn đen.

 

Nó gợi lên những mặt sáng và tối trong một con người và trong cả một thời đại.

Đây là một hình ảnh rất phù hợp với cách cố gắng tìm hiểu về một nhân vật lịch sử không nhất thiết phải được đặt hoàn toàn về phía thiên thần hoặc hoàn toàn về phía ác quỷ.

 

 

12. Sau năm 1991: tại sao Stalin bị hạ xuống còn Lenin vẫn còn có chỗ để lại?

 

Năm 1991, Liên Xô sụp đổ.

Nhiều biểu tượng của chế độ cũ bị tháo dỡ.

Trong ký ức lịch sử của Liên Xô và nước Nga hậu Xô Viết, Stalin và Lenin không hoàn toàn có cùng vị trí.

 

-Stalin gắn liền với:

-các cuộc thanh trừng;

-khủng bố chính trị;

-Gulag;

-cưỡng bức tập thể hóa;

-và sự sùng bái cá nhân ở mức cuồng tín.

 

Trong khi đó, Lenin vẫn được một bộ phận người Nga nhìn như:

-người lãnh đạo Cách mạng Tháng Mười;

-người sáng lập nhà nước Xô Viết;

-biểu tượng của thời kỳ cách mạng đầu tiên.

 

Vì vậy, việc một số tượng Lenin tiếp tục còn tồn tại không có nghĩa là lịch sử đã phán xét Lenin vô tội. Nó cho thấy một điều khác:

 

Ký ức lịch sử của một dân tộc có thể rất phức tạp. Một nhân vật có thể bị đa số người lên án nhưng vẫn được một nhóm người khác tôn trọng.

 

Đồng thời, cũng cần nói chính xác rằng không phải tất cả các tượng Lenin đều được giữ lại. Nhiều tượng Lenin đã bị tháo dỡ tại các nước Cộng Hòa cũ của Liên Xô và các quốc gia chư hầu cộng sản Đông Âu.

 

13. Lenin và Marx: công bằng với lịch sử nhưng không miễn xét

 

Đến đây, có thể trở lại câu hỏi lớn đã đươc nêu ra:

-Marx là nhà lý luận.

-Lenin là người biến một phần lý luận cách mạng của Marx thành một chiến lược giành chính quyền trong một xã hội mà điều kiện lịch sử rất khác với tư bản Tây Âu.

-Stalin tiếp tục xây dựng và biến đổi hệ thống ấy thành một nhà nước tập trung quyền lực cực mạnh.

 

Do đó, không thể nói:

Marx = Lenin = Stalin.

 

Nhưng cũng không thể nói:

Stalin hoàn toàn không có nguồn gốc nào từ hệ thống Xã Hội Chủ Ngĩa Cộng Sản Lenin - marx.

 

Và càng không nên nói:

mọi tội ác của Stalin đều đã được Marx viết sẵn trong từng chi tiết.

Lịch sử không đơn giản như vậy.

 

Điều có thể làm là lần theo từng mắt xích:

Marx → lý luận cách mạng → Lenin → đảng tiên phong → giành chính quyền → nhà nước cách mạng → tập trung quyền lực → Stalin → chế độ toàn trị và sùng bái cá nhân. Chính chuỗi mắt xích ấy mới giúp người ta hiểu được quá trình biến đổi từ một học thuyết thành một hệ thống chính trị thực tế.

 

14. Một bài học lớn của thế kỷ XX

 

Có lẽ đây là điều quan trọng nhất mà lịch sử của Marx, Lenin và Stalin để lại cho nhân loại:

 

-Một lý thuyết có thể bắt đầu bằng những lời kêu gọi chống bất công.

-Một cuộc cách mạng có thể bắt đầu bằng những khẩu hiệu về hòa bình, ruộng đất, bánh mỳ và quyền lợi của người nghèo.

-Một đảng vô thần độc tài toàn trị có thể tuyên bố mình là người đại diện cho giai cấp công nhân và nhân dân.

 

Nhưng câu hỏi cuối cùng vẫn là:

-Ai kiểm soát quyền lực?

-Ai kiểm soát người đang cầm quyền?

-Và nếu người dân -nhất là công nhân và nông dân- không còn khả năng thay đổi người cầm quyền bằng những phương thức hòa bình, bầu cử, thì quyền lực ấy sẽ đi về đâu?

 

Đó không còn chỉ là câu hỏi dành cho Liên Xô.

Đó là câu hỏi dành cho mọi chế độ chính trị.

 

Và chính vì thế, khi khi tìm hiểu những nghiên cứu lịch sử của các Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ và Chủ Nghĩa Xã Hội Cộng Sản Độc Tài Toàn Trị Giai Cấp Đấu Tranh, người ta không chỉ nghiên cứu Marx, Lenin hay Stalin.

 

Mà phải sưu tầm các nghiên cứu lịch sử về mối quan hệ giữa lý tưởng, quyền lực và con người.

 

Lịch sử từ Marx đến Lenin, rồi đến Stalin không phải là một đường thẳng đơn giản.

 

Đó là một quá trình biến đổi:

từ lý luận → thành tổ chức → thành cách mạng → thành chính quyền → thành nhà nước → rồi quyền lực ngày càng tập trung vào một hệ thống và cuối cùng vào một đảng, một cá nhân → thay thế tư bản bóc lột cũ thành tư bản đỏ bóc lột mới tồi tệ hơn.

 

Nhưng lịch sử cũng cho thấy một điều khác:

-chính hệ thống ấy sau này đã tự xét lại một phần những tội ác của chính nó.

-Khrushchev tố cáo Stalin.

-Những tượng Stalin bị hạ xuống.

-Nhưng tượng Lenin ở một số nơi vẫn còn đứng.

 

Những điều đó cho thấy cuộc tranh luận về Lenin, Stalin và chủ nghĩa cộng sản không kết thúc cùng với sự sụp đổ của Đệ Tam Quốc Tế Cộng Sản Liên Xô năm 1991.

 

Nó vẫn còn tiếp tục trong ký ức của người Nga, trong lịch sử thế giới và trong những cuộc tranh luận về tự do, công bằng và quyền lực.

 

Và có lẽ bài học quan trọng nhất không phải là “hãy tin Marx” hay “hãy ghét Lenin”, mà là: Hãy nhìn lịch sử bằng chứng liệu, để không một học thuyết nào, một đảng phái nào và một nhà lãnh đạo nào được đặt cao hơn phẩm giá và quyền sống của con người. Đó cũng chính là nguyên tắc sẽ giữ cho cho bài VII.

 

 

Nguyễn Xuân Tùng

Diễn Đàn Kitô-hữu

10-09-2026