Chú Sam bắn dở ẹc!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Hai mươi mốt phát đại bác — bắn cho oai, chớ không phải bắn cho trúng.

 

Có những tiếng động nghe qua tưởng như để gây chiến, nhưng thật ra lại là để giữ hòa bình.

 

Tiếng đại bác là một thí dụ.

 

Ngày nay, khi một vị Tổng thống hay một quốc trưởng tới thăm Hoa Kỳ, người ta có thể thấy một nghi thức rất long trọng: quốc kỳ hai nước tung bay, quân nhạc cử hành, đội danh dự đứng nghiêm, rồi 21 phát đại bác lần lượt vang lên.

Đoàng!

Đoàng!

Đoàng!

 

Cho tới đủ 21 phát.

 

Nếu là người chưa biết phong tục ngoại giao, có khi lại tưởng nước Mỹ đang thử xem khẩu đại bác nào còn tốt, khẩu nào cần đem đi sửa!

 

Thật ra không phải.

 

Hai mươi mốt phát đại bác là một trong những nghi thức quân lễ lâu đời nhứt của thế giới. Và cái nguồn gốc của nó có một chuyện rất đáng suy nghĩ: người ta bắn đại bác để chứng minh rằng mình không muốn bắn ai.

 

Chuyện bắt đầu từ thời đại mà biển cả còn thuộc về những chiếc tàu buồm, còn chiến hạm chưa có radar, máy liên lạc hay hỏa tiễn. Khoảng từ thế kỷ XIV, khi đại bác bắt đầu được sử dụng, một chiến hạm tiến vào hải cảng của một nước khác có thể khiến người ở trên bờ rất lo ngại.

 

Bởi vì chẳng ai biết chiếc tàu kia tới để buôn bán, thăm viếng hay chuẩn bị đánh nhau.

 

Ngày nay, một chiếc chiến hạm nước ngoài muốn vào cảng chỉ cần thông báo trước, làm thủ tục ngoại giao, liên lạc với nhà chức trách. Ngày xưa thì khác. Chưa có điện thoại, chưa có điện tín, chưa có Internet. Muốn nói chuyện với nhau, đôi khi phải dùng... đại bác.

 

Chiến hạm khi vào một hải cảng thân thiện sẽ bắn các khẩu đại bác của mình ra biển. Mỗi khẩu thời ấy chỉ chứa một viên đạn. Bắn xong thì khẩu súng trở thành vô dụng cho tới khi được nạp lại.

 

Nói theo kiểu bình dân, chiếc tàu muốn nói với pháo đài trên bờ: “Các ông đừng lo. Tôi đã bắn hết đạn rồi. Bây giờ tôi không còn gì để bắn các ông nữa.”

 

Đây quả là một kiểu ngoại giao rất... thành thật.

 

Không cần diễn văn dài.

 

Không cần hứa hẹn “chúng tôi tới đây với tinh thần hòa bình và hữu nghị”.

Chỉ cần:

Đoàng!

 

Rồi chứng minh rằng trong khẩu súng không còn đạn.

 

Thế là xong.

 

Hải quân Anh sau đó hình thành tục lệ bắn bảy phát. Con số bảy vốn đã có nhiều ý nghĩa trong văn hóa và tín ngưỡng Tây phương thời ấy, đồng thời cũng gắn với số lượng đại bác trên những chiến hạm thuở đầu. Các pháo đài trên bờ, vì có thể chứa thuốc súng dễ dàng và nhiều hơn chiến hạm ngoài biển, bắn ba phát để đáp lại mỗi phát từ chiến hạm.

 

Bảy nhân ba thành hai mươi mốt.

 

Thế là 21 phát đại bác ra đời.

 

Cái chuyện này nghe rất đơn giản, nhưng nó cho thấy một điều khá thú vị: nhiều nghi lễ quốc gia long trọng ngày nay lại có nguồn gốc từ những nhu cầu hết sức thực tế của người xưa.

 

Ngày xưa, người ta phải chứng minh rằng mình đã hết đạn.

