Mang nặng đẻ đau: Khai sinh nền Cộng Ḥa đầu tiên của Việt Nam

 

Nguyễn Tiến Hưng

 

 

 

Bầu không khí trong pḥng họp thật nặng nề. Các thành viên đến họp đều đă biết rơ sẽ có những tranh luận hết sức gay go. “Ông Diệm không phải là một giải pháp tốt. Pháp và Mỹ đă cố gắng chứng minh ngược lại, nhưng chúng ta đă thất bại. Lợi dụng lúc (Đại sứ Mỹ) Collins đi vắng, ông ta đă cho nổ súng và đă thắng thế nhưng cũng chẳng đóng góp ǵ được cho một giải pháp lâu dài. Quan điểm chống Pháp của ông ta là cực đoan, Diệm không những bất tài mà c̣n là một người điên (Fou).” Đây là lời phát biểu của Bộ Trưởng Các Quốc Gia Liên Kết, ông Henri Laforet. Chỉ trích việc Mỹ luôn luôn thay đổi lập trường đối với ông Diệm, Laforet tiếp tục: “Hai bên Mỹ-Pháp chúng ta đă đồng ư với nhau là chỉ ủng hộ ông Diệm một thời gian cho tới tháng giêng vừa qua (tháng 1, 1955), lúc đó nếu ông Diệm vẫn cứ thất bại th́ ta phải kín đáo t́m người thay thế. Nhưng điều này đă không xảy ra,” Mỹ đă không t́m người thay thế ông Diệm.

 

“Vấn đề là trước t́nh thế hiện nay ta phải làm ǵ,” Ngoại Trưởng Foster Dulles trả lời, “và t́nh h́nh hiện nay là đang có một phong trào cách mạng dấy lên ở Việt Nam.” Cách mạng ǵ đâu, Laforet căi lại, “Chính cái gọi là ‘Hội Đồng Nhân Dân Cách Mạng Quốc Gia’ lại đang bị Việt Minh chi phối v́ Phó Chủ Tịch Hồ Hán Sơn là một sĩ quan cũ của Việt Minh.” Dulles phản biện: “Nếu ông cho rằng một người trước đây đă cộng tác với Cộng sản th́ bây giờ vẫn là Cộng sản th́ chưa đủ lư do để kết luận… v́ nếu lư luận theo kiểu ấy th́ chính ông Bảo Đại cũng có thể là Cộng Sản.”

 

Thấy hai bên căng thẳng quá, Ngoại Trưởng Anh Harold MacMillan xen vào và đề nghị, “Thôi ta hăy hoăn cuộc họp lại để nghỉ ngơi đă rồi sẽ bàn tiếp.” Đó là đối thoại trong một cuộc họp tay ba Pháp-Mỹ-Anh ở Paris bắt đầu từ ngày 7 tháng 5, 1955 sau khi Ủy Ban Cách Mạng họp tại Dinh Độc Lập ngày 29 tháng 4 ủng hộ Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm.

 

Tới lúc này, sau khi ông Ngô Đ́nh Diệm ổn định được t́nh h́nh ở Sàig̣n th́ Mỹ mới dứt khoát ủng hộ. Trước đó, ngay từ khi ông Diệm vừa về nước, Pháp đă thuyết phục được Mỹ cũng đồng ư để loại trừ ông đi. Chỉ một tuần lễ trước cuộc họp này, đại sứ Mỹ ở Sàig̣n c̣n làm áp lực để Ngoại Trưởng Dulles kư mật điện dẹp ông Diệm (như đề cập dưới đây). Pháp muốn bám víu vào Miền Nam nhưng lại gặp phải một ông thủ tướng có tinh thần siêu quốc gia nên chắc chắn là phải t́m mọi cách loại bỏ để thay thế bằng một người lănh đạo thân Pháp. Hoàn cảnh ở Miền Nam th́ lại thuận lợi: Quốc trưởng Bảo Đại vẫn c̣n ở Cannes, quân đội Việt Nam c̣n nằm trong Liên Hiệp Pháp, và tổng tham mưu trưởng quân đội, Tướng Nguyễn Văn Hinh (con trai của cựu Thủ Tướng Nguyễn Văn Tâm) là một sĩ quan cũ trong Không Quân Pháp. Cảnh sát th́ do B́nh Xuyên nắm giữ; ngay cả lực lượng an ninh ‘Sureté’ cho văn pḥng phủ Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm cũng do cảnh sát gửi đến. Như vậy là ông Ngô Đ́nh Diệm đang ở trong hang cọp rồi.

