T́m lại tuổi thơ theo tiếng trống lân mừng Tết

 

Mường Giang

 

 

 

            Múa Lân ngày Tết được xem như là một trong những mỹ tục mang tính nghệ thuật, du nhập vào VN lâu đời và ngày nay rất được thịnh hành tại vùng Đông Nam Á-Châu, cũng như các nước có Hoa kiều và Người Việt Quốc Gia tị nạn cọng sản sinh sống.

 

            Đối với dân tộc ta, hầu như ai cũng đều tin rằng trong những ngày Tết Nguyên Đán, nếu được Lân tới nhà giúp vui, th́ bao nhiêu chuyện xui xẻo, buồn bực của năm cũ, cũng sẽ tan biến trước cái uy vũ phi thường của Lân, đồng thời mùa xuân hạnh phúc may mắn dào dạt tới với mọi nhà, theo nhịp trống múa Lân và nụ cười duyên dáng cầu tài của Thần Thổ Địa.

 

            Về ngưồn gốc cũng như sự xuất hiện của phong tục múa Lân trong dân gian, hiện có rất nhiều huyền thoại nhưng tựu trung đều ca tụng đức tính nhân ái của Lân (Nghê). Theo truyền thuyết, cách đây hơn 2500 năm, vào đời vua Chu Linh Vương thời Chiến Quốc bên Tàu, kỳ lân xuất hiện rất hung dữ , giết hại dân lành nhưng cũng may nhờ có Đức Phật Di Lặc đă thuần hóa nó bằng cỏ Linh Chi, nên đă biến đổi tâm tính và trở thành một linh vật, phù trợ người đời, được coi như một biểu tượng của Đức Từ Bi và Ḷng Nhân Ái. Cũng từ đó mới có huyền thoại “Kỳ Lân xuất thế, thiên hạ thái b́nh“ v́ có sự xuất hiện đồng thời của các đấng minh quân, thánh chúa và những bậc hiền tài. Theo Kinh Thi, bà Nhan Thị khi sinh Khổng Tử , th́ có Kỳ Lân xuất hiện tại nước Lỗ. Hai năm trước khi qua đời, lúc đó Phu Tử đang viết pho Xuân Thu, th́ nhận được tin có một người tiều phu, đă bắt được một con Kỳ Lân bị thương một chân. Do đó ông đă gác bút, v́ vậy Kinh Xuân Thu sau này c̣n được gọi là Lân Kinh hay Lân Sử. Đối với dân chúng, mỗi lần nghe tin Kỳ Lân xuất hiện, ai nấy đều tin tưởng rằng thiên hạ sẽ được thái b́nh, hạnh phúc. Đó cũng chính là lư do phát sinh ra phong tục múa Lân trong những ngày Tết Nguyên Đán, đồng hành với các lễ hội quan trong khác trong dân gian :

 

‘Tết này ḿnh rủ về Phan Thiết,

sống lại mùa xuân tuổi học đường

tháng chạp hăm ba cùng với mẹ

nửa đêm tiễn Táo rất thân thương

 

hăm nhăm lểnh khểnh mang quà tết

kính biếu thầy cô khắp phố phường

lấp ló sau lưng me, nh́n trộm

cành mai đang hé cánh xuân hương

 

chiều hăm chín tết theo chân chị

mệt lả chen nhau giữa bước người

phiên chợ cuối năm vui đáo để

tiếng cười làm gío cũng chơi vơi

 

quẩn quanh đă bắt đầu đ́ đẹt

pháo nổ ḥa trong điệu trống Lân

khắp bếp bề bề: măng, cốm, mứt

nhà trên cha vịnh bức tranh Xuân’

 

 

1- HUYỀN THOẠI VỀ KỲ LÂN :

 

            Kỳ Lân c̣n có tên là Ly hay Nghê. Đây là một con vật huyền thoại giống như Rồng, một sản phẩm tưởng tưởng của nền Minh triết Đông phương thời cổ. Trong Quốc Âm Tự Vị VN của tác già Huỳnh Tịnh Của đă viết rằng ‘ Lân là cón cái, c̣n Kỳ là đực. Phong tục múa Lân ngày Tết, nhằm mục đích tôn vinh Nữ giới, chúc mừng sự sinh sôi nẩy nở truyền giống trong xă hội dân gian ‘. Lối định nghĩa trên cũng rất phù hợp với sự thể hiện Vũ Khúc Từ Linh (Lân Mẹ sinh Lân Con), mà các vua chúa và hoàng gia Mông Cổ, thời Nhà Nguyên-Mông tại Trung Hoa, ưa thích nên lúc nào cũng được biểu diễn tại chốn cung đ́nh , vào những ngày Tết Nguyên Đán. Đây là một trong bốn linh vật (Long, Lân, Qui, Phụng), được đúc tượng để thờ cúng và trang trí trong mọi đ́nh làng, chùa chiền và các dinh vạn của tín đồ theo Phật-Lăo-Khổng giáo, cũng như các tín ngưỡng dân gian khác nhưng đă xuất phát từ Tam Giáo trên.