 

Ngày nay, người ta bắn 21 phát để chứng minh rằng mình rất kính trọng vị khách.

Cùng một khẩu đại bác.

 

Khác nhau ở chỗ... mục đích.

 

Đại bác ngày xưa dùng để bắn quân thù.

 

Đại bác ngày nay dùng để chào khách.

 

Lịch sử đôi khi có những trò chơi chữ thật lạ.

 

Từ Âu Châu, tục lệ này dần dần trở thành một phần của nghi thức quốc tế. Hải quân Anh có ảnh hưởng đặc biệt lớn trong việc hình thành luật lệ hàng hải và lễ nghi trên biển. Về sau, 21 phát đại bác trở thành một hình thức vinh danh cấp cao dành cho quốc trưởng và những nhân vật đặc biệt.

 

Hoa Kỳ cũng tiếp nhận truyền thống ấy.

 

Năm 1818, quy định của Hải quân Hoa Kỳ đã ghi rõ rằng khi Tổng thống tới một chiến hạm Hoa Kỳ, Tổng thống sẽ được chào bằng 21 phát đại bác. Đáng chú ý là lúc ấy Hoa Kỳ có đúng 21 tiểu bang.

 

Hai mươi mốt tiểu bang.

 

Hai mươi mốt phát.

 

Một sự trùng hợp rất đẹp trong lịch sử Hoa Kỳ.

 

Đến năm 1842, Hải quân Hoa Kỳ quy định 21 phát là nghi thức chào Tổng thống và trở thành tiêu chuẩn trong những dịp quốc gia quan trọng. Về sau, nghi thức 21 phát được xác lập rộng rãi hơn trong hệ thống lễ nghi quân sự và ngoại giao của Hoa Kỳ.

 

Ngày nay, 21 phát đại bác dành cho Tổng thống, cựu Tổng thống, Tổng thống đắc cử và các quốc trưởng ngoại quốc trong những trường hợp thích hợp. Nó cũng được sử dụng trong một số quốc lễ và nghi thức tưởng niệm. Hải quân Hoa Kỳ hiện vẫn thực hiện quốc lễ 21 phát vào trưa ngày Presidents Day và Independence Day; riêng Memorial Day có nghi thức 21 phát, mỗi phát cách nhau một phút.

 

Đây là một điểm rất đáng chú ý.

 

Hai mươi mốt phát đại bác không phải là 21 phát súng trường.

 

Nhiều người thấy trong tang lễ quân đội có một toán lính đứng thành hàng rồi cùng bắn ba loạt súng, thường gọi là “three volleys”, dễ lầm đó là 21-gun salute. Không phải. Ba loạt súng trong tang lễ quân nhân là một nghi thức khác hoàn toàn. Hai mươi mốt phát đại bác là nghi lễ cấp quốc gia, dành cho những nhân vật và trường hợp có địa vị đặc biệt.

 

Như vậy, từ một chiến hạm cổ xưa tiến vào hải cảng, tới chiếc chiến hạm hiện đại của Hải quân Hoa Kỳ, khoảng cách thời gian có thể dài hàng trăm năm, nhưng tiếng đại bác vẫn còn đó.

 

Chỉ có một điều thay đổi.

 

Ngày xưa: “Tôi bắn hết đạn để chứng minh tôi không đánh ông.”

 

Ngày nay: “Tôi bắn 21 phát để chứng minh tôi kính trọng ông.”

 

Cũng là tiếng “đoàng”.

 

Nhưng ý nghĩa đã đổi hoàn toàn.

 

Và đây chính là lúc chuyện lịch sử bắt đầu có thể chuyển sang chuyện tiếu lâm.

 

Bởi vì nếu một lãnh tụ Cộng sản Tàu Cộng lần đầu tiên tới Hoa Kỳ, nghe 21 phát đại bác vang lên, có thể ông ta sẽ rất lấy làm hãnh diện.

 

Ông ta vốn quen với những cuộc mít-tinh ở trong nước: cờ xí đầy đường, biểu ngữ đầy phố, quần chúng đứng thành hàng, loa phóng thanh nói những lời rất đẹp về lãnh tụ.

 

Qua tới Mỹ thì không có hàng vạn người đứng ngoài đường hô khẩu hiệu.

 

Không có loa phóng thanh đọc diễn văn ca tụng.

 

Không có những tấm hình khổng lồ treo khắp phố.

 

Chỉ có một nghi thức rất Mỹ:

Quốc kỳ.

Quân nhạc.

Đội danh dự.

Và...

Đoàng!

 

Vị lãnh tụ nghe phát đầu tiên, hơi giật mình.

Đoàng!

Phát thứ hai.

Đoàng!

Phát thứ ba.

 

Đến phát thứ 21 thì mặt mày đã xanh lè quần ướt sủng.

 

Ông ta quay sang viên tùy tùng:

— Họ bắn 21 phát để làm gì?

Viên tùy tùng đáp:

— Thưa đồng chí chủ tịch, đó là nghi lễ đặc biệt để vinh danh quốc trưởng.

 

Vị lãnh tụ gật gù.

 

Trong lòng chắc cũng nghĩ: “Nước Mỹ này coi bộ cũng biết điều!”

 

Sau nghi lễ, ông ta lại hỏi:

— Nhưng tôi có một thắc mắc.

— Dạ, xin đồng chí cứ hỏi.

— Hai mươi mốt phát đó... có phát nào trúng không?

 

Viên tùy tùng đứng hình.

— Thưa đồng chí... không có mục tiêu để bắn trúng!

 

Vị lãnh tụ cau mày:

— Không có mục tiêu?

— Dạ.

— Vậy bắn làm gì?

— Để chào mừng đồng chí!

 

Ông lãnh tụ suy nghĩ một hồi rồi nói:

— À! Ra là vậy.

 

Rồi ông ta cười:

— Tôi cứ tưởng Mỹ muốn thử tài thiện xạ với tôi!

 

Nhưng chưa hết.

 

Ông ta bỗng quay sang hỏi:

— Vậy 21 phát mà không phát nào trúng thì có phải Mỹ bắn dở không?

 

Viên tùy tùng không biết trả lời thế nào.

 

Nếu nói “dở” thì hóa ra chê nước Mỹ.

 

Nếu nói “giỏi” thì lại phải giải thích tại sao bắn 21 phát mà không có phát nào trúng.

 

Cuối cùng viên tùy tùng đành nói:

— Thưa đồng chí, đây là ngoại giao. Không phải chiến tranh.

 

Vị lãnh tụ gật đầu:

— Ngoại giao à?

— Dạ.

— Vậy thì tôi hiểu rồi. Ngoại giao Mỹ là "bắn 21 phát mà không cần trúng".

 

Đến đây thì ông ta cười khoái chí:

— Cũng hay! Chớ nếu họ bắn mà trúng thì chết tía ngộ rồi

 

Câu chuyện chỉ là chuyện tiếu lâm, nhưng nó lại vô tình nói đúng cái tinh thần của nghi lễ.

 

21 phát đại bác không phải để bắn trúng.

 

Nó là tiếng đại bác của lễ nghi.

Bắn để chào.

 

Bắn để kính trọng.

 

Bắn để biểu lộ địa vị của người được vinh danh.

 

Và cũng là một di sản của lịch sử hàng hải, khi một chiến hạm phải bắn hết đạn để chứng minh rằng mình không có ý định gây chiến.

 

Cho nên, nếu ngày nào đó có một vị lãnh tụ hỏi:

“21 phát đó có phát nào trúng không?”

 

Thì câu trả lời rất đơn giản: “Thưa ngài, nếu có phát nào trúng thì đó không còn là lễ chào nữa mà là nó muốn "mần thịt" đồng chí!"

 

Và như vậy, 21 phát đại bác có lẽ là một trong những trường hợp hiếm hoi trong lịch sử quân sự mà người ta có thể nói một câu rất ngược đời:

Bắn càng nhiều càng tốt, miễn là đừng bắn trúng ngộ nhe chú Sam"

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.