 

Trong một tài liệu mật ghi số 1691/5 (ngày 15 tháng 4, 1955), Bộ Quốc Pḥng Mỹ thẩm định là có hai yếu tố làm căn bản cho tất cả những tính toán của Pháp ở Việt Nam, đó là Pháp nhất quyết:

• Giữ vai tṛ lịch sử lâu dài của ḿnh tại Việt Nam; và

• Bảo vệ những đầu tư quá lớn của Pháp về kinh tế, tài chính tại nơi đây.

 

Bởi vậy, Bộ nhận xét rằng: vấn đề quyền lợi của Pháp là yếu tố quyết định cho tất cả những diễn tiến chính trị tại nơi này. Pháp toan tính hành động ra sao? Bằng hai biện pháp:

• T́m cách loại trừ ông Diệm hoặc bằng một cuộc đảo chính, hoặc bằng cách thuyết phục ông Bảo Đại truất chức ông Diệm; và

• Bất hợp tác với Mỹ trong việc huấn luyện quân đội Quốc Gia Việt Nam.

 

Pháp ‘lobby’ đại sứ Mỹ tại Paris và Sàig̣n


Muốn dẹp ông Ngô Đ́nh Diệm th́ cũng không khó v́ lực lượng của Pháp rút từ Miền Bắc vào Nam c̣n rất hùng hậu. Chỉ có một trở ngại, đó là chính sách của Mỹ đối với ông này. Tuy nhiên, vào lúc ấy th́ sự ủng hộ của Mỹ đối với ông Ngô Đ́nh Diệm cũng chưa có ǵ là rơ ràng. Bởi vậy, Pháp tin rằng ḿnh có thể t́m cách hạ uy tín ông Ngô Đ́nh Diệm. Dễ nhất là ‘lobby’ với Đại sứ Mỹ ngay tại Paris và Sàig̣n.

 

 

Tại Paris

 

Ông Diệm chấp chính tháng 7 th́ tháng 8, đại sứ Mỹ ở Paris là Douglas Dillon đă đánh điện về Washington báo cáo về cuộc họp với ông Guy La Chambre, bộ trưởng Các Quốc Gia Liên Kết. La Chambre nêu ra ba đặc điểm sau đây để phê phán ông Diệm. Đại sứ Dillon báo cáo:

 

Paris, Ngày 4 tháng 8, 1954

 

Kính gửi: Ngoại trưởng

 

“Cuối tuần qua tôi có nói chuyện với ông La Chambre một cách hết sức thẳng thắn. Ông ta cho rằng tương lai của chính phủ Việt Nam sẽ tùy thuộc vào ba yếu tố sau đây:

 

1.Chính phủ ấy phải thực sự đại diện nhân dân;

2. Phải tổ chức cải cách điền địa cho sớm; và

3. Phải sửa soạn truất phế ông Bảo Đại để thành lập một nước Cộng Ḥa trong mấy tháng tới.


“Ông La Chambre nghĩ rằng chính phủ Diệm không (“tôi xin nhắc lại là không”) đủ khả năng để thi hành bất cứ điểm nào trong ba điểm này…”

 

Dillon

 

Dillon báo cáo thêm: (i) về điểm thứ nhất: ông La Chambre lưu ư Hoa Kỳ là theo thông tin nhận được th́ “ông Diệm sẽ không thể có khả năng đại diện nhân dân v́ ông ấy không có được sự cộng tác và ủng hộ của các phe phái Miền Nam; (ii) về điểm thứ hai và thứ ba: “v́ quá tŕnh của ông Diệm là quan lại, nên ông ta sẽ phản đối cả việc cải cách điền địa cả việc truất phế ông Bảo Đại.” Bởi vậy, La Chambre đề nghị “Để Miền Nam có được một cơ may thắng thế trong kỳ tổng tuyển cử toàn quốc th́ cần phải có ngay một chính phủ mới.” Đề nghị này là “găi đúng chỗ ngứa” của Mỹ v́ Mỹ đang lo ngại về cuộc tổng tuyển cử Bắc-Nam (1956) theo như Hiệp Định Geneva 1954. Ông La Chambre đề nghị ông Nguyễn Văn Tâm làm thủ tướng.

 

Tại Sàig̣n


Ngày 26 tháng 8, Đại Sứ Mỹ Donald Heath được mời dùng bữa tiệc tại nhà một người triệu phú Pháp tên là Jacques Raphael-Leygues. Tới nơi ông ta mới biết rằng thực ra đây chỉ là một cuộc hội họp chính trị. Tham dự, ngoài Tướng Nguyễn Văn Hinh, có lănh đạo của các lực lượng giáo phái và một số quan chức Pháp. Trong bữa tiệc, họ tố cáo “ông Ngô Đ́nh Diệm là người bất tài lại không chịu điều đ́nh với các giáo phái”. Một người đă hỏi thẳng ông Đại sứ Heath: “Nếu chúng tôi xúc tiến để thay thế chính phủ Diệm th́ ông có đồng ư hay không?” Ngay ngày hôm sau, ông Heath đánh điện về Washington: “Chúng ta phải để ư theo dơi t́m một lănh đạo khác.”

 

Tổng tham mưu trưởng công khai chống Thủ tướng

 

Tháng 8 th́ như vậy, tới tháng 9 th́ “hầu như ngày nào cũng có tin đồn về đảo chính.” Cơ quan t́nh báo Hoa Kỳ CIA báo cáo liên tục là có dư luận tại Việt Nam là Pháp đang đứng đàng sau một âm mưu lật đổ ông Ngô Đ́nh Diệm. Tướng Hinh công khai chống lại Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm, và c̣n khoe “Tôi chỉ cần nhấc cái ống điện thoại lên là có thể dẹp được Diệm rồi.” Nghe vậy, ngày 11 tháng 9 ông Diệm đi tới một quyết định táo bạo: chỉ thị cho Tướng Hinh “đi nghỉ để nghiên cứu” trong sáu tuần và phải xuất ngoại nội trong hai mươi tư giờ. Mặc dù đă có lệnh, Tướng Hinh bất chấp, “ông mặc áo sơ-mi đi chiếc xe môtô thật bự ngang nhiên chạy ṿng quanh đường phố Sàig̣n.” Một tuần sau, ông cho phổ biến lời tuyên bố về việc ông bất tuân lệnh ông Diệm và một điện tín ông đă gửi thẳng cho Quốc trưởng Bảo Đại yêu cầu can thiệp. Cùng ngày, ông Ngô Đ́nh Diệm tuyên bố là ông Hinh đă nổi loạn. Ông Hinh cho xe thiết giáp bảo vệ tư dinh của ḿnh, đồng thời phái một lực lượng tới bao vây Dinh Độc Lập. Trong thời gian sáu tuần tiếp theo, t́nh h́nh đi tới chỗ bế tắc. Ngày 20 tháng 9, có tới 15 ông bộ trưởng trong nội các ông Ngô Đ́nh Diệm đồng loạt từ chức. Quân đội của ông Hinh cũng đă sẵn sàng chờ lệnh để tấn công.

 

Trước sự cương quyết của ông Ngô Đ́nh Diệm, Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ gửi một công điện chỉ thị cho Đại Sứ Heath và Tướng O’Daniel là phải “nói không úp mở (với Pháp và Tướng Hinh) rằng Hoa Kỳ sẽ không dự trù hoặc triển hạn những viện trợ lâu dài cho quân đội Việt Nam nếu c̣n một chút nghi ngờ ǵ về sự trung thành của vị tổng tham mưu trưởng và các sĩ quan cao cấp.” Tướng Hinh ra đi ngày 13 tháng 11, 1954.

 

Đại sứ Mỹ: “Ta chỉ nên ủng hộ ông Diệm vài tuần nữa thôi”

 

Nhưng chưa xong. Tướng Hinh ra đi tháng 11 th́ tháng 12, Tổng Thống Eisenhower cử ông Joseph Lawton Collins (một danh tướng trong Đệ Nhị Thế Chiến) làm đặc sứ tại Việt Nam. Vừa tới Sàig̣n, ông Collins đă được tư lệnh Pháp là Tướng Paul Ély thuyết phục chống ông Diệm. Collins là chiến hữu của Ély trong thế chiến. Bây giờ hai ông tướng lại gặp nhau trên chiến trường Miền Nam. Ngày 6 tháng 12, 1954, Collins gửi công điện ‘Sàig̣n 2103′ về Washington nói về sự “nản ḷng của tôi đối với t́nh h́nh đen tối tại nơi đây.” Ông cho rằng “khả năng của ông Diệm yếu kém” và đề nghị “Mỹ chỉ nên ủng hộ ông ta thêm vài tuần nữa thôi, sau đó nếu t́nh h́nh không tiến bộ, Mỹ nên có những biện pháp khác.”

 

Đề nghị năm bước để loại bỏ ông Ngô Đ́nh Diệm

 

Ngày 9 háng 4, 1955 ông Collins gửi Ngoại Trưởng Dulles một điện văn dài, đề nghị giải quyết toàn bộ cuộc khủng hoảng tại Sàig̣n. Đề nghị này: thứ nhất, sắp xếp việc ông Ngô Đ́nh Diệm “từ chức;” thứ hai, thẩm định hậu quả của việc từ chức, được tóm tắt như sau:

 

Mật Điện số 4448

 

Ngày 9 tháng 4, 1955

……

Thứ nhất, việc sắp xếp cho ông Ngô Đ́nh Diệm từ chức gồm 5 bước đi:

 

1. Giải quyết vấn đề rút Cảnh sát và Công an ra khỏi tay B́nh Xuyên, hoặc bằng một nghị định do ông Diệm kư rồi ông Bảo Đại, Pháp, Mỹ ủng hộ; hoặc cho ông Bảy Viễn một cơ hội để chính ông ta tự nguyện đề nghị như vậy;

 

2. Thuyết phục ông Ngô Đ́nh Diệm từ chức, và nếu ông này không chịu th́ yêu cầu ông Bảo Đại truất chức;

 

3. T́m người thay thế ông Ngô Đ́nh Diệm làm thủ tướng, rồi ông Bảo Đại gọi người này sang Paris để tham khảo. Khi trở về Sàig̣n, người này sẽ tham khảo với mọi phía để thành lập tân chính phủ;

 

4. Đi tới một thỏa thuận về một giải pháp đối với các giáo phái; và sau cùng,

 

5. Vận động để các giáo phái chấp nhận giải pháp trên.

 

(V́ giới hạn của bài này, chúng tôi không viết về phần thứ hai, “thẩm định hậu quả của việc ông Diệm từ chức”).

 

Đề nghị xong, ông Collins lên đường về Washington để thuyết phục TT Eisenhower và Ngoại Trưởng Dulles dẹp ông Diệm. Ngày 22 tháng 4, 1955 ông Collins dùng bữa ăn trưa với Tổng thống. Sau đó ông gặp Ngoại Trưởng Dulles cùng với các đại diện Bộ Quốc Pḥng và Trung Ương T́nh Báo để thuyết phục. Ông nhắc lại quan điểm của ông một cách mănh liệt và cứng rắn hơn trước là Mỹ phải thay thế ông Diệm và phải có kế hoạch hành động ngay tức khắc. Collins đề nghị ông Phan Huy Quát lên thay thế ông Diệm. Trước áp lực mạnh mẽ của Collins, vừa là đặc ủy của tổng thống, vừa là đại sứ, lại là chứng nhân có mặt tại chỗ để nhận xét, nên sau cùng ông ta đă thắng thế.

 

Mật điện thay thế Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm

 

Không phải đợi tới ngày 24 tháng 8, 1963 mới có mật điện ủng hộ các tướng lănh đảo chính mà ngay từ tám năm trước đó cũng đă có mật điện sắp xếp việc dẹp ông Diệm:

 

Bộ Ngoại Giao

Ngày 27 tháng 4, 1955

 

“Tướng Collins và Ely phải thông báo cho ông Diệm biết rằng v́ lư do ông không thành lập được một chính phủ liên hiệp có cơ sở rộng răi và ông bị người Việt chống đối, chính phủ Hoa kỳ và Pháp không c̣n đủ tư thế để ngăn ngừa việc ông phải từ chức. Những đức tính yêu nước của ông vẫn có giá trị tiềm năng lớn đối với Việt Nam, và chúng ta hy vọng rằng ông sẽ hợp tác với bất kỳ chính phủ mới nào được chỉ định…

 

“ Chúng tôi tạm đề nghị một tân chính phủ như sau:

 

1) Về Nội Các: quyền hành pháp đầy đủ sẽ được trao cho ông [Trần Văn] Đỗ hoặc ông [Phan Huy] Quát làm thủ tướng và phó thủ tướng;

 

2)Thành lập một Hội Đồng Tư Vấn từ 25 tới 35 người đại diện cho các phe nhóm gồm cả các Giáo Phái… và

 

3)Thành lập một Quốc Hội Lâm Thời, một cơ chế gần như một Quốc Hội Lập Pháp…”

 

Dulles

 

Nhưng với sự may mắn lớn lao, mật điện này lọt ra ngoài, Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm biết được nên trong khoảnh khắc đă cho lệnh tấn công B́nh Xuyên (lúc ông Collins c̣n đang trên đường về Sài g̣n), và đă lật ngược được thế cờ.

 

Tháng 5, 1955: cuộc họp nảy lửa tại Paris

 

Giải quyết được vấn đề B́nh Xuyên cũng chưa xong. T́nh h́nh tiếp tục căng thẳng. Ba cường quốc quyết định họp lại ở Paris để bàn tính như trích dẫn ở phần đầu. Tranh luận thật là gay go, kéo dài tới 5 ngày (từ 7 tới 12, tháng 5, 1955). Để kết thúc, đến lượt Thủ Tướng Pháp Edgar Faure hỏi thẳng Ngoại Trưởng Dulles: “Ngài nghĩ thế nào nếu Pháp rút hết và triệt thoái quân đội viễn chinh ra khỏi Đông Dương sớm nhất có thể?” Để xoa dịu, ông Dulles b́nh luận rằng, “Việt Nam không đáng để Hoa kỳ căi nhau với Pháp, cho nên nếu như rút lui và cắt bỏ viện trợ cho Việt Nam mà giải quyết được vấn đề th́ Hoa kỳ sẵn ḷng.” Mỗi ngày họp xong, ông Dulles đánh điện tín về Washington để thông báo kết quả. Ông viết cả việc Thủ Tướng Faure gọi ông Diệm là người điên, và mở ngoặt chữ “Fou.” Về việc ông Faure hăm dọa sẽ rút hết quân đội Pháp khỏi Việt Nam, trong lúc nghỉ giải lao ông Dulles gọi điện thoại về Washington để tham khảo ư kiến. Ông cho rằng, “Ông Faure đă đưa ra một tối hậu thư, và như vậy, bây giờ Mỹ phải lựa chọn giữa việc tiếp tục ủng hộ ông Diệm và việc Pháp rút quân sớm.” Lúc ấy quân đội Quốc Gia Việt Nam c̣n non yếu, vậy nếu Pháp rút hết và Bắc Việt tấn công th́ làm sao đây? Tổng Tham Mưu Hoa Kỳ trả lời: “Chính phủ Diệm có khả năng lớn nhất để có thể thiết lập được ổn định nội bộ, một điều cần thiết cho an ninh Việt Nam. Bởi vậy, việc Pháp rút lui tuy tuy rằng sẽ làm cho Miền Nam bớt ổn định, nhưng rồi các biện pháp của Mỹ trong khuôn khổ SEATO sẽ giúp cho Miền Nam được an toàn cũng không kém ǵ sự có mặt tiếp tục của quân đội Pháp.” Ủy Ban Kế Hoạch của Hội Đồng An Ninh Quốc Gia b́nh luận thêm “Việc Pháp rút lui lại giúp cho Hoa Kỳ hết bị dính vào dấu vết của thực dân (‘taint of colonialism’) và chấm dứt khả năng nguy hiểm là Pháp sẽ làm một sự đổi chác với Việt Minh.”

 

Khai sinh nền Cộng Ḥa

 

Như vậy, nếu như tháng 4 năm 1975 đă thật đen tối th́ tháng 4 năm 1955 cũng hết sức gay go (cách nhau đúng 20 năm). Về thời điểm này, tác giả nổi tiếng Joseph Buttinger là người có mặt tại chỗ đă viết lại: “Kể cả trong những tuần lễ trước cuộc đảo chánh và ám sát ông vào năm 1963, TT Ngô Đ́nh Diệm cũng đă không bị gian lao, cay đắng bằng trong tháng 4, 1955.” Ngoài khủng hoảng B́nh Xuyên và sự việc là cả hai tư lệnh Pháp-Mỹ đă cấu kết để dàn dựng loại bỏ ông, Thủ Tướng Diệm c̣n trăn trở hơn nữa về một vấn đề lương tâm. Khi Quốc Trưởng Bảo Đại ra lệnh cho ông sang Pháp để tường tŕnh th́ ông đă sửa soạn ra đi nhưng mọi người ủng hộ ông đă nhất quyết can ngăn. Theo một báo cáo của Đại Tá Edward Landsdale (sau này lên tướng), người cố vấn và rất gần gũi Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm th́ có ba lần chính Landsdale đă chứng kiến cảnh đau đớn dằn vặt của ông Diệm (“he cried over my shoulder”). Một trong ba lần đó là khi ông Diệm phải miễn cưỡng chấp nhận việc truất phế Quốc Trưởng Bảo Đại. Theo như Tướng Trần Văn Đôn (người trong cuộc) th́ ông “Bảo Đại dự định khi Ngô Đ́nh Diệm ra khỏi nước th́ cách chức liền, đưa Lê Văn Viễn, tư Lệnh B́nh Xuyên lên làm thủ tướng” (Việt Nam Nhân Chứng, trang 124).

 

Sau cuộc họp quan trọng tại Paris, quân đội Pháp bắt đầu rút khỏi Việt Nam. Sự chiếm đóng của quân lực Pháp từ Hiệp Ước Patenôtre năm 1884 tới đây đă hoàn toàn chấm dứt. Sang Thu 1955, Thủ Tướng Diệm ở vào cái thế mạnh. Đối nội, ông đă chấm dứt được sự đe dọa của Cảnh sát, và Quân đội Quốc Gia đă tuân lệnh ông quét sạch lực lượng B́nh Xuyên. Sau đó ông được đại hội các đoàn thể chính đảng bầu ra nhất mực ủng hộ. Thêm nữa, ông có hậu thuẫn mạnh mẽ của gần một triệu người di cư. Đối ngoại th́ TT Ngô Đ́nh Diệm đă cương quyết chống trả và khuất phục được kế hoạch dẹp tiệm của cặp Ély-Collins, bây giờ lại được Washington nhất mực ủng hộ.

 

Ngày 26 tháng 10, Thủ Tướng Ngô Đ́nh Diệm tuyên bố thành lập một chế độ “Cộng Ḥa,” và trở thành tổng thống đầu tiên. Tên chính thức của nước Việt Nam đổi từ “Quốc Gia Việt Nam” sang “Việt Nam Cộng Ḥa,” nhưng bài quốc ca và quốc kỳ không thay đổi. Sau này, chính TT Eisenhower c̣n nhắc lại về những gian lao trước lúc khai sinh Nền Cộng Ḥa Việt Nam:

 

“Thưa Tổng thống,


“Chúng tôi đă chứng kiến sự can đảm và táo bạo mà Ngài và nhân dân Việt Nam đă biểu dương để đạt tới độc lập trong một t́nh huống nguy hiểm đến độ mà nhiều người đă coi như là vô vọng. Chúng tôi c̣n ngưỡng mộ khi t́nh trạng hỗn loạn ở Miền Nam đă nhường chỗ cho trật tự, và tiến bộ đă thay thế cho tuyệt vọng, tất cả với một tốc độ quá là nhanh chóng…”
(Thư TT Eisenhower gửi TT Diệm ngày 22 tháng 10, 1960).”

 

Nguyễn Tiến Hưng

 

***

[Trong khuôn khổ hạn hẹp, bài này không thêm phần ghi chú]

 

 

 

 

Trang Chính     Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Phỏng Vấn     Văn Học Nghệ Thuật     Tham Khảo