Làng xã miền Nam năm 1973 – một xã thời Việt Nam Cộng Hòa.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Nói tới làng xã miền Nam thời Việt Nam Cộng Hòa, nếu lấy mô hình Hương cả, Hương chủ, Hương sư, Hương quản của thời Pháp để áp vào năm 1973 thì sẽ không đúng.

 

Đến năm 1973, bộ máy hành chánh xã đã trải qua nhiều lần cải tổ. Những danh xưng “ông Hương” của thời trước phần lớn đã lui vào lịch sử; thay vào đó là một hệ thống gồm Hội đồng xã, Xã trưởng, các ủy viên chuyên môn và Trưởng ấp. Đặc biệt, trong hoàn cảnh chiến tranh, bộ máy xã ấp còn gắn chặt với vấn đề an ninh, quân sự và đời sống dân chúng.

 

Tui nhớ rõ nhứt là năm 1973, sau khi Hiệp định Paris được ký kết, tui được Trường Bộ Binh Thủ Đức đưa đi chiến dịch tại xã Tân Phú Trung, quận Bình Đại, tỉnh Kiến Hòa. Đó là một xã vùng quê miền Tây, nằm trong một tỉnh mà ngày nay người ta gọi lại là Bến Tre. Nhưng năm 1973, trên giấy tờ hành chánh của Việt Nam Cộng Hòa, đó là tỉnh Kiến Hòa. Tân Phú Trung khi ấy là một xã thuộc quận Bình Đại. Tài liệu địa phương cũng xác nhận quận Bình Đại thuộc tỉnh Kiến Hòa từ năm 1956 và Tân Phú Trung là một trong những xã của quận này.

 

1. Năm 1973, xã là đơn vị hành chánh căn bản.

 

Đến thời điểm 1973, xã là đơn vị hành chánh căn bản ở nông thôn. Nhưng xã không phải là một cơ quan duy nhứt với một ông đứng đầu rồi mọi người bên dưới làm việc theo lịnh ông ta.

 

Sau các cuộc cải tổ giữa thập niên 1960, cơ cấu xã được chia thành hai thành phần quan trọng: Hội đồng xã, tức cơ quan có tính cách ra nghị định , và Ủy ban hành chánh xã, tức cơ quan chấp hành. Tài liệu về tổ chức xã miền Nam ghi nhận Hội đồng xã gồm các hội viên do dân bầu; còn Ủy ban hành chánh xã phụ trách công việc điều hành.

 

Sau năm 1969, Chủ tịch Ủy ban hành chánh xã được gọi là Xã trưởng, Hội đồng nhân dân xã được gọi là Hội đồng xã, và Xã trưởng có hai Phó Xã trưởng phụ tá về hành chánh và an ninh.

 

Đây chính là cái khung hành chánh mà người dân miền Nam bước vào năm 1973.

 

2. Xã trưởng – người đứng đầu bộ máy hành chánh xã

 

Ở Tân Phú Trung năm 1973, tui nhớ xã có Xã trưởng. Theo ký ức của tui lúc đó, ông Xã Bốn (dân gọi là Tư Bốn) do quận chỉ định. Đây là chi tiết rất đáng ghi nhận vì nó cho thấy cách bộ máy hành chánh vận hành trên thực tế ở một xã đang có chiến tranh.

 

Về mặt quy định chung, các tài liệu về tổ chức xã sau năm 1964 ghi Ủy ban hành chánh xã thuộc hệ thống hành chánh cấp trên và Xã trưởng nằm trong cơ chế bổ nhiệm của chánh quyền cấp tỉnh; sau cải tổ 1969, chức danh người đứng đầu được xác định là Xã trưởng.

 

Còn trường hợp Tân Phú Trung mà tui trực tiếp chứng kiến lại được nhớ là quận chỉ định. Hai cách diễn đạt này không nhứt thiết mâu thuẫn nếu xét trong hoàn cảnh chiến tranh và cách cấp dưới thực hiện sự bổ nhiệm, chỉ định theo hệ thống hành chánh lúc đó. Khi viết về lịch sử địa phương, lời chứng của người trực tiếp sống trong xã năm 1973 cần được giữ lại, nhưng phải phân biệt với quy định pháp lý tổng quát.

 

3. Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã.

 

Bên cạnh Xã trưởng là Hội đồng nhân dân xã. Đây là điểm rất dễ bị lẫn nếu đem cơ cấu thời Pháp hoặc thời đầu Đệ Nhứt Cộng Hòa áp vào năm 1973.