 

            Căn cứ theo tài liệu ghi trong Lân sử hay Kinh Xuân Thu, th́ Lân là con vật có một sừng ở trước trán, rất hiền lành, không bao giờ sát sinh ăn các loại thịt sống, đồng thời cũng chẳng bao giờ chà đạp làm hủy hoại đời sống thầm lặng của các loại cây cỏ thực vật. Tại Trung Hoa, sử liệu có ghi là Kỳ Lân xuất hiện rất sớm trước Tây Lịch và được gọi là Kilin (Kỳ Lân). Cũng trong quan niệm xưa, Kỳ Lân thuộc loài lưỡng tính, là linh vật được Trời sai xuống cơi nhân gian, tạo cho nó một chiếc sừng nhọn với phép thần thông, để diệt trừ những phường gian ác, bọn bạo chúa tham quan, chuyên làm những chuyện hại dân bán nước, hủy hoại đạo đức xă hội. Do đó Lân có một h́nh dáng rất dị kỳ với thân h́nh của con hươu, đầu ngựa, đuôi trâu và đặc biệt là chiếc sừng nhọn, như là một biểu tượng uy quyền tuyệt đối của Phật, Trời, đấng Thượng Đế vạn năng tuyệt diệu. Thường những năm loạn lạc v́ giặc giă,ờ chiến tranh hay thiên tai hạn hán, khiến cho dân chúng lầm than chết đói v́ mất mùa, thường có Kỳ Lân xuất hiện, dùng cái sừng nhọn chọc thẳng mây xanh, để đem nuớc mưa từ trời tuôn xuống thế gian, làm hồi sinh đất đai, thảo mộc và sự sống của con người. Từ niềm tin trên, nên măi tới thế kỷ XIX, phong tục tặng ảnh hay tượng Kỳ Lân, cho các cô gái khi bước lên kiệu cưới về nhà chồng vẫn thịnh hành. Đây là một ư niệm nhằm chúc mừng các đôi vợ chồng mới, được trăm năm đầu bạc, con cháu đầy nhà và hạnh phúc ‘thiên trường địa cửu’.

 

            Tại một vài quốc gia, Kỳ Lân được tôn xưng địa vị ngang hàng với Rồng, biểu tượng của quyền uy thiên tử. Kỳ Lân cũng là bùa hộ mạng của các trẻ sơ sinh. Ở Ấn Độ, Lân cũng được thờ phụng vào khoảng năm 1300 trước Tây Lịch. Điều này có ghi rơ trong các kinh sách Veda, viết bằng Phạn Ngữ rằng “ Lân là hóa thân của nhiều vị thần linh, trong đó có hai vị thần Civa và Vishnou “.Tuy nhiên v́ phong tục tập quán dị biệt của các dân tộc trên thế giới, nên h́nh dáng lân cũng thay đổi tùy theo tư tưởng của bản địa, bởi vậy h́nh dáng Lân có lúc râu bạc, bờm đỏ hoặc giống như con ngựa có sừng hay trở thành con cá vảy vàng, c̣n sừng th́ lúc dài lúc ngắn.

 

            Huyền thoại Kỳ Lân từ Trung Hoa, Ấn Độ, được đoàn quân viễn chinh của Thành Cát Tư Hăn và các đại hăn sau này, mang truyền bá khắp các vùng đất phía tây bị quân Mông chinh phục. Nhưng tại Hy Lạp, căn cứ theo kinh điển sử liệu, th́ người xưa đă biết tới kỳ lân từ lâu đời. Chính triết gia Hy Lạp là Ctecias, cũng là thầy thuốc, sống vào thế kỷ thứ V trước Tây lịch, đă ghi trong tập du kư khi ông tới thăm Ấn Độ, nói về lần chạm trán với Kỳ Lân tại đây. Sau đó hai thế kỷ, triết gia Aristote, đệ tử của Planton, cha đẻ nền triết học Tây Phương, cũng viết về Kỳ Lân xuất hiện. Chính Đại đế Cesar của La Mă, trong chiến cuộc tại thành Gaule, cũng có nhắc tới con vật đặc biệt là Kỳ Lân. Trong Kinh Cựu Ước, phần viết bằng tiếng Do Thái,có nói tới Kỳ Lân là một con thú linh thiêng, can đảm với tấm ḷng bao dung bác ái, được gọi bằng nhiều cái tên như Réem, Monnocéros hay Unicorne (Độc sừng). Tóm lại dù Đông hay Tây phương, ở đâu mọi người cũng đều tin phục Kỳ Lân, qua vẽ huyền bí huyễn hoặc của nó. Ngoài ra Lân c̣n dính dáng tới chuyện Ông Adam và bà Eva nơi vườn Địa Đàng, mà Kinh Thánh đă ghi rơ. Đó là chuyện Kỳ Lân đă sống chung với cặp vợ chồng trên, trước khi họ bị đuổi khỏi chốn này, nên Lân cũng theo họ rời khỏi thiên đàng. Trong cơn Đại Hồng Thủy, Kỳ Lân là con vật duy nhất không leo lên chiếc thuyền của Neo, bởi nó không sợ cơn thịnh nộ của Thượng Đế.

 

            Trong lĩnh vực tôn giáo, Tây phương quan niệm sừng Lân là Kiếm trời, hiểu như là sự ḥa hợp của Thượng Đế, Vũ Trụ và Nhân Sinh. Thuyết này cũng phù hợp với học thuyết Thiên-Địa-Nhân của Đông phương. Do đó thời phục hưng, nhiều họa sĩ đả lấy Lân làm đề tài sáng tạo, v́ họ quan niệm Lân là con vật tinh khiết cao cả , không bao giờ vụ lợi, lại có tấm ḷng bác ái, tượng trưng cho sự tự do b́nh đẳng. Bức thảm thêu La Dame À La Licorne rất quư giá, hiện vẫn c̣n tại Viện Bảo Tàng Cluny của Ư Đại Lợi. Trong Y học, sừng Lân được coi như thánh dược, có thể tẩy sạch mọi ô nhiễm trong nước, giải trừ được tất cả các chất độc hại, bất kỳ tới từ động vật hay thực vật. Tất cả các huyền thoại trên được đồn đăi truyền tụng, từ thế này sang thế hệ khác, khắp mọi nơi trên trái đất, đă khiến cho ai cũng tin Kỳ Lân là con vật có thật, nên bao đời hoài công t́m kiếm. Rốt cục tất cả chỉ là ảo vọng như họ đă từng kiếm cơi thiên đàng đă đánh mất. v́ tham vọng cá nhân.

