51 năm nhìn lại ngày 30 tháng 4 năm 1975.

 

Từ Kế Tường con cắc kè bông!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Từ Kế Tường, tên thật là Võ Tấn Tước, sinh ngày 2 tháng 3 năm 1946 tại xã Phú Vang, quận Bình Đại, tỉnh Kiến Hoà (Bến Tre), là một nhân vật gây nhiều tranh cãi trong làng văn Sài Gòn trước 1975 và tiếp tục hiện diện trong đời sống báo chí sau đó thời CS.

 

Trước năm 1975, ông ta sống và viết văn tại Sài Gòn, bắt đầu sự nghiệp từ năm 1969 với vai trò thư ký tòa soạn tuần báo Tuổi Ngọc của Duyên Anh một tờ báo văn nghệ nổi tiếng dành cho thiếu nhi và tuổi trẻ. Tại sao ông không đi lính không ai biết?

 

Sau đó, ông ta làm chủ bút tuần báo Mây Hồng, tiếp tục định hình phong cách gần gũi nhưng cũng dễ thương lượng với thị hiếu bạn đọc. Trong giai đoạn này, Từ Kế Tường đã xuất bản nhiều tập thơ, truyện ngắn và tiểu thuyết, trong đó có các tác phẩm dành cho thiếu niên và nhi đồng. Những hoạt động ban đầu này khiến ông ta được xem như một cây bút trẻ trung, năng động, nhưng ẩn chứa trong sự năng động ấy là một dấu ấn “đặc trưng”: khả năng thích nghi với hoàn cảnh hơn là lập trường kiên định quốc gia hay VC?!

 

Tháng 5 năm 1975, khi Sài Gòn thất thủ và chính quyền thay đổi, Từ Kế Tường nhanh chóng gia nhập Hội Văn nghệ Giải phóng Sài Gòn-Gia Định. Đây là bước ngoặt chứng tỏ rõ nét bản chất “cắc kè bông” của ông ta: thay đổi màu sắc để hòa vào môi trường mới, từ nhà văn “Sài Gòn” trở thành hội viên văn nghệ Giải phóng. Sự thích nghi này khiến nhiều người đặt câu hỏi về lập trường đạo đức và chính trị của ông ta. Trong khi một số cây bút chọn cách im lặng, hoặc rời bỏ Sài Gòn, Từ Kế Tường đã tích cực tham gia vào cơ chế văn hóa mới. Từ Kế Tường chứng tỏ khả năng biến hóa tài tình như con cắc kè bông đổi màu khi môi trường sống thay đổi để tồn tại và hưởng lợi từ hoàn cảnh.

 

Từ 1979 đến 1986, ông ta làm việc trong ngành Văn hóa – Thông tin, và từ 1986 đến 2003 đảm nhận vị trí thư ký tòa soạn báo Công an "TP Hồ Chí Minh", đồng thời mang quân hàm cấp trung tá trong ngành công an. Việc vừa làm báo, vừa giữ cấp bậc công an cho thấy sự linh hoạt đến mức cơ hội, khi nghề nghiệp được chọn lọc không chỉ dựa trên năng lực văn chương mà còn dựa trên khả năng thích nghi chính trị.

 

Sau đó, Từ Kế Tường làm việc tại tuần báo Văn nghệ "TP Hồ Chí Minh", tiếp tục duy trì sự nghiệp báo chí trong môi trường mới. Dễ thấy rằng, sự nghiệp của ông ta không phải chỉ là một hành trình văn chương thuần túy mà là một chuỗi biến đổi theo môi trường chính trị và xã hội, luôn tìm cách luồn lách để “ăn chắc mặc bền” mà không mấy quan tâm đến lập trường cá nhân.

 

Ẩn dụ “cắc kè bông” rất phù hợp để mô tả Từ Kế Tường. Cắc kè bông, loài thằn lằn phổ biến ở Việt Nam, nổi bật với khả năng đổi màu để tự vệ, điều hòa nhiệt độ và giao tiếp. Loài vật này không có lập trường cố định, nhưng sống còn nhờ khả năng thích nghi với môi trường. Tương tự, Từ Kế Tường cũng nổi tiếng với khả năng “đổi màu” theo chính trị và thị trường báo chí. Ông ta dễ dàng biến mình từ cây bút của Sài Gòn sang nhà văn Giải phóng, từ văn chương sang báo chí công an, mà ít thấy dấu vết của lập trường nghệ thuật hay chính trị kiên định. Nếu cắc kè bông được ca ngợi vì sống sót nhờ đổi màu, thì Từ Kế Tường lại đáng bị nghi ngờ về phẩm chất và tính trung thực khi lợi ích cá nhân được đặt cao hơn lập trường và chính kiến của một người yêu tự do, yêu nước.

 

“Cách mạng tháng 4 năm 1975” của CS là phép thử rõ ràng cho tính “cắc kè bông” của ông ta. Khi nhiều nhà văn rời bỏ Sài Gòn hoặc giữ thái độ im lặng, Từ Kế Tường lại tham gia Hội Văn nghệ Giải phóng Sài Gòn-Gia Định. Hành động này cho thấy sự thích nghi cơ hội, đặt bản thân và sự nghiệp lên trên nguyên tắc và lập trường. Bài học rút ra ở đây là: trong nghề văn, sự linh hoạt quá mức đôi khi trở thành biểu hiện của tính cơ hội, làm giảm uy tín và giá trị đạo đức của một tác giả. Khả năng thích nghi là cần thiết, nhưng nếu không đi kèm nguyên tắc, nó biến thành công cụ để trục lợi cá nhân.

 

Hơn nữa, trong vai trò nhà báo và quan chức báo chí công an, Từ Kế Tường chứng minh khả năng biến hóa không chỉ ở mức văn chương mà còn trong đời sống xã hội. Ông ta vừa viết báo vừa giữ cấp bậc CA, vừa tham gia hoạt động văn hóa vừa quan sát đời sống chính trị – xã hội, luôn điều chỉnh bản thân để tồn tại trong hệ thống quyền lực. Điều này khiến công chúng đặt câu hỏi về tính minh bạch và lập trường nghề nghiệp, bởi những người có lập trường vững vàng thường ít khi “di chuyển theo dòng chảy chính trị” như vậy. Từ Kế Tường trở thành hình mẫu điển hình cho câu nói: “Ăn theo thuở ở theo thì, ở bầu thì tròn ở ống thì dài”?!

 

Câu chuyện của Từ Kế Tường nhắc nhở những ai quan tâm đến văn học và báo chí: linh hoạt là cần thiết, nhưng thích nghi cơ hội mà bỏ rơi lập trường sẽ khiến uy tín và giá trị nghề nghiệp suy giảm. Giống như cắc kè bông,

 

Từ Kế Tường tồn tại và biến hóa, nhưng sự sống còn ấy không hoàn toàn đồng nghĩa với phẩm chất hay trung thực. Nó là bài học về tính cơ hội, về những rủi ro khi đặt lợi ích cá nhân lên trên giá trị nghề nghiệp và xã hội. Những nhà văn, nhà báo chân chính vẫn tồn tại nhờ nguyên tắc và đạo đức nghề nghiệp, chứ không phải chỉ nhờ khả năng “đổi màu” để hòa nhập với môi trường CS.

 

Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của Từ Kế Tường, từ văn học thiếu nhi trước 1975 đến báo chí công an và tuần báo Văn nghệ "TP Hồ Chí Minh", có thể thấy một mô típ rõ ràng: luôn thích nghi và biến hóa, ít để lại dấu ấn về lập trường hay nguyên tắc vững vàng. Phong cách “cắc kè bông” này cho phép tồn tại trong mọi bối cảnh, nhưng cũng làm lu mờ giá trị nghệ thuật và uy tín cá nhân. Đây là lời cảnh báo cho những ai bước vào nghề báo, văn chương hay bất kỳ lĩnh vực nào: khả năng thích nghi phải đi kèm lập trường và nguyên tắc, nếu không sẽ biến thành công cụ cơ hội, khiến sự nghiệp và danh tiếng bị nghi ngờ.

 

Từ Kế Tường, qua lăng kính phê phán, là minh chứng sống của một con người “ăn theo thời, sống theo cuộc,” linh hoạt nhưng cơ hội, biến hóa nhưng thiếu lập trường. Hình tượng cắc kè bông không chỉ là ẩn dụ, mà còn là biểu tượng của sự biến chất trong bối cảnh xã hội đầy biến động, nơi một số cá nhân đặt lợi ích cá nhân lên trên giá trị nghề nghiệp và đạo đức. Qua câu chuyện này, người đọc nhận ra rằng, dù tồn tại và thích nghi là cần thiết, việc đánh mất lập trường và phẩm chất nghề nghiệp cuối cùng chỉ đem lại nghi ngờ và phê phán, thay vì sự ngưỡng mộ hay ca tụng.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.