 

Hội đồng xã là thành phần có tính cách đại diện cho dân chúng trong xã. Theo cơ cấu được cải tổ năm 1966, Hội đồng nhân dân xã gồm từ 6 đến 12 hội viên do dân trong xã bầu theo thể thức phổ thông, trực tiếp và kín, nhiệm kỳ ba năm. Sau tháng 4-1969, danh xưng được dùng là Hội đồng xã. Uỷ viên hội đồng xã được hoãn dịch.

 

Trong ký ức của tui ở Tân Phú Trung, bên cạnh Xã trưởng có Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã. Đây là một chi tiết rất đáng chú ý: nó cho thấy ở cấp xã đã có sự phân biệt giữa người điều hành bộ máy hành chánh và cơ quan đại diện của dân.

 

Nói một cách dễ hiểu: Xã trưởng lo việc hành chánh; Hội đồng xã là nơi có tiếng nói đại diện của dân trong xã.

 

4. Ủy viên cảnh sát

 

Tân Phú Trung năm 1973 còn có Ủy viên Cảnh sát.

 

Đây là một chức vụ rất quan trọng trong hoàn cảnh lúc bấy giờ. Xã miền quê thời chiến không chỉ có chuyện khai sanh, khai tử, thuế má, ruộng đất hay giấy tờ. Vấn đề an ninh gần như hiện diện mỗi ngày.

 

Tài liệu về cơ cấu xã sau cải tổ cho thấy Ủy ban hành chánh xã có các ủy viên phụ trách nhiều lãnh vực, trong đó có an ninh; sau năm 1969 Xã trưởng còn có một Phó Xã trưởng phụ tá về an ninh.

 

Bởi vậy, hình ảnh một Xã trưởng, một bộ phận cảnh sát và các lực lượng quân sự, nghĩa quân ở địa phương cùng tồn tại không phải là chuyện bất thường. Đó là đặc điểm của một xã miền quê trong thời chiến.

 

5. Trưởng ấp – chớ không phải “Ấp trưởng”

 

Đây là chỗ tui muốn sửa lại cho đúng với lời ông đã nhắc.

 

Ở Tân Phú Trung năm 1973, ông nhớ rõ chức danh là Trưởng ấp, chớ không phải “Ấp trưởng”.

 

Từ ngữ này quan trọng vì bài viết lịch sử phải tôn trọng cách gọi của chính thời kỳ đó. Một số tài liệu hồi cố ngày nay có thể dùng chữ “Ấp trưởng”, nhưng nếu người trực tiếp sống tại địa phương năm 1973 nhớ và gọi là Trưởng ấp, thì trong bài viết lấy Tân Phú Trung làm trường hợp điển hình, nên dùng “Trưởng ấp”.

 

Trưởng ấp là người gần dân hơn Xã trưởng rất nhiều. Nếu Xã trưởng làm việc ở trung tâm xã thì Trưởng ấp gần như là người dân trong xóm gặp hằng ngày. Tin tức, thông báo, giấy tờ, tình hình an ninh, nhân khẩu và những chuyện xảy ra trong ấp đều có thể đi qua người Trưởng ấp.

 

6. Xã và ấp trong một vùng chiến tranh.

 

Năm 1973 không phải là một năm bình thường.

 

Hiệp định Paris được ký ngày 27-1-1973, nhưng chiến tranh trên thực địa không vì vậy mà lập tức chấm dứt. Tui đi chiến dịch tại Tân Phú Trung chính trong hoàn cảnh đó.

 

Cho nên, nhìn vào bộ máy hành chánh xã năm 1973 phải nhìn nó trong hoàn cảnh một xã vừa là đơn vị hành chánh, vừa là địa bàn an ninh và chiến sự.

 

Ở đó có Xã trưởng, Hội đồng xã, Ủy viên Cảnh sát, Trưởng ấp; đồng thời lại có các lực lượng quân sự và nghĩa quân. Chính vì vậy, ranh giới giữa công việc hành chánh và công việc an ninh trên thực tế nhiều khi rất gần nhau.

 

Tui còn nhớ những đồn nghĩa quân ở các ấp. Trong một bài hồi ức về chiến dịch Tân Phú Trung, tui từng ghi lại cảnh cuối năm 1973, ngồi trên nóc hầm truyền tin của đồn nghĩa quân ấp Tân Định, nhìn về phía Mỹ Tho.

 

7. Người dân gặp “ông xã” và “ông Trưởng ấp”

 

Nếu thời Pháp, người dân quen với “ông Hương cả”, “ông Hương quản”, thì tới năm 1973, những tiếng gọi gần gũi hơn là “ông Xã trưởng, ông Trưởng ấp”

 

Đó là một sự thay đổi rất lớn trong đời sống làng xã.

 

Nhưng cái làng quê vẫn còn nguyên những nét cũ: đình làng, chợ xã, ruộng lúa, những con kinh, bến đò, hàng quán, những gia đình sống quây quần với nhau. Bộ máy hành chánh đã hiện đại hơn, nhưng đời sống dân gian vẫn mang đậm nét miền quê Nam Kỳ.

 

Tui nhớ Tân Phú Trung không phải bằng những văn bản hành chánh khô khan mà bằng phố chợ buồn như mưa, những người lính, những ông nghĩa quân, những bình rượu đế, những con đường lầy lội và những mái nhà thấp thoáng giữa đồng quê.

 

8. Xã trưởng không phải là “Hương cả” mới.

 

Điều này cần nói rõ.

 

Xã trưởng năm 1973 không phải đơn giản là tên mới của Hương cả.

 

Hương cả thuộc hệ thống hương chức làng xã cũ. Xã trưởng thuộc một cơ cấu hành chánh khác, được tổ chức lại qua nhiều sắc lệnh và cải tổ của Việt Nam Cộng Hòa. Hội đồng xã cũng không phải là Hội tề ngày trước.

 

Nói cách khác, từ “Hương cả” đến “Xã trưởng” là cả một quá trình chuyển đổi của nền hành chánh địa phương.

 

Đến năm 1973, những chức Hương cả, Hương chủ, Hương quản đã không còn là bộ khung điều hành xã như thời Pháp nữa.

 

9. Tân Phú Trung – một lát cắt của miền Nam năm 1973.

 

Nhìn lại Tân Phú Trung năm 1973, ta thấy một xã miền quê Việt Nam Cộng Hòa với đầy đủ những yếu tố của thời đại: một bộ máy hành chánh dân sự, một Hội đồng xã, một Xã trưởng, Ủy viên Cảnh sát, Trưởng ấp, cùng những lực lượng quân sự và nghĩa quân hiện diện trong địa bàn.

 

Đó là một xã đang sống giữa thời chiến nhưng cũng đang bước vào một giai đoạn lịch sử mới sau Hiệp định Paris.

 

Và chính ở những xã như Tân Phú Trung, lịch sử mới thật sự có hình hài.

 

Lịch sử không chỉ nằm ở Dinh Độc Lập, ở Quốc hội hay trong những hội nghị quốc tế. Lịch sử còn nằm ở một ông Xã trưởng, một ông Trưởng ấp, một người cảnh sát xã, một người nghĩa quân ngồi gác trong đồn, một quán nhỏ bên phố chợ và một anh lính trẻ từ Thủ Đức vừa ra trường được đưa về miền quê chiến dịch.

 

10. Một xã năm 1973 trong ký ức người lính VNCH.

 

Tui từ Tân Phú Trung trở về trường Bộ Binh sau 4 tháng chiến dịch, mang theo không chỉ những bài học quân sự mà còn mang theo hình ảnh của một miền quê.

Phố chợ Tân Phú Trung buồn như mưa.

 

Người lính trận đi qua một xã nhỏ, gặp những con người mà tên tuổi có thể chẳng bao giờ xuất hiện trong sách sử. Nhưng chính họ – Xã trưởng, Chủ tịch Hội đồng xã, Ủy viên Cảnh sát, Trưởng ấp, nghĩa quân và người dân – đã tạo nên đời sống thật của một xã miền Nam năm 1973.

 

Cho nên, muốn viết về làng xã miền Nam thời Việt Nam Cộng Hòa, phải nhìn đúng vào từng thời điểm. Năm 1956 là một chuyện. Năm 1964 lại là một giai đoạn khác. Sau cải tổ 1966, rồi từ năm 1969 đến 1975, cơ cấu lại thay đổi thêm.

 

Riêng năm 1973, trường hợp Tân Phú Trung, quận Bình Đại, tỉnh Kiến Hòa là một lát cắt rất sống động: Hội đồng xã có Chủ tịch, Xã trưởng điều hành hành chánh, có Ủy viên Cảnh sát, có Trưởng ấp; bên cạnh đó là các lực lượng an ninh và quân sự trong một xã đang sống giữa chiến tranh.

 

Đó mới là hình ảnh của một xã miền Nam mà người sống trong thời ấy còn nhớ.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

 

 

Tin Tức - Bình Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính