Nho học là cái chi chi?

(Phê b́nh Ngô Thị Quư Linh)

 

 

[Xin tự giới thiệu để giải thích lư do cho bài viết này: Thân phụ của tôi là một trong những người đỗ cử nhân Hán học cuối cùng trên đất Việt. Ông đă từng là quan huyện và giữ chức thẩm phán. Ông có hoài băo chấn hưng Khổng học và thực hiên ảo vọng đó bằng cách trở thành là một sáng lập viên và biên tập viên của hội Cổ Học Quảng Nam; báo của hội xuất bản định kỳ mỗi tam cá nguyệt và nhân cơ hội đó, ông sai thằng con út đọc/ḍ lại các bài ông viết. Trong hoàn cảnh như thế, dù muốn dù không, chữ nghĩa thánh hiền cũng ít nhiều chui vào đầu người viết này và y viết bài này v́ cám cảnh t́nh trạng kiến thức của một số người nghĩ ta có khả năng cầm bút.]

 

   Bài tiểu luận Nh́n Lại Triết Thuyết Nho-Học do nhà nghiên cứu văn hóa hải ngoại (Oregon, USA) Ngô Thị Quư Linh [viết gọn thành ‘tác giả’ trong các phần kế tiếp] viết năm 2017  nên tương đối mới nhưng các dữ kiện trong bài th́ lại cũ mèm và chỉ phản ảnh khả năng thu nhặt những dữ kiện lâu đời trong sách báo. Người đọc có thể mở link màu xanh ở trên nếu muốn đọc bài tiểu luận nhưng những ư chính trong bài được trích đăng (chữ nghiêng, trừ các từ Anh-Pháp) trong các đoạn văn ở dưới.

 

   Đoạn chót của bài tiểu luận là thế này: “Sách vở bàn về Khổng-tử và Nho-học hăy c̣n nhiều. Thiển nghĩ cách hay nhất để t́m hiểu Nho-học là tự ḿnh đọc các sách căn bản của Nho-học là Tứ-thư và Ngũ-kinh và tự ḿnh thẩm định triết thuyết Nho-học, không qua một sự phê b́nh nào cả.”. Nếu đă đọc qua những đoạn đầu th́ người đọc sẽ phải buồn cười, nhưng nếu chưa đọc th́ ta phải phân vân tác giả dựa trên những dữ kiện nào để có thể tuyên bố chắc nịch như thế. Tác giả chắc phải là người rành Hán tự và có khả năng đọc/hiểu cổ thư của người Tàu, phải không? Muốn thấy Tứ Thư và Ngũ Kinh th́ chỉ việc bước vào một thư viện đại học, hay đơn giản hơn, chỉ cần biết cách dùng máy vi tính để vào internet; sách vở bàn về học thuyết Khổng-Mạnh c̣n nhiều ít bất thành vấn đề. Thử xem tác giả học được ǵ khi đọc các sách vở đó.

 

   Nh́n thoáng qua th́ bài tiểu luận này trông có vẽ công phu nhưng h́nh như tác giả không rành Hán tự nên chỉ có thể cho ư kiến về nho học sau khi đọc  những sáng tác, nghiên cứu do các tác giả người Việt viết về đề tài đó. Và v́ tác giả không hiểu rơ nho học là ǵ nên vài trích văn bà đưa ra phản ảnh những tư tưởng trái ngược về triết lư Khổng-Mạnh. Tựa đề với câu  Triết Thuyết Nho-Học’ cho người đọc thấy rằng tác giả không rành nghĩa của các từ bà dùng. Nho học (không dấu nối) cho người Việt là lối học tư tưởng trên đất Hoa Lục xưa bằng cách đọc các cổ thư Hán tự, và v́ có nhiều tư tưởng, triết lư trên ở đó, câu ‘triết thuyết nho-học’ không có nghĩa ǵ cả; ta chỉ có thể luận bàn về triết lư trong nho học v́ ‘triết lư’ (哲理) và ‘triết thuyết’ () là hai cụm từ khác nhau. Triết lư là philosophy/philosophie và là điều mà tác giả muốn nói trong tựa đề và trong bài viết. Triết thuyết, trái lại, không phải là một cụm từ chính thức người Tàu dùng để nói về bộ môn triết học và không có trên internet chữ Hán!

 

   Tác giả viết về sự cần thiết của nho học nhưng muốn làm thế th́ phải biết chữ “nho” và h́nh như tác giả không hiểu nho, và nho học, là ǵ! Thteo Thuyết Văn, từ =nho là một từ h́nh thanh, gồm bộ =nhân chỉ nghĩa  và chữ =nhu chỉ âm. Nghĩa nguyên thủy của nho là “thuật sĩ / 術士”, để chỉ người có kiến thức và khả năng đặc biệt trong một lănh vực nào đó và có thể d́u dắt hay dạy dỗ người khác. Thuật sĩ đây là từ tương đương với ‘chuyên gia’ và có thể dùng cho thầy thuốc, thầy giáo, thầy đồ, phù thủy, ảo thuật gia, đạo sĩ, v.v… Từ ‘nho’ không đồng nghĩa hay tương đương với từ ‘Khổng-Mạnh’ và nho học chỉ có nghĩa nôm na là học theo người xưa qua các tác phẩm viết bằng chữ Hán. Người thường hiểu nho học như là học triết lư Khổng-Mạnh nhưng thật sự ra, ngoài triết học, nho học gồm cả y học, dược học, chiêm tinh, phong thủy, bói toán, thủ công, nông nghiệp, v.v… theo lối người Tàu thời xưa. Nhiều nhà nho người Tàu xưa trở thành đạo sĩ lúc cuối đời.

 

   Và thế có nghĩa rằng trong lănh vực triết lư, hay triết học, của nho học, ta học về tư tưởng của các triết gia khác ngoài Khổng Tử và Mạnh Tử, kể cả những người có nhân sịnh quan hay tư tường không giống hai bậc “thánh hiền” đó, như Lăo Tử, Trang Tử chẳng hạn. Muốn làm chuyện nho học th́ phải biết chữ “nho”, hay Hán tự. Biết Hán tự và hiểu được cổ thư là chuyện tối cần thiết nếu ta nhớ ra rằng triều đ́nh thời Đường Huyền Tông thành lập Hàn Lâm Viện. thu thập những người văn hay chữ tốt trong toàn quốc Hoa Lục để đáp ứng nhu cầu đọc và hiểu cổ thư. Nếu người Tàu 12 thể kỷ trước c̣n gặp khó khăn trong việc đọc/hiểu cổ thư và kêu gọi thuật sĩ/chuyên gia Hán tự th́ nói chuyện người Việt thời nay theo nho học là bàn việc không tưởng. Với người Việt thời xưa, nhà nho là người Việt biết chữ Hán (chân phương), c̣n gọi là chữ ‘thánh hiền”; chữ thánh hiền quư đến độ con dân nước Việt được dặn không dùng giấy có chữ nho để chùi đít khi đi cầu; có lư do ǵ để phải quư trọng sách báo với chữ giản thể bây giờ?

 