 

            Cũng từ ḷng sân si cuồng tín đó, thời Trung cổ người Âu Châu th́ bắt dê, các bộ lạc tại Népal, Éthiopie, Tây Tạng th́ tin rằng loài Sơn Dương một sừng, chính là Kỳ Lân tái thế. Cũng do t́nh trạng ai cũng đổ xô đi t́m thành dược của sừng Lân, nên nhiều vụ án lứa bịp đă xảy ra. Năm 1573, một bac sỹ giải phẫu Pháp tên Ambroise Pare, tuyên bố đă khám phá ra được thuốc bột từ sừng Kỳ Lân, có thể trị được bá bệnh, và đem rao bán trên thị trường. Nhưng bao lâu nội vụ được phanh phui và đó là bột được tán ra từ răng của loài Cá Voi Bắc Cực. Sau này để an ủi về một niềm tin không bao giờ có thật, thiên hạ lại đổ xô săn giết Tê Giác, lấy sừng bào chế thuốc kích dục , để mua vui trong chốn pḥng the.

 

            Khoảng 500 năm trước đây, hiện tượng Hươu Cao Cổ tại Châu Phi đả làm sống lại các huyền thoại về Kỳ Lân của Trung Hoa, v́ họ tin rằng hai giống vật này, có nhiều điểm tương đồng, nhất là bản tính hiền lành. Theo truyền thuyết, trước khi Khổng Tử ra đời, đă có một con Kỳ Lân xuất hiện, mang tới cho ông một quyển Thánh thư, như là điềm báo trước sự xuất hiện của một kỳ nhân, sau này và măi măi được nhân loại tôn xưng là ‘ Vạn thế sư biểu ‘. Trước khi mất, Khổng Tử đă chiêm bao, thấy một con Kỳ Lân đang dăy chết. Lúc thức giấc, ông đă than ‘ mạng ta sắp hết ‘.Quả nhiên ông tạ thế vào hai năm sau. Tóm lại, Kỳ Lân chỉ là một sản phẩm của con người, phát sinh từ những huyền thoại , từ đó mới có cớ để vẽ vời tôn xưng sự thông minh, trí tuệ của các bậc vĩ nhân bao đời trong thiên hạ.

 

 

2- NỤ CƯỜI DUYÊN DÁNG CỦA ÔNG ĐỊA , BIỂU TƯỢNG CỦA HẠNH PHÚC, VỊ THA

 

            Trong những ngày Tết Nguyên Đán, nếu Lân mang tới sự may mắn thịnh vượng cho mọi người, th́ ông Địa qua nụ cười toe toét nhưng không kém phần duyên dáng, cũng là những đóng góp quan trọng trong cuộc vui, có tác dụng làm tiêu tán hay vơi đi phần nào nỗi sầu muộn của thế nhân, trong cuộc sống bon chen cơm áo hằng hằng. Chính điều này, đă khiến cho hầu hết những tín đồ theo đạo Phật hay Tam giáo, thờ cúng ông Địa, để mong được hạnh phúc, may mắn và cầu tài, phúc lợi.

 

            Về huyền thoại nhân vật này, hiện cũng có nhiều truyền thuyết được kể lại, mục đích cũng chỉ muốn nói lên cái nhân dạng ông Điạ mà chúng ta đă thấy với miệng cười toe toét, bụng to quá cỡ. mập mạp phương phi, biểu tượng của hạng người phú quư. Chuyện kể rằng thuở xưa có một gian thương tham lam xảo quyệt, lúc nào cũng chỉ muốn được giàu, nên thường van vái cúng lạy ông Địa, phù trợ cho ḿnh buôn may gặp vận để làm giàu. Trong khi khấn hứa nếu được như ư, sẽ trả lễ hậu hỷ, tuy nhiên lần nào cũng chỉ là lời hứa cuội v́ bản chất giàu có nhưng keo kiệt của bọn trọc phú xưa nay. Có một lần hắn hứa là sẽ trả lễ bằng một con vật có tám chân, nên ông Địa mừng lắm v́ tin chắc đó con heo nằm, nên hết ḷng mách bảo cho hắn trúng lớn. Giữ đúng lời hứa, tên trọc phú gian thương, đă cúng cho ông Địa ‘một con cua đồng’. Trước nổi này, Địa chỉ c̣n biết lắc đầu với nụ cười toe toét cho ‘Thế Thái Nhân T́nh’ , bạc trắng hơn vôi. Đó cũng là ư nghĩa của người xưa qua câu chuyện ngụ ngôn trên, để giải th1ch nụ cười của ông Địa qua nhân dạng hiện tại. Riêng việc ông Địa có cái bụng to lớn, cũng căn cứ vào truyện cổ tích dân gian Trung Hoa. Ngày xưa có một mụ nhà quê bị ông Địa ghét v́ hay dùng những lời lẽ thô tục để nhiếc mắng con gái ḿnh. Bởi vậy ông Địa mới thọt với thần Hà Bá là bà nhà quê đó muốn gả con gái ḿnh cho ông ta. Thần Hà Bá mừng quưnh mới cùng Địa tới nhà bà lăo coi mắt vợ, gặp lúc mụ ta đang chửi con gái ‘Hà Bá lấy mày’. Vị thần này giận v́ biết Địa chơi xỏ ḿnh, nên đạp ông ta nhào xuống sông. V́ Địa măi miết mở miệng cười toe toét, nên bị uống nước śnh bụng. Từ đó ông ta mới có nhân dạng kỳ lạ với cái bụng bự quá cỡ mà ta thường thấy trong các đoàn múa lân hay nơi tượng, ảnh thờ cúng.

 

            Thật sự việc thờ cúng ông Địa bắt nguồn từ nguyên lư ‘Sanh-Sanh, Ḥa-Ḥa’, trong tín ngưỡng dân gian, pha trộn ảnh hưởng của Phật giáo, với chân dung ông Điạ đầu trọc được chít khăn đỏ, ngồi trên ngai, có khuôn mặt của một vị thiền sư đắc đạo, trong các thế ngồi Mahari-Jalilasana vô cùng thoải mái, thanh nhàn. Chính điều này đă làm nhiều người nhầm lẩn, giữa Phật Di Lặc và thần Thổ Địa (Thần Tài.). Trong khi đó đă có sự phân biệt thật rơ ràng, tượng Phật Di Lặc , đầu trọc, một tay cầm xâu chuỗi c̣n tay kia th́ nắm miệng một chiếc túi văi. Riêng tượng ông Địa, cũng đầu trọc nhưng bịt khăn đỏ đầu ŕu, mối được giắt gọn hai bên. Một tay cầm quạt lông phe phẩy, tay kia để không, luôn luôn ngồi tựa vào ḿnh cọp hay không có cọp. Kiểu tượng này hiện rất thịnh hành.

 

            Về quan niệm ông Địa cưỡi cọp, do người Trung Hoa đă chịu ảnh hưởng ‘Đa Thần Giáo’ qua truyền thuyết tín ngưỡng dân gian của Triệu Công Minh, Trương Thiền Sư cởi cọp.. có ghi trong truyện Phong Thần. Ngoài ra c̣n thấy tranh Tử Vi Thượng Đế cởi hổ, thường được mọi người treo trước cửa, mục đích để trừ tà ma trong ba ngày Tết Nguyên Đán. Đối với VN, nhất là đồng bào ở các tỉnh Trung-Nam Phần, trên miền đất cũ của Chiêm Thành-Thủy Chân Lạp, từ xa xưa đă có tục thờ Hổ, con vật đă làm điêu đứng tổ tiên ta trong những ngày đầu tiên tới khai hoang vùng đất ma thiêng nước độc ‘cọp Khánh Hoà-Ma B́nh Thuận’ bị quên lăng muôn đời. Bởi vậy cọp được mọi người tôn xưng là ‘Sơn Quân Chi Thần’ nhưng để có ư nghĩa hơn, người Việt lại sáng tạo thêm vị thần Thổ Địa cỡi trên ḿnh cọp, với ngụ ư là dù có hung dữ thế nào chăng nửa, rốt cục cọp cũng bị con người chế ngự. Tóm lại h́nh ảnh của ông Địa luôn có mặt với Lân, qua các cuộc tŕnh diễn là một sáng tạo đầy ư nghĩa của con người, trong h́nh thức lẩn nội dung, làm nổi bật sự khao khát hạnh phúc và t́nh ḥa ái của nhân sinh, giữa một xă hội luôn tranh chấp v́ lợi lộc thấp hèn..

 

 

3- MÚA LÂN NGÀY TẾT :

 

            Ngày nay múa Lân đă trở thành môn chơi, gần như được phổ thông khắp thế giới, nhất là tại các vùng đất có sự hiện diện của Hoa Kiều và tập thể người Việt tị nạn cọng sản, vào những ngày Tết Nguyên Đán cũng như các dịp lễ hội quan trọng. Thuở xa xưa, các đội Lân trước khi bắt đầu tŕnh diễn,đều phải tới chào kính tại các công môn hay dinh thự quan đầu tỉnh, lệ này nay đă bị băi bỏ. Nhưng dù có thay đổi ǵ chăng nửa, riêng ba nhân vật Lân, Địa và Trống vẫn luôn luôn đồng hành trong các buổi tŕnh diễn. Trống dùng để múa Lân cũng thuộc loại đặc biệt, được gọi là Cổ Bề, làm bằng một thứ gỗ tốt khép kín, hai đầu bịt kín bởi da trâu hay ḅ, chính giữa mặt trống có vẽ biểu tượng Âm-Dương, tượng trưng cho trời đất. Khi đánh vào mặt trống, tiếng dội thùng thùng sẻ ḥa nhịp cùng với điệu chan chát của bộ Chập chơa làm bằng đồng và những tràng pháo lớn nhỏợ nổ đ́ đùng, tạo nên một thanh sắc sung măn rất hùng tráng, không thua ǵ những điệu kèn trống thúc quân lúc xung trận, như muốn chuyên chở ư nghĩa thâm sâu muôn đời của con người, là mong mỏi đón nhận được sự thái b́nh, thịnh trị của non nước và niềm hạnh phúc ấm no của muôn dân.

 

            Tại VN thời Pháp thuộc, hầu như ở các tỉnh thị, thành phố lớn nào cũng đều có một hay nhiều đội Lân, tuy nhiên được tổ chưc qui mô và tŕnh diễn có nghệ thuật củng như bài bản vơ học, vẫn là các đôi Lân của Thủ đô Sài G̣n, Chợ Lớn hoa lệ. Theo các tài liệu được đăng tải trên báo chí, ta biết vào năm 1927, tại khu vực Ḷ Da Phú Thọ có vơ sư Huỳnh Thịnh , đă cùng với các môn sinh trong vơ đường Thiếu Lâm-Hồng Quyền, đă thành lập một đội Lân. Năm 1937 có vơ sư Lưu Hào Lương , thuộc môn phái Thiếu Lâm Châu Gia, v́ trốn lánh sự khủng bố của quân phiệt Nhật, nên bỏ trốn khỏi đất Tàu, lưu lạc tới Sài G̣n lập Vơ quán Nhơn Nghĩa Đường tại Chợ Lớn. Thời VNCH, năm 1967 , vơ sư Triệu Di Văn thành lập đội Lân Tinh Anh, qui tụ nhiều môn sinh, xuất thân từ các vơ đường Thiếu Lâm, Bạch Mi, Thái Lư Phiệt.. nên trong lúc biểu diễn đă phô trương rất nhiều tài nghệ điêu luyện của vơ thuật, nhiều lúc làm kinh hồn bạt vía khán giả tại chỗ, qua các tiết mục đặc biệt như Lân leo cột cờ cao tới 14,5 m, với sự tham dự của bốn con Lân, cùng tranh giành một giải thưởng. Đội Lân này tới nay vẫn c̣n tồn tại nhưng có tới Ngủ Lân, mang màu sắc khác nhau trong lúc cùng tranh tài. Năm 1971, vỏ sư Trần Minh thuộc môn phái Thái Cực Đường Lang, thành lập đội Lân, chuyên biểu diễn các môn vơ thuật về miều quyền, hổ quyền.. Ngoài ra c̣n có màn giao đấu đặc biệt giữa Lân và Sư Tử. Nhưng hiện nay, nổi tiếng nhất vẫn là Đội Lân Nhơn Nghĩa Đường, do cố vơ sư kiêm đông y sĩ Lưu Hào Lương, đă thành lập từ năm 1937. Đội Lân này được Việt Cộng cho tham dự , cuộc thi múa Sư Tử Quốc Tế (International Lions Dance Championships), tổ chức tại Tân Gia Ba, từ ngày 12 tới 15/12/1996, do ỏ sư Lưu Kiếm Xương làm trưởng đoàn. Đặc biệt lần này, đoàn Lân VN đă biểi diễn hai tiết mục rất đặc sắc Lân Leo Cột và Lân Vượt Tường, được Đài Truyền H́nh Fuji cuả Nhật thu h́nh và gọi đó là những chuyện lạ trên thế giới.

