Phân tích “ai thắng – ai thua” giữa Iran, Mỹ và Do Thái?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Các nguồn tin từ Reuters cho biết Mỹ và Iran đã đạt được một khuôn khổ thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột quân sự, mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ một phần các biện pháp phong tỏa.

 

Thỏa thuận dự kiến được ký chính thức tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu, dù nhiều chi tiết quan trọng vẫn chưa được công bố.

 

Động thái này lập tức tạo phản ứng mạnh trên thị trường toàn cầu khi giá dầu giảm hơn 4% và chứng khoán Châu Á tăng điểm, phản ánh kỳ vọng về việc giảm căng thẳng tại một trong những khu vực chiến lược nhất thế giới.

 

Theo nội dung ban đầu, hai bên đồng ý chấm dứt các hoạt động quân sự trên nhiều mặt trận, bao gồm cả Lebanon, nơi từng là điểm nóng giữa Israel và Hezbollah.

 

Mỹ cũng đồng ý dừng phong tỏa Iran, trong khi Tehran cam kết ngừng các hành động quân sự tương ứng.

 

Tuy nhiên, điểm quan trọng nhất—chương trình hạt nhân của Iran—vẫn chưa được giải quyết dứt điểm mà sẽ tiếp tục được đưa vào đàm phán trong giai đoạn ngừng bắn 60 ngày.

 

Điều này cho thấy đây chưa phải là một hiệp ước hòa bình hoàn chỉnh, mà chỉ là một khung ngừng bắn mang tính chiến lược.

 

Một điểm nhấn quan trọng của thỏa thuận là việc mở lại eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng then chốt của thế giới, nơi khoảng một phần năm lượng dầu toàn cầu đi qua. Việc tuyến đường này được tái khai thông giúp giảm ngay lập tức áp lực lên thị trường năng lượng, vốn đã bị gián đoạn nghiêm trọng trong thời gian xung đột. Tuy nhiên, chính điều này cũng cho thấy Iran từng sử dụng vị trí địa chiến lược của mình như một công cụ gây áp lực kinh tế, buộc các bên phải ngồi vào bàn đàm phán.

 

1. Xét về bản chất, Iran có thể xem là bên hưởng lợi rõ ràng nhất trong giai đoạn đầu của thỏa thuận. Tehran không chỉ thoát khỏi tình trạng phong tỏa kinh tế nghiêm trọng mà còn có khả năng tiếp cận lại hàng chục tỷ USD tài sản bị đóng băng.

 

Quan trọng hơn, Iran vẫn chưa phải từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân mà chỉ tạm thời chấp nhận cơ chế đàm phán tiếp theo. Điều này giúp Tehran duy trì một đòn bẩy chiến lược quan trọng trong các vòng thương lượng tương lai.

 

2. Ngược lại, Mỹ đạt được lợi ích chủ yếu mang tính ngắn hạn và chính trị nội bộ. Việc giảm căng thẳng giúp hạ nhiệt giá dầu, từ đó giảm áp lực lạm phát và ổn định tình hình kinh tế trước các chu kỳ bầu cử. Washington cũng tránh được nguy cơ sa lầy sâu hơn vào một cuộc chiến Trung Đông kéo dài. Tuy nhiên, về mặt chiến lược dài hạn, Mỹ chưa đạt được mục tiêu cốt lõi là vô hiệu hóa hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran, điều vẫn bị để ngỏ.

 

3. Trong khi đó, Israel là bên có vị thế bất lợi nhất từ thỏa thuận này. Không tham gia vào quá trình đàm phán, Israel lo ngại rằng việc tạm ngừng xung đột sẽ tạo điều kiện để Iran tái củng cố năng lực quân sự và hạt nhân. Sự bất đồng giữa Washington và Tel Aviv về chiến lược tại Lebanon cũng làm gia tăng căng thẳng nội bộ trong liên minh phương Tây–Israel, và có thể dẫn tới các hành động đơn phương nếu Israel đánh giá nguy cơ an ninh tăng trở lại.

 

Từ góc nhìn địa chính trị rộng hơn, đây là một thỏa thuận mang tính “đóng băng xung đột” hơn là kết thúc chiến tranh. Iran giành được không gian sinh tồn kinh tế và chính trị, Mỹ đạt được ổn định ngắn hạn về năng lượng và nội bộ, trong khi các vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân và ảnh hưởng khu vực vẫn chưa được giải quyết. Điều này khiến thỏa thuận mang tính tạm thời và phụ thuộc mạnh vào diễn biến đàm phán trong 60 ngày tiếp theo.

 

Tóm lại, có thể nói Iran là bên thắng về chiến lược sinh tồn, Mỹ thắng về ổn định chính trị ngắn hạn, còn Israel và các bên lo ngại an ninh khu vực là những phía chịu rủi ro lớn nhất.

 

Tuy nhiên, vì nền tảng mâu thuẫn vẫn chưa được giải quyết, thỏa thuận này giống một “khoảng lặng chiến lược” hơn là một nền hòa bình thực sự, và khả năng tái căng thẳng vẫn hiện hữu trong trung hạn.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.