Chuyện bây giờ mới kể: Bức tượng “Thương Tiếc”

 

Nguyễn Ngọc Chính

 

 

Bức tượng “Thương Tiếc”, nặng 10 tấn, cao hơn 6m,

được đặt tại cổng vào Nghĩa trang Quân đội Biên Ḥa

 

Khi cuộc chiến leo thang khốc liệt, năm 1966 Nghĩa trang Quân đội tại Hạnh Thông Tây, G̣ Vấp, bắt đầu không c̣n đủ đất để các tử sĩ VNCH yên nghỉ. Chính phủ nền Đệ nhị Cộng ḥa của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu phải tính đến việc thành lập một nghĩa trang mới và địa điểm được lựa chọn nằm dọc theo phía tay trái của xa lộ Biên Ḥa (nay là xa lộ Hà Nội) nếu từ hướng Sài G̣n đi Biên Ḥa.

 

Kiến trúc sư kiêm điêu khắc gia, Đại úy Nguyễn Thanh Thu, được lệnh của Tổng thống Thiệu lên đường đi Phi Luật Tân để nghiên cứu mô h́nh xây dựng Nghĩa trang Quân đội Hoa Kỳ tại Manila (American Cemetery in Manila), được coi là một nghĩa trang đẹp nhất Á châu.

 

Nghĩa trang Quân đội Hoa Kỳ tại Manila

(H́nh tác giả chụp tại thủ đô Manila, năm 2003,

https://www.flickr.com/photos/nguyen_ngoc_chinh/837204065/in/photolist-2gYTAR-2gYTze)

 

Năm 2003, tôi đă có dịp đến Phi Luật Tân và viếng Nghĩa trang Hoa Kỳ tại thủ đô Manilla [1]. Nghĩa trang có tên American Cemetery, đây là nơi chôn cất thi hài quân nhân Mỹ và đồng minh đă nằm xuống trong cuộc chiến ở Thái B́nh Dương vào thời thế chiến thứ hai.

 

Nghĩa trang mằn trên một khu đất rộng 615,000 mét vuông, trồng cỏ xanh ŕ vây quanh là những hàng cây rợp bóng mát. 17,206 ngôi mộ chiến sĩ được đánh dấu bằng các thập tự giá và xếp hàng thẳng tắp như một đội quân thầm lặng. Điểm xuyết cho nghĩa trang là một vài tượng đài kỷ niệm ghi những ḍng chữ tưởng nhớ công ơn những vị anh hùng “vị quốc vong thân”.

 

Nghĩa trang Quân đội Hoa Kỳ tại Manila

(H́nh tác giả chụp tại thủ đô Manila, năm 2003)

 

Sau chuyến đi tham khảo tại Phi Luật Tân, Đại úy Thu sẽ phải tŕnh đề án lên Tổng thống Thiệu để giao cho công binh xây dựng một nghĩa trang mới mang tên Nghĩa trang Quân đội Biên Ḥa. Ông c̣n gợi ư phải có một tác phẩm điêu khắc tại cổng vào nghĩa trang để nói lên sự tri ân của mọi người tại hậu phương trước những tử sĩ được chôn cất tại đây.

 

Đại úy Nguyễn Thanh Thu xin 1 tuần để suy nghĩ về dự án và trước khi ra về anh c̣n được Tổng thống Thiệu nhắc nhở bằng những lời rất thân t́nh: “Anh cần chú ư đến ư nghĩa của nghĩa trang phải xoay quanh “cục nhưn” là bức tượng… Tôi đặt nhiều hy vọng vào anh…”.

 

Tất cả mọi chuyện chỉ bắt đầu một cách giản dị như vậy. Tuy nhiên, đối với nhà điêu khắc Nguyễn Thanh Thu đó là thời gian anh trăn trở nhiều nhất với những ư tưởng của một nghệ sĩ sáng tạo cho một công tŕnh mang tầm vóc quốc gia nói lên ḷng tri ân của mọi người đối với những chiến sĩ đă bỏ ḿnh ngoài chiến trường.

 

Trong suốt một tuần lễ, hầu như ngày nào anh cũng có mặt tại nghĩa trang Hạnh Thông Tây để chứng kiến những cảnh tang tóc, đau thương của vợ con tử sĩ. Nhà chứa xác đầy nghẹt, những chiếc ḥm chưa chôn c̣n mịt mù nhang khói tại những khu phải căng lều bạt chờ chôn… trong khi trực thăng vẫn hàng ngày tiếp tục chở xác về nghĩa trang.