 

            Ngày xưa, múa Lân chỉ chú ư tới cái đầu, c̣n ḿnh và đuôi chỉ là phần phụ thuộc không quan trọng, nên chỉ làm bằng một vải dài căng thăng là xong chuyện. Trước tháng 5-1975, vào những ngày sắp Tết Nguyên Đán, khoảng tháng 11 đă thấy bầy bán đầu Lân khắp Chợ Lớn Mới, nhiều nhất là tại các đường Đồng Tháp, Lương Nhử Học, Triệu Quang Phục.. Đồng lúc có nhiều xe ba gác chở đầu lân, chiêng trống, chạy quảng cáo đầy khắp đường phố đô thành. Thông thường các đầu Lân tài tử, có đường kính từ 0,4 ố 0,6m nhưng với các đội Lân chuyên nghiệp, luôn luôn phải nhập cảng các đầu Lân được sản xuất từ Hồng Kông. Ngày nay các đoàn múa Lân tại Sài G̣n-Chợ Lớn, cũng như ở các tỉnh thị, hầu hết đều mua từ trung tâm sản xuất đầu Lân, thuộc ḷ Nhơn Nghĩa Đường, tại quận 5, bến Hàm Tử, Chợ Lớn.

 

            Muốn thực hiện một đầu Lân, theo các nhà chuyên môn là cả một công phu, nghệ thuật. Đầu Lân được làm bằng tre nan, có niền bằng nhôm hay mây để bảo đảm sự chắc chắn bền vững và sự nhẹ nhàng , giúp người múa cử động dễ dàng khi phô diễn nghệ thuật công phu theo ư muốn,qua các màn tŕnh diễn càng lúc càng phức tạp theo đ̣i hỏi của nhu cầu thời đại. Cho nên khi nh́n thấy chiếc đầu Lân thật đồ sộ ghê gớm, ai cũng tưởng rất nặng nề nhưng thật sự có trọng lượng chừng 6 kg mà thôi. Về giấy làm đầu Lân, cũng là loại đặc biệt có tên là giấy Sa, thứ vật liệu được dùng làm tim pháo. Với Lân chợ, th́ các cơ sở sản xuất không dùng loại vải Sa mà lại phất bằng giấy bồi ở mặt ngoài, sau đó dùng màu sơn kín theo ư muốn. Ngoài ra dùng lông dê hay thỏ để làm râu, mày mi, bờm, mắt (bằng bóng điện), xúc tu (với ḷ xo có lục lạc).. Tóm lại nghệ thuật làm đầu Lân, phải luôn tôn trọng các nguyên tắc của ‘ Tượng H́nh Tứ Linh ‘. Đó là sừng, hai tai và đuôi Lân, phải được kết thành h́nh của con Qui. Với lông vũ và một số h́nh vẽ trên đầu Lân th́ tượng trưng cho loài chim Phụng Hoàng. Xúc tu và khóa miệng là của Rồng. Bí thuật duy nhất trong nghề làm đầu Lân là không bao giờ được v4 con ngươi kỉa Lân tại nơi sản xuất, mà phải tới Chùa, để làm lễ điểm tinh khai quang, Tại Sài G̣n-Chợ Lớn, các đội Lân chuyên nghiệp thường đem Lân tới Chùa Bà Thiên Hậu, để xin vẽ mắt. Tại Hồng Kông, trước khi nhượng địa này được Anh trả lại cho Trung Cộng vào ngày 30-7-1997, chính ông Toàn quyền tại đây, tự tay vẽ mắt cho đội Lân nào giói nhất thành phố.

 

            Sau ngày 30-4-1975, Việt Cộng gần như bế quan tỏa cảng , chỉ giao dịch liên hệ với các nước xă nghĩa mà thôi. Bởi vậy các đội Lân tại Sài G̣n-Chợ Lớn và các tỉnh , không c̣n được mua đầu Lân của Hồng Kông , nên ai cũng phải tự túc và Ḷ Lân Nhơn Nghĩa Đường , là nơi đă đi tiên phong trong việc sản xuất đầu Lân nội hóa, khởi đầu từ năm 1980. Hiện Lân VN rất được các nước Đông Nam Á ưa thích v́ rất bền đẹp và giá rẻ mạt, chỉ bán có 100 đô Mỹ, trong lúc Lân sản xuất tại Hồng Kông, Thái Lan,Tân Gia Ba , Đài Loan.. bán tới 700 US/1 chiếc.

 

            Nghề múa Lân cũng đă cải tiến từ đầu thập niên 90, chẳng những về cách biểu diễn điệu bộ, vơ thuật mà c̣n thay đổi cả các điệu trống múa Lân, nhất là ở VN, biết khôn khéo kết hợp nghệ thuật theo truyền thống Trung Hoa và điệu trống Jazz của Âu Mỹ, lẫn ngón trống chầu cổ của ta, khiến cho âm thanh thêm sôi động, dồn dập, có tác dụng khích động ḷng người và gây náo nhiệt cả một góc trời.

 

            C̣n một điều quan trọng khác trong nghề múa Lân tại VN, là đầu Lân xưa nay, đều do người Tàu hay Việt gốc Hoa sản xuất nhưng tuyệt đối trống dùng để múa Lân, hoàn toàn mua từ cơ sở của Thầy Mười ở thị xă Tân An, tỉnh Long An. Nhưng dù trống có c̣n tốt như mới, th́ các đội Lân vẫn theo tập tục lâu đời, là chỉ dùng trống trong một năm mà thôi. Tóm lại bể hay lành, Tết mới th́ trống phải thay mới.

 

4- MÚA LÂN TẠI PHAN THIẾT :

 

            Tại một vài địa phương như Phan Thiết, trước năm 1975 có đội Rồng của Hội Sở Muối rất nổi tiếng và chuyên nghiệp. Trong các cuộc lễ lạc, những ngày Tết Nguyên Đán và nhất Đại lễ tuần du của Quan Thánh đế quân, thường ba năm tổ chức một lần vào ngày rằm tháng bảy âm lịch. Dịp này Rồng và các Lân biểu diễn các màn Long-Lân đoạt châu, trước dinh đường Tỉnh trưởng B́nh Thuận, vườn hoa nhỏ bên tả ngạn và ngă bảy đầu dường Gia Long-Đồng Khánh-Nguyễn Du-Khải Định..

 

            Nghệ thuật múa Rồng ngày xưa rất được vua chúa nhà Nguyễn ưa chuộng và hiện nay rất thịnh hành khắp Nam Hàn. Người VN c̣n có nghề múa Hẩu (Sư tử) ở miền Bắc và đặc biệt tại thị xă Thủ Dầu Một (B́nh Dương). Nói chung Hẩu hay Kim Sư (Sư tử vàng) là vua của muôn loài, một biểu tượng rất được phổ biến trong các h́nh tượng của Phật giáo. Đây cũng là con vật cởi của Từ Hàng Đạo Nhân trong Lăo giáo, hóa thân của Đức Phật Bà Quan Âm, được thờ kính tại khắp các đ́nh làng Trung Hoa và VN.

 

            Khác với Rồng và Lân, trước đây tại Miền Nam VN, múa Hẩu chỉ được thực hiện trong các lệ cúng giỗ vị thần bảo hộ của người Viêt gốc Hoa, thuộc Bang Phúc Kiến mà thôi. Ở B́nh Dương cứ bốn năm một lần, các chúa của người Hoa Phúc Kiến thờ ông Bổn, bà Thiên Hậu vùng Búng, Lái Thiêu, Bà Lục, Tân Phước Khánh.. Riêng đầu Sư tử vàng thật sự chỉ là một chiếc mặt nạ rất dữ dằn, đắp nổi bằng giấy bột trên một cái nia. C̣n đuôi Hẩu là một miếng vải dài 4m. Mỗi đội Sư tử thường có 2 con, hoặc múa một ḿnh hay biểu diễn cả cặp. Điều tối kỵ nhất trong nghệ thuật múa Hẩu, là không bao giờ được ngửa mặt lên trời và leo trèo như Lân lúc biểu diễn.

 

            Hiện nay tại thành phố Phan Thiết có 10 đội Lân và một đội Rồng. Trong khi các đội Lân-Rồng và Hẩu tại Sài G̣n-Chợ Lớn hoạt động chuyên nghiệp, gắn liền với các vơ đường và bang hội giang hồ. Trong lúc đó các đội Lân-Rồng của B́nh Thuận-Phan Thiết được lập ra, chủ yếu không phải để kiếm ăn mà là phục vụ cho các chùa đ́nh và hội quán của người Việt gốc Hoa trong tỉnh. Trước kia chùa Ông không có đội Lân nhưng hiện nay đă thành lập đoàn Thanh Long, vừa có Lân lẫn Rồng, để thay thế con Rồng cũ của Hội Rồng Sở Muối , đă có từ thời Pháp thuộc và đă hư nát sau khi VC vào cưỡng chiếm B́nh Thuận từ ngày 19-4-1975, người người đói rách thảm thê, tù đầy chết hận, th́ có ai c̣n hồn để mà nghĩ tới Rồng với Lân ? Nhưng cho dù con Rồng mới của Phan Thiết dù được mang mỹ danh là Thanh Long, dài 49m với 100 người điều khiển nhưng nh́n thật ốm nhách, không làm sao so sánh nổi với con Rồng cũ năm nao của Phan Thành.

 

            Tuy nhiên dù có tới 10 đội Lân nhưng theo đánh giá của điạ phương th́ vượt trội hơn hết , kể cả các hội Lân của Nhà thuốc Nhơn Ái và Thương gia Năm Tàu. Đó là đội Lân của Bang Quảng Đông, có chùa Hội quán tại đường Gia Long, thành phố Phan Thiết. Đội này hiện do Châu Phú Cường chừng 45 tuổi phụ trách. Hội này qui tụ hầu hết con cháu của những thế hệ cha anh, bao đời liên tiếp và phát triển đội Lân nhà, qua sự tranh hùng với các đội Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và nhất là hội Lân Thiền Cang Tương Tế do người Việt sáng lập, có trụ sở tại đường Đội Cung, Phan Thiết.

