Lê - Lai cu chúa

(...... - 1418 )

 

 

Trong bài Hịch Tướng Sĩ của Hưng Đạo Vương m đầu: thường văn chi: Kỷ Tín dữ thân đại tử nhi thoát Cao Đế...” ( Ta thường nghe Kỷ Tín đem ḿnh chết thay, cứu thoát cho Cao Đế....)

 

Trong truyện Lê Lai, theo Đại Việt Thông Sử chép: Trước t́nh thế nguy cấp, Lê Lợi họp các tướng lại hỏi:

- Nay thế trận nguy hiểm có ai dám bắt chước Kỷ Tín đời Hán, thân khoác hoàng bào mà chết thay ta không? Các tướng ngồi yên không ai dám thưa. Duy, chỉ có Lê Lai đứng dậy nói:

- Thần nay nguyện tử trận thay cho Chúa Công....

 

Vậy Kỷ Tín là ai? Lê Lai là ai? Và Lê Lai so với Kỷ Tín, ai dũng khí hơn ai?

Dưới đây là Lược truyện Kỷ Tín và Lược truyện Lê Lai. Sau hết là Lời Phụ Bàn với 2 bài thơ ca tụng dũng tướng Lê Lai của người biên soạn.

 

1 - Lược truyện Kỷ Tín: Vào năm 204 TCN, khi Hán Vương bị Hạng vương vây hăm thành Huỳnh Dương ngt nghèo, bèn gọi Trương Lương, Trần B́nh vào nghị kế.

 

Trần B́nh tâu:

- Tôi có một kế có thể phá được ṿng vây nầy, song chỉ sợ ở đây không có bậc trung thần nào dám chịu nạn cho Đại vương. Chu Bột và các vơ tướng đều nói:

- Sao ngài lại khi thị chúng tướng như vậy? Chúng tôi theo pḥ Chúa Thượng đă lâu, dẫu phải bỏ thây không tiếc. Trần B́nh vừa cười va nói:

- Cái đó chỉ là kế sâu xa, có lẽ các ngài chưa hiểu ư tôi.

Hán Vương hỏi:

- Tiên sinh có kế chi xin nói ra đây cho mọi người bàn luận. Trần B́nh ghé vào tai Hán Vương nói nhỏ... Hán Vương khen phải và nói:

- Kế đó rất hay. Trương Lương nên cố gắng thc hiện mới được.

 

Trương Lương tuân lệnh về dinh mở tiệc rượu mi các tướng đến dự. Các tướng lần lượt đến, thấy giữa pḥng tiệc có treo một bức tranh ln, vẽ một chiếc xe trong đó có người ngồi, phía sau có khoảng hai trăm quân kỵ đuổi theo rất gấp. Đằng trước là một khu rừng rậm. Trong rừng có một người đang nấp. Các tướng không rơ bc tranh ấy có ư nghĩa ǵ, tại sao lại đem treo trong pḥng tiệc, bèn hỏi Trương Lương. Trương Lương liền đáp:

- Ngày xưa vua Cảnh Công nuớc Tề đánh nhau vi quân Tấn. Cảnh Công thua to, quân sĩ đều trốn hết, họ bỏ Cảnh Công ngồi một ḿnh trong xe. May có một nông phu trông thấy vội đẩy xe cho Cảnh Công đi trốn. Tuy nhiên, quân Tấn đuổi theo rất ngặt, khó mà trốn thoát nổi. Người nông phu nói: “Nguy đến nơi rồi, Chúa Công nên đưa áo quần cho tôi mặc, tôi sẽ ngồi nơi xe nầy mà chịu chết thay cho Chúa Công, c̣n Chúa Công nên trốn vào rừng thoát nạn “. Cảnh Công nói:” Ta được thoát nạn mà nhà ngươi bị giết, ḷng ta sao đành”. Người nông phu lại nói:Tôi chết đi như rng rậm mất một cây nhỏ. C̣n Chúa Công mất là giang san nước Tề sẽ phải mất, xin Chúa Công xét nghĩ. Cảnh Công theo lời, đổi quần áo cho nông phu rồi trốn vào rừng và thoát nạn.......”

 

Các tướng nghe nói, mt mày ngơ ngác chưa hiểu ư. Trương Lương nói tiếp:

- y, nhờ người nông phu mà sau nầy Cảnh Công dựng nên nghiệp Bá, tiếng để sử xanh, ngày nay vẫn c̣n khen ngợi. Nay Chúa Thượng ta ngộ nạn, chẳng khác như Cảnh Công, thế mà không ai bắt chước cái việc làm của người nông phu. V́ vậy tôi treo bức tranh nầy lên để cùng xem. Các tướng nghe nói đều hăng hái đng dậy nh́n nhau tỏ vẻ can trường:

- Cha có nạn con chết thay, vua có nạn tôi chết thay. Chúng tôi xin đem thân chết thay Chúa Thượng, để cứu Chúa Thượng thoát khỏi trận Huỳnh Dương nầy. Trương Lương nói:

- Các ông có ḷng trung nghĩa thật đáng khen. Song hiện nay chỉ cần một người diện mạo giống Chúa Thượng mà thôi. Người đó là Kỷ Tín, chẳng biết Kỷ Tướng Quân có vui ḷng chăng? Kỷ Tín nói:

- Đó là ư nguyện của tôi, dầu phải tan xương nát thịt tôi cũng vui ḷng. Trương Lương và Trần B́nh mừng r, đưa Kỷ Tín vào ra mắt Hán Vương tâu bày t s. Hán Vương nói:

- Việc đó không nên, Lưu Bang nầy chưa làm nên nghiệp lớn, các ngươi làm tôi chưa có ân huệ nào, nay nếu bắt Kỷ Tín tướng quân bị nạn thay ta, để ta t́m đường trốn, ấy là việc làm hại người, ích ḿnh, ḷng ta không n. Kỷ Tín nói:

- Việc đă gấp lắm rồi, nếu tôi không chịu nguy hiểm th́ mai kia thành vỡ, đá tan, cả vua tôi đều chết. Cái chết của tôi ngày nay ích lợi hơn ngày mai rất nhiều. Tuy tôi chết mà danh tôi c̣n măi trong dân chúng, t́nh tôi c̣n măi trong ḷng Đại Vương. Hán Vương vẫn c̣n gỉa cách dùng dằng không n. Kỷ Tín rút gươm kề cổ nói lớn:

- Nếu Đại Vương không nghe, tôi xin t t nơi đây để tỏ rằng tôi không tiếc ǵ tính mệnh. Hán Vương liền bước xuống đỡ tay Kỷ Tín, vừa khóc (nước mt cá sấu ), vừa nói:

- Ḷng tướng quân rất mực trung thành, danh tiếng ấy muôn đời c̣n lưu. Chng hay tướng quân c̣n song thân chăng?................

 

2 - Lược truyện Lê Lai: Lê Lai không rơ năm sanh, người Mường, con của ô. Lê Kiều, Huyện Lương Giang, Thanh Hóa. Lê Lai có dung mạo khác thường,tính t́nh cương trc, có chí khí. Năm 1416, Lê Lai, vi Lê Li (chủ sự)  cùng vi 17 Hào Kiệt hội thề ở Lũng Nhai (Thanh Hóa). Thề sống chết có nhau, nguyện quyết tâm chung sức đánh đuổi quân Minh xâm lược, cu dân cu nước.

 

T khi khi nghĩa, Lê Lai luôn bên cạnh Lê Lợi; góp công sc giúp B́nh Định Vương vi chc Đô Tổng Quản, tước Nội Hầu. Ông cũng từng xông pha nhiều trận nguy hiểm. Tháng 4, năm 1418, nghĩa quân Lê Li bị thua ở Mường Một, cùng nhau chạy thoát về Trịnh Cao. Quân Minh truy kích, đuổi theo rất ngặt và vây cht các lối hiểm yếu thuộc vùng núi Chí linh. Trong t́nh thế nguy cấp, Lê Lợi họp các tướng lại hỏi:

- Nay thế trận rất nguy hiểm, có ai dám bắt chước Kỷ Tín đời Hán, thân khoác hoàng bào mà chết thay ta không? Các tướng ngồi yên không ai dám thưa. Duy, chỉ có Lê Lai đứng dậy nói:

- Thần nay nguyện tử trận thay cho Chúa Công. Ví như sau nầy giành được giang san th́ xin nh công lao của thần, khiến cho con cháu muôn đời được hưởng quốc ân, được vậy, thần chết cũng nhấm mắt. Lê Li rất thương cảm bùi ngùi. Lê Lai lại nói:

- T́nh h́nh nguy khổn, nếu ngồi khư khư, quân thần chung mạng th́ bao công sức đây sẽ chẳng c̣n ǵ. Nếu theo kế này may ra thoát được. Kẻ trung thần chết v́ nước, nào có tiếc ǵ? Lê Lợi mi vái tri và khấn rằng:

- Lê Lai có công đổi áo, nếu sau nầy khôi phục được nghiệp xưa, nếu không nhớ công lao ấy th́ xin cho cung điện biến thành rừng núi,ấn triện biến thành cục đồng, gươm thần biến thành dao cùn.

 

Ngay sau đó, Lê Lai khoác hoàng bào giả làm Lê Lợi và vâng mệnh mang 2 thớt voi vi 500 quân xông ra khiêu chiến. Giặc Minh liền xua quân giao chiến. Lê Lai thúc ngựa xông thng vào trận và la lớn:

- Ta là chúa Lam Sơn đây!

 

Ng là B́nh Định Vương Lê Li, gic Minh xúm lại bao vây và kịch chiến. Lê Lai tả xông hữu đột giết giặc một hồi rồi kiệt sức, bị giặc Minh bt và hành h́nh cc h́nh. Hôm ấy ngày 29 tháng 4 âm lịch năm 1418 (có chỗ chép 1919). Nhân, lúc sự vây hăm của giặc lơi lỏng, do bận đối phó với Lê Lai. Lê Li cùng một số tướng đă vượt trùng vi bng lối khác và trốn thoát...

 

Cảm động trước ḷng trung nghĩa của Lê Lai, Lê Lợi cho người t́m thi hài Ông đem về an táng ở vùng đất Lam Sơn.

 

Năm 1428, sau khi lên ngôi an vị, Lê Thái Tổ cho truy tặng Ông là: “Sùng trung Đồng đức hiệp mưu bảo chính Lũng Nhai công thần. Các đời vua Lê tiếp theo đều có truy tặng Ông. Đến đời vua Lê Thánh Tông, Lê Lai được truy tng cao nht là: “Trung Túc Vương”

 

Lê Thái Tổ mất ngày 22 tháng 8 nhuận âm lịch 1433, trước khi mất vua có dặn phải gi kỵ tướng Lê Lai trước vua một ngày. Nên dân gian có câu: “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Li”.

 

Vua T Đc có bài thơ ca ngi, Vịnh  Lê Lai bằng ch Nho:

 

Vịnh Lê Lai

Chí Linh sơn hạ tứ sơn u

T trưóc hoàng bào cuồng Sở Hầu

Tha nhật Đông Đô tân xă tc

Khng ( khc ) giao Kỷ - Tín độc an Lưu?

                                     Vua T - ĐC

 

Dịch nghĩa:

Dưới núi Chí Linh bốn bề thâm u (chỉ giặc Minh bao vây)

T mc Hoàng bào làm cho S Hầu (Hạng Vơ) mắc mưu (chỉ giặc Minh )

Ngày sau Đông Đô xă tc đổi mới

Đâu phải chỉ có chuyện Kỷ Tín cứu Lưu Bang ( mà c̣n có chuyện Lê Lai cứu Lê Li)

 

Dịch thơ:

               LÊ LAI

 

Gic d trùng trùng vây Chí Linh

Hoàng Bào thay Chúa quyết hy sinh

Đông Đô đại định ghi công lớn

Kỷ Tín chẳng riêng chuyện hiến ḿnh.

 

                  Nguyễn Minh Thanh thoát dịch

 

 

             LÊ LAI

 

Chí - Linh giặc d trùng trùng

Hoàng bào thay Chúa anh hùng liều thân

Đông Đô nh đó định phân

Chẳng riêng Kỷ - Tín trung thần cứu vua.

 

                   Nguyễn Minh Thanh  thoát dịch

 

3- Lời phụ bàn: Qua 2 tiểu truyện Kỷ Tín và Lê Lai, cả hai đều đem chính sinh mệnh của ḿnh để cứu Chúa, vô cùng can đảm, can đảm phi thường. Nhưng, rơ ràng trong cung cách: Lê Lai gan liền tướng quân. So vi Kỷ Tín, Lê Lai dũng khí cao vời.  Không  như Kỷ Tin phải qua sự dàn cảnh dựng chuyện của Trần B́nh, Trương Lương và Lưu Bang, là nhng tay gian hùng thượng thng. dùng kế khích tướng, để đẩy người khác chết thay Lưu Bang bằng bc tranh Tề Cảnh Công chạy trốn...

 

Sau khi cùng các tướng “dự tiệc, xem tranhvà bị Trương Lương nêu đích thị danh tánh, bị du vào “thế chẳng đng đng”, Kỷ Tín bèn t́nh nguyện hy sinh. Nếu như được hỏi cách chung chung, th́ Kỷ Tín phản ứng ra sao? Vả, qua việc Trương Lương dụng mưu Mở Tiệc, Xem Tranh” chứng tỏ rơ ràng rằng tinh thần các tướng dưới quyền Lưu Bang không bằng tinh thần các tướng của B́nh Định Vương. Khác với  Kỷ Tín, vừa nghe B́nh Định Vương gi ư, Lê Lai lẫm liệt đứng pht dậy ứng tiếng t́nh nguyện tử trận thay chúa tức th́.

 

Ấy chính là:

              Cảm quân ân trọng hứa khinh mệnh

              Thái Sơn nhất trịch khinh Hồng mao

                                                                  Lư Bạch

              Cảm ḷng ơn chúa trọng cao

              Thái Sơn xem ta Hồng Mao nhẹ hều

                                                                 NMT dịch

           

Ngoài ra, căn c theo 2 tích truyện vừa kể trên, th́ Lê Lợi cũng rất minh bạch trong việc nhờ người “ T trước Hoàng bào “ thay chết cho ḿnh. Không  như Lưu Bang quanh co xảo trá...  Mọi việc đă xếp đặt đúng theo mưu mô ư đồ, Lưu Bang c̣n giả ân giả nghĩa, giả giọng: “...ḷng ta không nỡ , và giả khóc!!

 

Ôi, ḷng dạ Người Xưa vi Ngựi Nay  (HCM v/v Cải Cách Ruộng Đất 1954 - 1956 miền Bắc của nước VNDCCH ) sao mà giống nhau lắm vậy..!!

 

Lê Lai, Lê Lợi nhng anh hùng đúng nghĩa, nhng tấm ḷng cao cả xán lạn tựa trăng cao.

 

Xin nghiêm ḿnh kính cần ngưng mộ Cổ Nhân, Người đă liều thân cứu chúa, góp công bng chính mạng sống trong công cuộc giải cứu giống ṇi. Người, mệnh tuy yểu, nhưng danh ấy thọ. Phương danh Ngài đă và đang thi đua tồn tại măi với núi sông Lạc Hồng...

 

Cảm kích trước s hy sinh v́ đại nghĩa, người biên soạn có 2 bài thơ  nhỏ để:

Trân trọng tưởng niệm đấng Anh Hùng Lê Lai với s nghiệp lớn:

 

Anh Hùng Lê Lai (1)

 

Trích huyết hội thề tại Lũng Nhai*

Ban sơ hào kiệt có Lê Lai

Phương phi mỹ mạo ḷng trong sáng

Lẫm liệt anh tài dạ thẳng ngay

Tận lực giúp vua lo nội vụ

Hy sinh cứu chúa thoát trùng vây

Can trường khí phách cây cao vọi

Trên đỉnh Lam Sơn bóng trải dài...

 

                  Nguyễn Minh THanh

 

Anh Hùng Lê Lai (2)

 

Đây trang dũng sĩ đất Lam sơn

Cu chúa vong thân dạ chẳng sn

Lương tướng thơm danh v́ đại nghĩa

Minh quân nức tiếng trọng thâm ân

Kinh - Kha Yên khách so c̣n kém

Kỷ - Tín Hán thần sánh chẳng hơn

Lp sóng phế hưng rng đổi lá

Thiên thu c̣n đó tấm ḷng son..!!

 

                       Nguyễn Minh Thanh

 

Sau hết, để kết thúc tiểu truyện bi hùng tráng: Anh Hùng Lê Lai, xin mượn 2 câu thơ xưa:

 

Giai nhân tự cổ như danh tướng

Bất hứa nhân gian kiến bạch đầu

 

(Xưa nay mỹ nữ như danh tướng

Chẳng muốn cho ai thấy bạc đầu! )

                             NMT dịch

      

 

Nguyễn Minh Thanh biên soạn 

 

 

* 19 HÀO KIỆT HỘI THỀ LŨNG NHAI (Thanh Hoá ): Lê Lợi, Lê Lai, Lê Thận, Lê Văn An, Lê Văn Linh, Trịnh Khả, Trương Lôi, Lê Liễu, Bùi Quốc Hưng, Lê Ninh, Lê Hiểm, Vũ Uy, Nguyễn Trăi, Đinh Liệt, Lê Nhân Chú, Lê Bồi, Lê Lư, Đinh Lan và Trương Chiến.

 

Tham khảo:

Hịch Tướng Sĩ của Hưng Đạo Vương, bản dịch Ngô Tất Tố

Thành Ngữ Điển Tích & DN TĐ, gs Trịnh Vân Thanh

Các trang Web: Lê Lai, Lê Lợi, Hội Thề Lũng Nhai...

Hán Việt Từ Điển của Đào Duy Anh

 

 

 

 

Trang Chính     Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Phỏng Vấn     Văn Học Nghệ Thuật     Tham Khảo