 

Ngày cuối cùng của một tuần t́m ư tưởng là vào một buổi trưa Thứ Sáu trên đường từ Nghĩa trang Hạnh Thông Tây anh Thu ghé vào một quán nước gọi ly đá chanh. Và đây chính là giờ phút “định mệnh” khi anh nh́n thấy một người lính thuộc binh chủng Nhảy dù ngồi trước những chai bia và hai cái ly…

 

Anh lính ngồi nói chuyện với cái ly thứ hai trước sự ngạc nhiên của chủ quán lẫn khách uống nước. H́nh như anh lính là người vừa thăm bạn được chôn cất tại Nghĩa trang Hạnh Thông Tây. Một ly anh cúng bạn và một ly anh uống. Anh ngồi vừa uống vừa nói chuyện với chiếc ly!

 

Cảm động trước h́nh ảnh một người lính khổ sở khi phải mất bạn, anh Thu cầm ly nước chanh bước qua bàn lảm quen. Anh lính ngước lên nh́n anh Thu với vẻ khó chịu v́ sự riêng tư của ḿnh bị người lạ làm phiền và tiếp tục trở về với ly bia “cúng” bạn.

 

Anh Thu cũng bị lúng túng v́ thái độ “bất hợp tác” của anh lính nhảy dù. Mấy cô bán hàng lại cười khúc khích, có lẽ các cô nghĩ năy giờ có một người “điên” ngồi uống bia nói chuyện với cái ly và bây giờ lại thêm người “điên” nữa lân la đến làm quen.

 

Người lính tiếp tục gục đầu ngồi độc thoại, phớt lờ những lời xă giao làm quen của anh Thu. Dường như anh tưởng bị quân cảnh hỏi giấy nên lẳng lặng móc bóp giấy tờ cho anh Thu mà không hề ngước mắt nh́n và tiếp tục uống!

 

Anh Thu cầm bóp trở về bàn ḿnh và ghi lại tên anh lính: Vơ Văn Hai, cấp bậc Hạ sĩ, binh chủng Nhảy dù, cả tên tiểu đoàn lẫn KBC (Địa chỉ Khu Bưu Chính của quân lực VNCH). Khi anh Thu trả lại giấy tờ, Hạ sĩ Vơ Văn Hai nhét vào túi với vẻ bất cần, cũng không thèm ngước mặt nh́n lên.

 

Điêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu

 

Khuya Thứ Sáu anh Thu mới bắt đầu vẽ để sáng Thứ Bảy tŕnh Tổng thống. Từ 8g tối đến 6g sáng anh phác thảo được 7 bản vẽ trong tiếng súng và bom thỉnh thoảng vọng về Sài G̣n. Những ư nghĩ ở một hậu phương yên b́nh trong khi những người lính ngày cũng như đêm xả thân ngoài chiến trường khiến anh Thu dồn hết tâm trí vào những nét vẽ của anh.

 

Anh Thu hôm đó chỉ ngủ 2 tiếng th́ bị đánh thức bởi tiếng chó sủa, th́ ra theo lời của vợ anh: “Có người đến nhà mời anh đi tŕnh dự án!”. Họ đến sớm để mời anh đi ăn sáng trước khi gặp Tổng thống Thiệu. Lần trước đây anh gặp Tổng thống để bàn về dự án tại Bộ Tổng tham mưu nhưng lần tŕnh dự án lại là tại dinh Gia Long.

 

Lịch gặp Tổng thống vào lúc 9  giờ sáng nhưng v́ Tổng thống c̣n đang tiếp khách nên anh Thu trong lúc đi lại trên hành lang dinh Gia Long bỗng nảy ra câu hỏi “Tại sao lại không vẽ Vơ Văn Hai?”. Nghĩ là làm ngay. Anh tưởng tượng một bố cục dựa trên h́nh ảnh Hạ sĩ Hai ngồi nhớ bạn tại quán nước.

 

Anh trở ngay vào pḥng Đại tá Cầm, tùy viên của Tướng Thiệu, chụp một cây bút nguyên tử, lấy trong giỏ rác một bao thuốc lá và rút mảnh giấy bọc bao thuốc trở ra hành lang ngồi vẽ lại h́nh ảnh Hạ sĩ Hai.

 

Một lần nữa, “định mệnh” lại ra tay: trong 7 bản vẽ mang theo, anh Thu thấy bản cuối cùng, một “tốc họa” trên bao thuốc lá tại dinh Gia Long, là bản anh ưng ư nhất. Đến khi vào gặp Tổng thống, anh trải 7 bản vẽ lên sàn nhà trước bàn làm việc, bản vẽ cuối cùng trên bao thuốc lá anh vẫn c̣n cầm trên tay.

 

Tổng thống Thiệu sau khi đi tới, đi lui ngắm 7 bản vẽ, ông nói: “Anh là “cha đẻ” của dự án này nên theo ư anh, bức nào làm anh hài ḷng nhất”. Phải nói, anh Thu là người thật thà, chất phác, anh thẳng thắn tŕnh bày:

 

“Thưa Tổng thống, nếu Tổng thống cho tôi chọn lại th́ bản vẽ mới đây tôi vừa nghĩ ra và vẽ vội trên bao thuốc lá lại là bản vẽ tôi ưng ư nhất… nhưng tôi sợ ḿnh quá vô lễ để đưa ra tại đây”.

 

Tổng thống Thiệu vui vẻ và đồng ư xem “tốc họa” trên bao thuốc lá. Ông cầm bản phác thảo Hạ sĩ Vơ Văn Hai về ngồi trên ghế ngắm nghía, một lúc sau ông nói: “Anh Thu à, người nghệ sĩ hay lăng mạn lắm mà chiến sĩ của ḿnh thực tế hơn, họ cần một cái tên cho đề tài, anh cho tôi biết đề tài của bức h́nh là ǵ đây?”.

 

Anh Thu lần lượt đề nghị các tên: (1) Khóc bạn, (2) T́nh đồng đội, (3) Nhớ nhung, (4) Thương tiếc và (5) Tiếc thương. Cuối cùng Tổng thống chọn tên “Thương Tiếc” cho bức phác họa Hạ sĩ Vơ Văn Hai ngồi nhớ bạn. Tổng thống c̣n nhắc nhở phải làm sao nói lên được ư nghĩa vừa thương tiếc bạn bè nằm xuống nhưng cũng phải thể hiện tinh thần chiến đấu của người lính VNCH lúc nào cũng vững tay súng.

 

Bất ngờ, Tổng thống yêu cầu anh vẽ một bản thứ hai lớn hơn, vẽ tại chỗ, ngay ở dinh Gia Long. Thế là với dụng cụ giấy vẽ, bảng đen và các loại màu được cung cấp ngay theo yêu cầu, anh Thu bắt đầu… “ra tay” trước mặt Tổng thống Thiệu và một số sĩ quan thân cận của ông.

 

Anh Thu có thêm yêu cầu cần một người ngồi làm mẫu… và trong số các sĩ quan hiện diện, chính Đại tá Cầm “xung phong” làm… người mẫu! Thực ra th́ h́nh ảnh Đại tá Cầm mặc quân phục chỉnh tề, “ủi hồ láng cóng”, không thích hợp với h́nh ảnh người lính thật sự nhưng đó chỉ là một h́nh ảnh gợi ư để sáng tác cấp tốc.

 

Anh Thu c̣n xin thêm thêm 1 khẩu súng trường cho Đại tá Cầm để trên đùi, đó là khẩu Garant M1 đang được quân đội sử dụng trên chiến trường… Anh cũng đề nghị trong lúc anh vẽ, tất cả mọi người miễn đặt câu hỏi, v́ nếu như thế anh sẽ mất sự tập trung trong sáng tác và sẽ thất lễ nếu anh không dừng vẽ để trả lời.

 

Khó khăn của anh Thu là phải hoàn thành tác phẩm trong một thời gian gấp rút, anh tâm sự: “Lúc bấy giờ, không biết có một điều xui khiến vô h́nh nào đó mà tôi xuất thần phóng bút vẽ lại Hạ sĩ Hai… Không biết là tôi vẽ hay là ai nữa!”.

 

Nguyễn Thanh Thu

 

Sau khi Tổng thống Thiệu kư tên vào bức “tốc họa”, anh Thu chỉ có 3 tháng để hoàn tất công tŕnh tượng đài trước ngày 1/11/1967, ngày Quốc khánh của VNCH. Vấn đề trước mắt là đi t́m “người mẫu” Vơ Văn Hai trong quán nước ngày trước tại G̣ Vấp. Anh đă t́m đến đơn vị của Hạ sĩ Hai và gặp vị Thiếu tá phụ trách đơn vị.

 

Thoạt đầu khi nghe anh Thu tŕnh bày vấn đề, vị Thiếu tá có vẻ băn khoăn, suy tính… nhưng khi thấy tận mắt bức họa có chữ kư của Tổng thống Thiệu, ông lại hănh diện khi có người lính thuộc đơn vị nhảy dù của ḿnh được chọn làm biểu tượng cho người lính VNCH tại nghĩa trang…

 

Vị Thiếu tá c̣n ra lệnh cho tập họp đại đội với súng ống đầy đủ để anh Thu chọn “người mẫu”, v́ theo ông, trong đơn vị có nhiều người cao to tới 1,7 hoặc 1,8 mét, c̣n Hạ sĩ Hai chỉ cao chừng thước 1,6… Chính ông Thiếu Tá cũng chọn được 4 người lính lực lưỡng trong hàng đầu c̣n anh Thu th́ chỉ réo tên Vơ Văn Hai ở gần cuối hàng quân.

 

Anh Thu được giao 5 người lính nhảy dù để làm mẫu cho bức tượng Thương Tiếc trong ṿng 3 tháng. Anh cũng nói riêng với các “người mẫu”, sự thật anh chỉ cần Hạ sĩ Hai, nhưng tất cả đều được nghỉ phép 3 tháng tại Sài G̣n với điều kiện chỉ được mặc quần áo dân sự để không bị quân cảnh làm khó dễ.

 

Anh Thu bên bản sao bức tượng “Thương Tiếc”

 

Chính h́nh ảnh Vơ Văn Hai ngồi tiếc thương bạn trong quán nước đă ám ảnh anh Thu để sáng tạo ra bức tượng “Thuơng Tiếc” ngồi trước cửa Nghĩa trang Quân đội Biên Ḥa. Ngày ngày, anh Hai trong bộ quần áo dân sự đạp xe lên nhà anh Thu, tại đây anh thay bộ quân phục, với ba lô, súng đạn đầy đủ để ngồi làm mẫu.

 

Một hôm, khi bức tượng gần hoàn chỉnh chỉ c̣n thiếu chi tiết khuôn mặt, anh Thu đă cố t́nh để cho người lính ngồi một ḿnh trong pḥng, c̣n anh kín đáo quan sát qua bông gió trên tường. Đây là dụng ư của nhà điêu khắc muốn để anh ngồi một ḿnh nhớ đến người bạn đă qua đời.

 

Anh Thu có thể thấy từng đường nét diễn biến trên khuôn mặt lúc anh lính ngồi buồn một ḿnh và nhà điêu khắc đă phác họa lại trên giấy khuôn mặt anh. Phần ḿnh, Hạ sĩ Vơ Văn Hai lại sợ đă làm chuyện ǵ khiến Đại úy Nguyễn Thanh Thu phiền ḷng nên cho anh về sớm mà không biết ông đă bí mật quan sát!

 

Khuôn mặt người lính “Thương Tiếc” bạn được tái hiện qua bức tượng trong cuộc phỏng vấn

 

Khoảng 3 giờ sáng anh Thu thức dậy để bắt đầu giai đoạn hoàn chỉnh cuối cùng của bức tượng: nét mặt của người lính. Anh dùng đèn cầy để lấy ánh sáng chiếu vào nhiều góc cạnh, qua đó anh có thể sửa lại nét mặt người lính theo những ǵ anh phác họa.

 

Loại ánh sáng nhân tạo qua ánh đèn cầy có tác dụng điều chỉnh các góc cạnh của tác phẩm theo hướng người nghệ sĩ di chuyển từ nhiều phía. Anh Thu hoàn toàn bị cuốn hút vào những cảm xúc trên khuôn mặt người lính. Đó là những giây phút chỉ ḿnh anh và nhân vật của bức tượng trong ánh sáng mờ ảo của cây đèn cầy.

 

Sau một giấc ngủ ngắn, anh tỉnh dậy sáng hôm sau để quan sát và so sánh công tŕnh của ḿnh đêm qua dưới ánh đèn cầy với ánh sáng ban ngày. Anh mừng v́ khuôn mặt của người lính giữa ánh sáng tự nhiên ban ngày và ánh sáng nhân tạo từ đèn cầy vẫn hiện lên một nét buồn ray rứt.

 

Như vậy là điêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu có thể hài ḷng với công tŕnh nghệ thuật kéo dài 3 tháng của ḿnh. Và chúng ta được chứng kiến pho tượng “Thương Tiếc” ngồi trước cổng vào Nghĩa trang Quân đội Biên Ḥa từ năm 1967 cho đến sau ngày 30/4/1975.

 

Bức tượng “Thương Tiếc” được đắp lại cho cuộc phỏng vấn

 

***

 

Chuyện bây giờ mới kể về bức tượng “Thương Tiếc” được viết lại theo nội dung cuộc phỏng vấn của Lê Xuân Trường với nhà điêu khắc Nguyễn Thanh Thu qua một video clip dài 36,57 phút vừa xuất hiện trên Youtube, bạn đọc có thể theo dơi qua địa chỉ:

 

https://m.youtube.com/watch?v=IJbgQGqBsCA&rdm=17jwyp50u&client=mv-google

 

Cuộc phỏng vấn của Nguyễn Xuân Trường với điêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu

 

Trong clip này, ở phần cuối dài hơn 5 phút, có đề cập đến thời gian đi học tập cải tạo của Đại úy Nguyễn Thanh Thu. Anh tâm sự cuộc đời của ḿnh dính liền với tác phẩm Thương Tiếc, từ “danh vọng” đến “thê thảm”. Tại trại cải tạo trong thời gian bị “biệt giam” 22 tháng trong “thùng conex” [2] với lời buộc tội: “Tướng lănh, sĩ quan xong giặc rồi là hết, c̣n anh vẫn lưu lại tư tưởng phản động qua tác phẩm….”.

 

Cán bộ trong trại chắc cũng chưa từng thấy bức tượng “Thương Tiếc” mà chỉ nghe đồn qua người Sài G̣n v́ bức tượng đă bị giật sập và nấu thành kim loại sau năm 1975. Khi ở trong trại được khoảng 8 tháng, có lần “quản giáo” trong trại đề nghị anh Thu khai chỉ đóng vai phụ giúp trong việc tạc tượng c̣n tác giả đă ra nước ngoài!

 

Anh Thu đă trả lời một cách khẳng khái rằng anh đă “làm” th́ anh “chịu”, tàu ch́m th́ anh ch́m theo, máy bay rớt th́ anh rớt theo, tượng chết th́ anh chết theo… chứ không thể nào khác được. Anh Thu đă phải trả giá về sự “ngoan cố” của ḿnh, nhưng một “phép lạ” đă xảy ra trên đường ra pháp trường sử bắn…

 

Nguyễn Thanh Thu diễn tả lại cảnh v́ sao anh bị… điếc

 

Người xem video clip này dễ dàng nhận thấy giữa người phỏng vấn Lê Xuân Trường và người được phỏng vấn, anh Nguyễn Thanh Thu, đôi lúc không có sự “ăn ư” trong đối thoại. Chỉ ở đoạn cuối mới có câu trả lời tại sao anh Thu đă bị “điếc” trong thời gian đi cải tạo khiến cho những đối thoại trong cuộc phỏng vấn không được “trơn tru” như b́nh thường.

 

Nguyên do tại sao xin bạn đọc theo dơi phần cuối câu chuyện bây giờ mới kể trên video clip đă dẫn.

 

 

Bức tượng Thương Tiếc sau 30/4/1975

 

***

 

Chú thích:

 

[1] Xem thêm bài viết “Phi Luật Tân thời hậu SARS” tại:

http://chinhhoiuc.blogspot.com/2012/10/phi-luat-tan-thoi-hau-sars.html

 

[2] Thùng Conex: loại thùng bằng sắt để chứa hàng hóa trong quân đội Mỹ ngày xưa, có kích thước khoảng 3 mét mỗi chiều. Ngày nay thường thấy loại thùng này lớn hơn được chuyên chở trên các xe container.

 

[3] Xem thêm bài viết “Nghĩa tử là nghĩa tận: Nghĩa trang Quân đội Biên Ḥa” tại:

http://chinhhoiuc.blogspot.com/2012/09/nghia-tu-la-nghia-tan-nghia-trang-quan.html

 

 

 

Trang Chính     Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Phỏng Vấn     Văn Học Nghệ Thuật     Tham Khảo