 

            Theo báo chí ghi nhân, đội Lân Quảng Đông hiện có 36 hội viên, tuổi từ 10-25, bao gồm người Việt lẫn Việt gốc Hoa. Theo nguyên tắc và các điều lệ qui định, muốn trở thành một thành viên của đoàn Lân này, mọi người phải tập luyện thường xuyên , ngoại trừ lúc phải đi làm hay tới trường học. Tóm lại để trở thành một chuyên viên múa Lân nhà nghề, điều kiện thiết yếu nhất là phải có thân thể cường tráng khoẻ mạnh. Với những người múa đầu Lân, hầu hết rất tinh thông vơ nghệ. Nói chung điều hành một đoàn Lân là sự ăn ư nhịp nhàng giữa mọi người, từ đánh trống, ông Địa, thậm chí cho tới giữ đuôi Lân. Đặc biệt đội này có 13 con Lân và một cặp Sư tử vàng. Trước năm 1975, mua đầu Lân phải qua tới Hồng Kông hay Đài Loan. Hiện nay trước sự phát triển nhanh chóng của nghề múa Lân nên thành phố cũng có nhiều cơ sở sản xuất đầu Lân như hăng Nhơn Nghĩa Đường ở Chợ Lớn. Múa Lân dưới thiên đàng xă nghĩa, các đội Lân kể cả đội Quảng Đông, ngoài bổn phận phục vụ cho tín ngưỡng, nay c̣n phải hành nghề kiếm tiền lo cơm áo. Bởi vậy họ đă kư nhiều hợp đồng biểu diễn tài nghệ cũng như vơ thuật, với các khách sạn và những dịch vụ du lịch tại khu phố Thụy Sĩ và Victoria ở Rạng, thuộc quận Hải Long, trên đường đi Mũi Né-Ḥn Rơm.

 

            Ngoài ra để cạnh tranh nghề nghiệp, các đội Lân của Phan Thiết ngày nay có rất nhiều tiết mục ly kỳ hấp dẫn như Lân múa trên Mai Hoa Thung. Đây là một hế thống hai chục cột gỗ, cao từ 1,2m ố 2,4m. Hai vơ sĩ múa đầu lân và cầm đuôi, trong lúc biểu diễn đă đi lại hay nhảy nhót, trên đầu các cột gỗ trong thung như đi lại trên đất bằng phẳng. Tóm lại chương tŕnh biểu diễn của các đội Lân tại Phan Thiết, khi làm ăn với những công ty du lịch, càng lúc càng đa dạng phong phú, mang tính vơ thuật và nét văn hóa Đông phương, rất được mọi người, nhất là du khách ngoại quốc ưa chuộng thích thú như song sư hư cầu, Lân hái lộc, tứ quư Lân, ngũ sắc phước an, bát trống khai hội.. Tất cả rất phù hợp với tinh thần thượng vơ của người B́nh Thuận, vốn là hậu duệ của những di dân từ Ngủ Quăng vào khẩn hoang khai phá vùng đất của Chiêm Thành , đă bị người Chiêm bỏ hoang hơn ba trăm năm qua.

 

            Ngày xưa thời B́nhThuận c̣n la đất bạc biển vàng, ai cũng no cơm ấm áo làm chơi ăn thiệt, nên sau khi biểu diễn giúp vui trong ba ngày Tết Nguyên Đán và Rằm NguyênTiêu, th́ các đội Lân và Rồng , lui về ngủ yên trong các bang hội, chờ đợi Tết năm sau mới xuất thế. Nhưng ngày nay nhờ sống được trong thiên đường xă nghĩa, cái ǵ cũng có nên càc đội Lân Phan Thiết được liên tục chở đi đây đó để kiếm cơm, qua các màn tŕnh diễn vơ thuật bán mạng đổi tiền như màn ‘ Thất Tinh Bản Nguyệt ‘ , qua đó Lân phải nhảy múa trên bảy cái ấm đất nhưng tuyệt đối không được làm cho nó vở. Ngoài ra c̣n có các màn tŕnh diễn nội công như dùng giáo mác nhọn đâm vào bụng hay nằm trên bàn chông, để cho các vơ sĩ khác dùng búa sắt đánh mạnh vào thân thể ḿnh.

 

 

5- HUYẾT SỬ QUA NGHIỆP MÚA LÂN :

 

            Lúc đầu múa Lân chỉ đơn sơ qua biểu diễn của từng con một. Về sau nghệ thuật múa Lân cũng theo thời gian biến đổi không ngừng với các cuộc tranh tài cùng lúc của nhiều con Lân, có lúc thêm Kim Sư và Rồng tham dự. Nghệ thuật cao nhất trong nghề múa Lân là xung pháo, trèo cao để giựt giải thưởng, nhiều lúc được trèo ṭng teng giữa không trung trên 5-7 thước là thường. Cũng may ít khi xảy ra các tai nạn nghề nghiệp đáng tiếc, v́ hầu hết những đoàn viên đều là môn đồ của các ḷ vơ thuật.

 

            Theo luật giang hồ trong Lân sử, tuy không được ghi chép bằng một thứ chữ nghĩa nào nhưng đấy là tử lệnh, ngoại trừ nhóm múa Lân tài tử, c̣n các đôi Lân dù chuyên nghiệp hay không , tất cả đều phải tuân hành với qui tắc tuyệt đối ‘ gà ghét nhau tiếng gáy, lân phân biệt màu râu để định ngôi thứ ‘.Như vậy không phải ai muốn làm ǵ th́ làm, nghĩa là cứ tự ư vẽ màu râu theo ư ḿnh để chuốc lấy tai họa và những điều phiền phức nghề nghiệp.

 

            Theo các định luật bất thành văn trên, th́ Lân Râu Bạc hay Trắng, được xem như là Chúa của các loài Lân trên đời, bao gồm những đội Lân của các đại ca đang lănh tụ trong nghề. Lân có màu râu Hoe Hoe, đai diện cho các đội hạng nh́ của các tay giang hồ bạt mạng,lúc nào cũng đang ngấp ngáo chờ cơ hội xưng bá. Lân có màu râu xanh hay đen là lớp đàn em. Bởi vậy trong nghiệp múa Lân không bao giờ dám đẫm chân lên địa bàn của nhau để tránh sự xung đột. Tuy vậy vao những ngày Tết Nguyên Đán, nên có rất nhiều đội Lân hoạt động để kiếm ăn, nếu biết nhường nhịn tuân thủ theo luật lệ giang hồ th́ mọi sự tốt đẹp, c̣n không huyết đấu sẽ xảy ra ngay trong lúc trổ tài nhưng mặt thật là tất cả đang t́m hết thủ đoạn để dành thắng lợi và chiếm cứ lănh địa của đối phương.

 

            Vơ với vơ, đao kiếm chạm trán với mă tấu, nên làm sao tránh được thảm cảng người gục máu đổ?. Tại VN, thảm kịch giữa hai đội Lân ghét nhau về màu râu đă biến huyết chiến ở Sài G̣n, vào những ngày Tết Nguyên Đán năm Quư Mùi (1943), nguyên do cũng v́ háo thắng mà phá bỏ luật lệ của giới giang hồ. Theo báo chí xuất bản trước năm 1975 đă ghi lại, ta biết Tết năm đó tại khu vực Ḷ Heo Chánh Hưng và Ḷ Dừa, có đội Lân Râu Hoe (vàng) của vơ sư Tám Mạnh, một nhân vật giang hồ rất có thế lực trong vùng, nhờ tiền bạc rủng rỉnh. Đối diện bên kia sông Sài G̣n, có đội Lân Chúa Râu Bạc, do tay anh chị trong làng đấm đá tên Hai Lài cầm đầu.

 

            Tết Quư Mùi 1943, có Năm Hồi là con của Tám Mạnh, v́ muốn chơi cho thiên hạ nổ mắt, nên tự ư đổi màu râu của đội Lân nhà, từ màu vàng hoe thành màu bạc (Lân Chúa), nên đă bị đội Lân của Hai Lài thẳng tay trừng trị theo luật giang hồ. Kết quả của trận song Lân huyết đấu, làm hai phía có khoảng 30 người vong mạng và mang thương tích trầm trọng, trong số này đội Lân của Năm Hội có 6 thành viên bị tử thương sau cuộc huyết đấu. Nội vụ ra ṭa, Tám Mạnh v́ lắm bạc nhiều tiền nên được các quan Tây phán thắng kiên. Riêng Hài Lài và những kẻ sống sót của đội Lân Râu Bạc bị kết án khổ sai chung thân, lưu đày ra tận Côn Đảo và kết quả bị đàn em của Tám Mạnh ở đây thủ tiêu để nhổ cỏ cho tận gốc. Cũng may, đây là trường hợp duy nhất đă xảy ra tại VN trong thời Pháp thuộc và t́nh trạng bê bối trên không hề tái diễn lần nào suốt thời gian VNCH.

 

            Ngày nay, ngoại trừ một số đội Lân chuyên nghiệp kư hợp đồng với các công ty du lịch giúp vui hầu như quanh năm suốt tháng. C̣n lại các đội Lân khác tại Sài G̣n-Chợ Lớn chỉ hoạt động tới rằm tháng giêng (Nguyên Tiêu) th́ kết thúc. Theo truyền thống đă có từ lâu đời, tất cả các đội Lân đều phải tập trung về chùa Bà Thiên Hậu tại Thị xă Thủ Dầu Một (B́nh Dương), để làm lễ cúng tạ , đồng thời tham dự với bốn đội Kim Sư của Bang Phúc Kiến , trong lễ hội Rước Kiệu Bà, cùng với các vị thần bổn mạng mà người Việt gốc Hoa đă thờ kính như Huyền Thiên thượng Đế (Chơn Vơ), Quan Thánh Đế Quân (Quan Công), Nam Triều Đại Đế và Cửu Thiên Huyền Nữ. Sau đó các đội Lân mới được phép trở về Chùa hay Bổn Hội Quán riêng của ḿnh và lại hoạt động vào những ngày xuân năm tới.

 

            Tết về noí chuyện múa Lân, bỗng dưng chợt nhớ tới huyền thoại Kỳ Lân, qua truyền thuyết ‘khi con vật này xuất thế, thiên hạ sẽ được thái b́nh’. Và cũng v́ tin tưởng như vậy, nên sau ngày 30-4-1975 khi VC cưỡng chiếm miền Nam, đồng bào cả nước bị bốc lột đầy đọa giết hại tù đầy đến tận xương tủy, mới nảy sinh ra cái mộng mị huyễn hoặc là Nguyễn Cao Kỳ và Bùi Thế Lân, cả hai đă bỏ vinh hoa phú quư tại nước ngoài, trở về lănh đạo toàn dân tiêu diệt VC quang phục đất nước. Sở dĩ có chuyện này v́ ngẫu hứng tên của hai ông tướng trên, nếu đem ghép lại, sẽ ứng với tâm nguyện thầm kín của đồng bào đang khổ đau lúc đó. Nhưng rồi sau khi ra tù VC, tới Mỹ mới biết tất cả chỉ là chuyện ba làng.

 

‘Nay lại thêm một lần xuân tới nữa

Tết không nhà , hiu quạnh vắng người thương

Vẫn tỉnh say nơi quán lẻ bên đường

Chờ bạn đến cụng ly mừng xuân thắm

 

Nhưng họ đă chết queo ngoài muôn dặm

Kể từ mùa chính chiến, bỏ trường xưa.

Chỉ c̣n ta thất thểu cuộc sống thừa

Bao chục năm héo cùng xuân viễn xứ’

 

 

Từ Xóm Cồn Hạ Uy Di

Chạp 2013

Mường Giang

 

 

 

Trang Chính     Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Phỏng Vấn     Văn Học Nghệ Thuật     Tham Khảo