   Có lẽ v́ tác giả không rành chữ Hán nên không thấy rằng chính người Hoa Lục bây giờ cũng không giỏi đọc cổ thư ǵ hơn người Việt v́ đại đa số người Tàu chỉ đọc được các văn kiện dùng lối giản thể. Chữ giản thể giải quyết được nạn mù chữ trên đất Hoa Lục nhưng đưa đến những hậu quả không ngờ như viễn ảnh rằng chữ chân phương có thể biến thành cổ ngữ tựa như chữ Latin, và các ngôn ngữ địa phương vùng Lĩnh Nam,Bách Việt ngày xưa chết dần. Người Tàu c̣n không đọc/hiểu được cổ thư của tổ tiên họ th́ làm sao mà người Việt thành công? Tác giả biết và viết về nho học sau khi đọc các tác phẩm về nho học do người Việt dịch và luận bàn, nhưng có lẽ tác giả không biết, hay nhớ, câu “dịch là phản dịch”. Muốn dịch thành công, dịch giả phải  nắm vững ngôn ngữ của nguyên tác và văn hóa của tác giả; và đây là chuyện trời ơi đất hởi khi nói về chuyện dịch và hiểu cổ văn viết bằng chữ Hán chân phương.  Dù muốn dù không, dịch giả luồn ư kiến cá nhân vào đề tài hay vào nhân sinh quan của tác giả trong nguyên tác nên mới có chuyện  Trúc Khê-Bùi Công Trừng và Ngô Văn Triện, hai nhà hoạt động “cách mạng”, tay chân của Hà  Nôi đưa  ư kiến trái ngược nhau về tranh luận Khổng Tử là duy tâm hay duy vật; hay việc Phan Khôi xem Khổng Tử là một “vô thần luận giả”! Tại sao lại nêu ư kiến về nho học của những người  chủ trương diệt bỏ tàn tích quân chủ, phong kiến trong nền móng chính trị Việt Nam? Các người đó hiểu triết lư trong nho học thế nào hay hiểu tư tưởng của Khổng Từ thế nào? Người nào đọc về Khổng Học cũng biết rằng căn bản của triết lư Khổng-Mạnh là thuyết thiên mệnh.  Muốn tin có thiên mệnh v́ phải tin có Trời, hay thượng đế, và đă tin vào thiên mệnh th́ làm sao có thể là người vô thần?

 

   Tác giả viết trong đoạn dẫn nhập: “Nếu đời trước cho rằng nền giáo dục nho-học có một mục đích cao đẹp, tại sao ngày nay không c̣n ai ngó ngàng đến nữa …” Có thể rằng đa số người Việt, kể cả chính quyền Hà Nội không ngó ngàng đến nho học nhưng chuyện trái ngược đă và đang xảy ra ở quê hương Khổng Tử từ đầu thiên kỷ nguyên thứ XXI khi Bắc Kinh bắt đầu chính sách chấn hưng Khổng học để mị dân và khởi bước đầu cho việc Tận Cận B́nh trở thành vua Tàu vĩnh viễn trong tương lai. Tôi đă nhận chân điều đó từ quanh 20 năm nay, tác giả có biết điều đó chăng hay đang hoặc vô t́nh, hoặc cố ư cổ vơ đường lối của/cho họ Tập?  Nếu mưu đồ của họ Tập là thế, người Việt, hay mọi người trên thế giới có nên tính chuyện tái lập nho học?

 

   Tác giả muốn tái lập nho học hay nho/Khổng giáo? Người viết hỏi câu này v́ h́nh như tác giả không phân biệt được nho học và Khổng giáo. Tác giả xem nho học là một trong “tam giáo” nên người đọc phải kết luận rằng, đối với tác giả, ‘học’ và ‘giáo’ là hai từ tương đương. Theo nghĩa thông dụng, học là hành động nhận, hấp thụ những dữ kiện mới mà ta chưa biết, là tư thế của đám đệ tử, tín đồ, người dân quèn; và giáo là hành động cho, ban phát, là tư thế của giai cấp trí thức hay lănh đạo. Hiểu như thế th́ nho học không phải và không thể là một trong tam giáo. Từ giáo đứng cho tông giáo, lối người Nhật dịch từ religion. Một yếu tố chung của mọi tông/tôn giáo là sự cả tin vào một, hay nhiều, cá thể/quyền lực siêu nhiên với khả năng d́u dắt, phù hộ, cứu văn tín đồ. Với định nghĩa đó cho tôn giáo th́ nho giáo hay Khổng giáo không phải là một tôn giáo v́ không ai cầu khẩn đức Khổng ân huệ nào hết. Sự kiện người Việt và Tàu ‘cầu Trời, khẩn Phật’ khộng phải là một h́nh thức hay kết quả của nho học mà chỉ phản ảnh căn bản của một nền văn hóa dựa trên sự mê tín.

 

   Trung và Hiếu là hai ư niệm phát xuất từ Nho-học.  Có thật vậy không? Trung và hiếu là hai nhu cầu tâm lư cần thiết cho trật tự xâ hội và ḥa b́nh trong cộng đồng loài người. Nếu không có trung th́ người dưới sẽ nổi loạn chống người trên, không có hiểu th́ con sẽ phản cha mẹ. Có thể rằng đa số nhân loại không ư thức các nhu cầu tâm lư này nhưng các nhà “thuật sĩ” triết lư, tôn giáo và chính trị trên toàn thế giới th́ biết rơ và sử dụng chúng như là công cụ để thao túng tha nhân. Và thế có nghĩa rằng không cần phải học ‘chữ nho’ người Việt hay bất cứ người nước nào cũng đương nhiên hành xử theo hai chữ trung và hiếu.

 

   Tác giả trích từ Phạm Quỳnh đoạn văn “Cái tên “nhà nho” không những là để chỉ người biết chữ, học đạo thánh-hiền trong Nho-giáo, lại là chỉ một giai-cấp trong xă-hội, tức là hạng thượng-lưu trí-thức trong nước” nhưng tác gải không để ư rằng các thầy đồ cũng là một loại nhà nho nhưng thường là nghèo mạt rệp và rất có thể không có kiến thức ǵ nhiều ngoài việc biết đọc chữ Hán. Cho tới khi thi đỗ trong các kỳ thi hương, hội và đ́nh, người ‘tú tài bất xuất môn’ chưa chắc đă ‘tận tri thiên hạ sự’ v́ một lư do chính của sự kiện thi hoài không đỗ là v́ học chữ Hán và cổ thư không dễ ǵ; viết không đúng nét hay không hợp ư giám khảo th́ không những không được chấm đỗ mà c̣n có ngày mất đầu v́ tội phạm húy. Có sao Trần Tế Xương mới viết câu thơ “Tám khoa chưa khỏi phạm trường quy”! Đa số tú tài thi hoài không đỗ có thể v́ học từ những thầy đồ  chỉ biết lơm bơm nho học như thế. Và đoạn trích đăng trên hoàn toàn tương phản ư đoạn này, cũng từ Phạm Quỳnh: “Hương-nguyện là kẻ giả đạo-đức, ngoài mặt làm ra cái thái-độ cung-kính cẩn-nghiêm, mà kỳ-thực sẵn ḷng ḥa-đồng với lưu-tục, a-dua với kẻ hương-nhân bỉ-tiện. Hương-nguyện chính là thầy đồ quê biển-hiệp, không có nghị-lực, không có khí-khái ǵ, học đạo thánh-hiền mà h́nh như học đến đâu chỉ làm cho đạo hẹp đến đó, uốn nghĩa-lư của thánh-hiền cho vừa bằng cái tầm nhân-cách nhỏ-nhen của ḿnh.” (“Nhà Nho”)….

 

   “Nay đạo Nho là vừa gồm cả luân-lư, cả tôn-giáo.” Đạo là  đường đi, lối sống, và đạo Nho là một cụm từ người Việt dùng để gọi thứ triết học cho luân lư học từ sách vở chữ Hán. “Đạo Nho” không phải là một tôn giáo v́ điều kiện thiết yếu để xem một hệ thống tư tưởng như tôn giáo là sự thờ phụng một cá thể siêu nhiên để được hưởng ân huệ. Cho dù ta có thể thấy tượng Khổng Từ trong các đền thờ, không ai thờ Khổng Từ theo lối thờ Phật, Jesus/Marie, hay các vật tổ.

 

   Câu “tu thân, tề gia, trị quốc, b́nh thiên hạ …” đến từ chương Đại Học của Lễ Kư và có thể xem là ư tưởng tóm tắt của việc học chữ nho nhưng người đọc/nói phải hiểu rằng đây là những bước tuần tự trong việc tu thân và thành nhân. Điều phiền toái đầu tiên trong câu này là từ =tu; tu là một khái niệm nhân tạo, mỗi người tu một lối, cho một mục tiêu khác nhau. Tu trong chùa khác với tu trong nhà thờ Kito hay đền thờ Hồi giáo, và những người tu lối ẩn dật vẫn có thể thành người, theo chí nguyện của họ. Bước thứ nh́ ‘tề gia’ cũng phiền phức không kém v́ gương của các chính khứa hay tu sĩ đầy tai tiếng v́ ấu dâm, ngoại t́nh, ly dị, biển lận công quỹ, v.v… cho ta thấy h́nh như họ tu chưa xong nên không thể … tề gia, khỏi nói đến chuyện trị quốc hay b́nh thiên hạ. Rất nhiều chính trị gia thế giới thành công trong việc trị quốc nhưng mấy ai tu thân theo lối nhà nho Việt? Ta phải chờ bao lâu mới có thể biết chắc là đă tu thành công, và đời có bao nhiêu người tề gia đúng lối, chưa nói đến các câu hỏi tất nhiên là lối nào, theo tiêu chuẩn nào?!

 

   Đức Khổng, con người biết thuận theo các định-luật của trời đất (Lễ)… Có thật vậy không? Giữa các luật vật lư và các nguyên tắc sinh lư, di truyền, tiến hóa  mà khoa học đă khám phá, lễ nằm ở phần nào? =lễ là nghi thức, phép tắc hành xử với mục đích ǵn giữ trật tự xă hội, và lễ chỉ là một khái niệm nhân tạo cho xă hôi loài người. Súc vật không có lễ nhưng vẫn trường tồn và thường chỉ tuyệt diệt v́ thiên tai hay nhân tai. Lễ lối sharia của Hồi giáo h́nh như đă giúp đạo đó trường tồn hơn mười mấy thế kỷ, trong khi đó Phật tử lại lo viễn ảnh mạt pháp – pháp của Phật giáo có thể hiểu là một từ tương đương với lễ của Khổng giáo - 500 năm sau khi Thích Ca qua đời. Tại sao lại có những người muốn canh tân nước Tàu chủ trương bỏ nho học nếu lễ thật sự quan trọng hay cần thiết cho sự trường tồn của dân Hoa Lục?

 

   Đức Khổng, con người linh-động và uyển-chuyển (Dịch) … Đức Khổng, một chính-trị-gia (Luận ngữ, Đại Học) Không ai căi rằng Khổng Tử không phải là một chính trị gia, nhưng ngài cũng là một chính trị gia hầu như luôn luôn thất bại, không phải v́ thiếu tài trị nước an dân nhưng v́ không gặp thời, hay không thức thời. ‘Dịch’ có linh động và uyển chuyển chăng là v́ căn bản của dịch mù mờ, phản khoa học. Phần âm-dương của dịch c̣n có thể áp dụng trong nhiều lănh vực nhưng căn bản ngũ hành đă lối thời từ khi hoa học khám phá ra các đơn chất và thành phần của các hợp chất. Và nếu không chấp nhận khái niệm ngũ hành th́ khồng thể chấp nhận dịch, cũng tựa như nếu không mê tín th́ không thể làm tín đồ một tôn giáo.  Và Khổng Tử có linh động và uyển chuyển chăng th́ người viết này không hay, chỉ nghĩ rằng bỏ phí 15 năm t́m vua hiền, có thiên mệnh để pḥ tá để rồi phải tự tri thiên mệnh và rút lui khỏi chính trường th́ h́nh như không linh động và thức thời cho lắm!

 

   Đức Khổng, một thi sĩ (Kinh Thi) Khổng Tử có thể là một thi sĩ nhưng các bài thơ, ca dao, đồng dao trong Kinh Thi là kết quả của việc sưu tập thi ca để bảo tồn hay tái lập nền văn hóa của nhà Chu. Người viết này không biết bài thơ nào do Khổng Tử sáng tác và chưa hề thấy ai gọi Khổng Tử là một nhà thơ hết.

 

   Đức Khổng, con người nghệ-sĩ (Nhạc) Nhạc và lễ đi chung với nhau và nhạc là một phần của lễ. Có thể rằng Khổng Tử thấy sự quan trọng của ḥa âm và nhịp điệu trong đời sống và khi hành lễ, nhưng có thật Khổng Tử là một người có thể sáng tác, tŕnh diễn hay thưởng thức nhạc trên phương diện nghệ thuật th́ ta không biết.

 

   Tổng-luận: Đức Khổng ích lợi ǵ cho chúng ta? Khổng Tử thất bại trong nghiệp chính trị một phần v́ thời ngài chưa có môn tâm lư học và chưa có ai như Richard Dawkins nghĩ rằng đời có cái gọi là the selfish gene. Nếu nho học thật sự có ích cho thể chế quân chủ Hoa Lục th́ tại sao bao nhiêu triều đại ở đó thay nhau sụp đỗ từ thời nhà Chu, cho dù mọi triều đại đều do những nhà nho lănh đạo, điều khiển? Khi mà con người c̣n sống trong ảnh hưởng của nỗi bất an hiện sinh và của cơ nhân tự kỷ th́ các nguyên tắc lễ nghĩa của học thuyết Khổng-Mạnh chỉ làm lợi giới có địa vị, ưu quyền, hay tiền của. Đó là lư do Tập Cận B́nh khởi xướng việc trùng tu các đền thờ đức Khổng. Văn hóa nào cũng tôn trọng các nguyên tắc trung hiếu trong đạo làm người, cũng phản ảnh khuynh hướng hành thiện, tránh ác, thưởng thức nghệ thuật, khuyến khích sáng tạo, v.v…; đâu cần phải học chữ nho mới biết làm những điều đó?

 

   Tác giả bài viết là đàn bà th́ đúng ra phải hiểu rằng triết thuyết Khổng-Mạnh, hay nho học, phản ảnh sự thực đáng buồn bất b́nh đẳng nam-nữ trong mọi nền văn hóa toàn cầu. Câu ‘tam ṭng tứ đức’ hoàn toàn lỗi thời rồi, ngay trong những xă hội chưa có phong trào nữ quyền/feminism.

 

   Người viết này có chút ít Hán học nhưng chắc chắn không phải là một nhà nho v́ y học chữ Hán chỉ cốt để t́m hiểu nguồn gốc và chữ nghĩa của tiếng mẹ đẻ, không phải để trở thành một thuật sĩ chuyên bàn chuyện viễn vông và lỗi thời. Đă đành rằng ta có thể chấp nhận chính Khổng Tử là người khởi xướng nho học nhưng ta phải hiểu và nhớ rằng từ nho không đồng nghĩa với tên Khổng và điều Khổng Tử muốn khi san định kinh thư là trở lại lề lối chính trị thời Chu để thực hiện câu “nho dĩ đạo đắc dân” (nho là lối để được ḷng dân, 儒以道得民, Chu Lễ). Thế có nghĩa rằng thầy Khổng muốn hành xử như chính trị gia, và học lại từ người xưa là cách độc nhất thầy có thể nghĩ ra để thực hiện cái hoài bảo an bang tế thế hay trị quốc, b́nh thiên hạ. Khổng Tử đă không thành công trong nghiệp chính trị, tại sao ta lại muốn theo vết xe đỗ, đi lại đường của thầy khi mà chiến chinh, nhân tai vẫn tái diễn hoài trên toàn thế giới? Trung Cộng trở thành một cường quốc bây giờ không phải nhờ Tập Cận B́nh mị dân với triết lư Khổng-Mạnh mà nhờ đảng viên cộng sản Đặng Tiểu B́nh khởi đầu việc cải cách kinh tế cuối thập niên 1980, vậy th́ người Việt ly hương có nên ủng hộ Hà Nội hay ghi ơn già Hồ đă  khởi xướng việc “giải phóng” quốc gia?

 

  T́nh trạng suy đồi của nền văn hóa quốc nội là chuyện đáng buồn và đáng lo, nhưng ta có nên khuyến khích việc không tưởng và vô bổ là học làm nhà nho thay v́ t́m cách giúp người dân quốc nội giảm thiểu nạn Hán hóa trên quê hương?

 

 

Mặc Ngôn

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính