Ngày Xuân tản mạn chuyện đồ cổ


Vơ Hương An

 

 

 Tết năm đó, tôi về Huế ăn Tết.  Ngồi nói chuyện với bà chị, tôi hỏi thăm về những người quen biết cũ trong xóm.  Chị tôi nói: 

- Cậu biết không, năm nay con Hoa cũng về ăn Tết ở Huế chứ không ở Sàig̣n như mọi năm.  Chị hỏi thăm việc làm ăn, nó nói năm này nó trúng một cái mánh rất lớn.  Vốn bỏ ra có năm đồng mà lời cả trăm ngàn.

- Nó làm ăn kiểu chi mà tài rứa?

- Nó kể với chị là được tổ đăi.  Bữa Hè, nó về Huế đi lùng mua đồ xưa.  Hôm đó nó về làng Thế Lại Thượng.  Đi suốt buổi sáng, vô thăm nhiều nhà mà không mua được chi.  Đến trưa, đi ngang đ́nh làng, thấy bóng mát cây đa, nó ngồi nghỉ mệt.  Tay quạt nón mà mắt th́ ngó láo liên chung quanh, chợt nó   thấy lẫn trong đống ông táo b́nh vôi dưới gốc cây đa có một tượng Phật bằng đá của Chàm.  Biết ngay là của quí, nó liền kiếm cái quán tạp hóa gần đó, mua thẻ nhang năm đồng với hộp quẹt, rồi trở lại cây đa, nó thắp hương vái cái tượng Phật, vái bốn phía chung quanh rồi khấn rằng,”Lạy Ngài vạn lạy! Ngài ở đây mưa gió nắng nôi  cực khổ.  Con xin thỉnh Ngài về ở với con, có nhà cao cửa rộng, cho sướng cái thân.”  Cắm hương xuống gốc đa xong là nó bồng ngay cái tượng về nhà, chùi rửa đất rêu sạch sẽ, mang vô Sàig̣n, bày ở cửa tiệm, vài tháng sau có ông người Mỹ trả một trăm ngàn để mua.  Đúng là tổ đăi, đă giàu lại giàu thêm.

 

Tôi cười:

- Em mà được cái tượng như con Hoa, chắc em không bán một trăm ngàn đâu.  Chí ít cũng hai trăm trở lên.

Bà chị tôi háy một cái và nói:

- Cậu chỉ được cái nói trạng,  hèn chi cả đời vẫn không giàu.

 

Bà chị tôi nghĩ là tôi nói dốc v́ bà không biết chuyện “dân biểu tượng Chàm” được báo chí đăng tùm lum mấy năm trước.  Ai đă ở Tam Kỳ (trước kia thuộc tỉnh Quảng Tín, nay thuộc Quảng Nam) đều biết ở đó cái tháp Chàm Kỳ Lư, nằm ngay trên Quốc lộ 1, đi trên đường cũng có thể thấy được.  Một ông quan to của Tỉnh, ra ứng cử, trúng dân biểu, biết tháp Chàm Kỳ Lư có mấy cái tượng bằng sa-thạch gắn trên tháp rất quí, có thể kiếm bộn bạc, bèn cho người gỡ trộm rồi đem vào Sàig̣n bán cho người ngoại quốc, nửa triệu một cái, chẳng may bị phanh phui, thế là báo chí tặng cho ông ta cái biệt danh “dân biểu tượng Chàm”.

           

Hoa là con gái đầu của chú Lộc, cùng tuổi với tôi, nối nghiệp cha, buôn đồ cổ. Chú Lộc và anh em con cháu của chú đều sống bằng nghề buôn đồ cổ.  Huế là cựu kinh đô, nên không một nơi nào tập trung nhiều quan lại cho bằng Huế.  Trong cái bối cảnh xă hội Việt Nam thời xưa th́ chỉ có giới quan lại và  nhà giàu mới sính chơi đồ cổ, nên Huế trở thành cái mơ đồ cổ cho đại gia đ́nh chú khai thác năm này qua năm khác.  Nơi nào có phủ đệ của các ông Hoàng bà Chúa cũ, nơi nào có nhà của các quan lại xưa,  làng nào có nhà nổi tiếng giàu có v.v. đều là những mục tiêu thăm viếng của đại gia đ́nh này.  Có thể họ biết rơ những món đồ cổ trong những gia đ́nh đó hơn con cháu trong gia đ́nh. Khi  đă xác định được mục tiêu th́ trước sau ǵ món đồ họ đă nhắm cũng về tay họ bởi  họ bám dai như đĩa, và nói rất khéo.  Gặp lúc gia chủ cần tiền th́ việc thuyết phục lại dễ dàng hơn nhiều.  Nhà cô ruột tôi ở gần chùa Linh Mụ. Trước hàng hiên  nhà vỏ cua tôi thường thấy để ba cái b́nh vôi xưa, bằng sành tráng men, có cái vẽ men màu, cái nào cũng to bằng cái đầu người ta với cái miệng chù vù những vôi.  Đó là những b́nh vôi đă bị phế thải nhưng không hiểu sao cô tôi không cho ra nằm gốc cây đa cây đề.  Một bữa đến thăm cô, tôi thấy cả ba b́nh vôi không c̣n đó nữa.  Hỏi, th́ được biết “cô đă bán cho thằng cha  Viên rồi.  Ḿnh không dùng, để chật nhà, nó hỏi mua, cô bán ngay, khỏi mất công đi vất”. Viên là em chú Lộc, chuyên di lùng đồ cổ cho anh.  Cuối năm 1974, Ngân Hàng Việt Nam Thương Tín tặng khách hàng một cuốn lịch 1975 rất độc đáo.  Lịch không có tranh phong cảnh hay người đẹp như thường thấy, mà toàn là h́nh chụp những b́nh vôi xưa, nằm trong bộ sưu tập độc đáo của một nhà sưu tập đổ cổ ở Sàig̣n, trong đó, tôi nhận ra một ông b́nh vôi quen thuộc, không biết có phải  là b́nh vôi cũ của cô tôi hay không.

 

 Người trong Phường trong xóm gọi chú là ông Giám không phải v́ chú là một cựu thái giám của triều đ́nh, mà v́ chú đă từng giữ chức Giám thủ trong ban hội tề của Phường.  Ở địa phương, mọi người chỉ biết chú Giám Lộc là chú Giám Lộc, nhà giàu có, theo Tiên Thiên Thánh Giáo, có cái điện lên đồng rất lớn, cùng với các anh em khác trong đại gia đ́nh sống bằng nghề buôn bán đồ cổ.  Đa số người trong phường trong xóm không biết rằng ở Sàig̣n chú là nhà sưu tập đồ cổ  Huỳnh Cẩn, cũng có một chút tiếng tăm, chủ một cửa hiệu lớn ở đường Đinh Tiên Hoàng.  Nhờ đọc báo Sàig̣n mà tôi biết rằng chú đă từng đứng ra bảo trợ những cuộc triển lăm đồ cổ trong cái thành  phố thủ đô của Miền Nam này.  Thời c̣n Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, chú cũng đă nhiều lần cung cấp đồ cổ cho Dinh Độc Lập.  Cứ mỗi lần được lệnh mang hàng vào vào Dinh, chú lại nhờ thầy tôi chọn ngày giờ tốt để việc làm ăn được hanh thông.  Cứ sau mỗi lần như thế, từ Sàig̣n trở về Huế, thế nào chú cũng đến nhà thăm thầy tôi và tặng quà trả ơn, khi th́ cái dù đen Hồng Kông, khi th́ đôi giày, khi th́ mấy hộp trà Tàu, v́ thầy tôi chỉ coi giúp mà không lấy tiền ai bao giờ.

 

Nhà chú Lộc và nhà tôi quay mặt ra hai con đường vuông góc với nhau nên mặt tiền ngó th́ xa nhưng vườn sau lại có đoạn chung hàng rào.  Ngày tôi c̣n học Tiểu học (nay là Cấp 1) th́ chú đă buôn bán đồ cổ rồi.  Ngoài việc mua đi bán lại đồ cổ chú c̣n sản xuất các sản phẩm mỹ thuật chạm trỗ trên ngà và gỗ.  Những đồ cổ có chút khuyết điểm, chú mua với giá rẻ, rồi cho thợ khéo phục chế, trở thành đồ tốt ngay.   Chú cất một cái nhà nhỏ nằm cạnh nhà lớn, thuê năm sáu người thợ chạm Quảng Trị vào ăn ở tại chỗ để làm đồ cho chú.  Suốt ngày, từ căn nhà nhỏ đó vang lên tiếng  cóc cách của dùi đục gơ vào nhau.  Nhiều lúc rảnh rổi, tôi lại thả bộ qua cái nhà nhỏ đó, lân la chuyện tṛ với mấy người thợ chạm và thích thú xem họ làm việc.  Phải công nhận đó là những người thợ cực kỳ lành nghề và tài hoa.  Một mẫu gỗ, một đoạn ngà, sau một thời gian ngắn qua tay họ liền trở thành một món đồ cổ rất mỹ thuật.  Phải thành thật mà nói, sau khi đă được nh́n ngắm sờ mó đồ chạm trong Đại Nội, đă được xem những sản phẩm của những người thợ chạm làm thuê cho chú Lộc, th́ tôi thấy rơ ràng là thợ chạm ngày nay  có tay nghề kém xa.  Có lẽ họ chạy theo năng suất và không nắm được mẫu mă truyền thống.

 

Từ những cái ngà voi lớn nhỏ mang về, có khi những người thợ để nguyên như thế  để chạm thành một  đàn voi nối đuôi nhau đi trong rừng chuối, có khi lại cưa ra thành những đoạn ngắn để chạm thành h́nh cô tiên, h́nh ông Phật, h́nh Phước, Lộc, Thọ, ống đựng bút v.v.  Tôi đoán là tùy theo t́nh trạng của cái ngà mà họ làm thế, hoặc do lệnh chú Lộc biểu làm ǵ th́ làm nấy.  Sản phẩm bằng ngà dù bất cứ dưới dạng nào cũng phải được tŕnh bày trên một cái đế chạm trỗ rồng mây hoa lá th́ mới tăng vẻ đẹp và tăng giá trị. Đế làm bằng gỗ trắc, được đánh bóng lên nước đen thui, làm nổi bật cái sắc trắng của ngà.  Ấy vậy mà có khi  làm xong một sản phẩm, tôi thấy người thợ đem nhuộm thành màu vàng nhạt bằng nước vắt từ củ nghệ.  Ṭ ṃ, tôi hỏi sao không để ngà trắng cho đẹp mà lại nhuộm cho xấu đi.  Ông thợ trả lời, “Đây là ḿnh giả đồ xưa để bán cho Tây.  Có thằng một hai đ̣i đồ xưa mà ḿnh làm chi có đồ xưa hoài để bán, nên phải giả.  Đă xưa th́ phải vàng xỉn đi chớ, mô có trắng được.  Ḿnh nói rứa, tụi nó cũng tin.”

 

Hồi đó, trước 1954, quân đội Pháp vẫn đang c̣n có mặt ở Việt Nam.  Thỉnh thoảng tôi lại thấy xe Jeep đậu trước nhà chú Lộc để cho mấy sĩ quan người Pháp vào xem và mua đồ cổ. Ngà voi thực chất là cái răng của con voi nên bên trong, có phần rổng (là đoạn trước kia chứa tủy răng).  Một lần tôi thấy người thợ  lật ngược một cái tượng bằng ngà voi vừa mới làm xong và đổ ch́ vào phần rổng bên trong, xong dùng một miếng ngà khác gọt giũa cẩn thận, làm thành cái nút vừa vặn trám khít  mặt đáy.  Tôi hỏi làm thế để làm ǵ? “Th́ để bán cho Tây  chứ để làm chi.  Tây nó ngu lắm (!), mua đồ ngà mà có thằng đ̣i tính bằng kí-lô chớ không kể cái công người ta làm cực khổ tới mức mô mới thành một món đồ.  Muốn tính kí-lô th́ ta cho thêm kí-lô, sợ chi.  Anh Lộc biểu làm mấy cái ni để bán cho mấy thằng Tây ngu đó.”

           

Những việc “chế biến” đồ cổ như thế thường thực hiện ở  sân sau, khu vực tiếp giáp với vườn nhà tôi, v́ vậy, có khi vạch hàng rào cũng thấy.  Có hôm thấy một người thợ và một chú nhỏ trạc tuổi tôi đang ngồi xổm mài vành đáy mấy cái tô xưa trên mặt phẳng của một tảng đá nhám.  Họ làm một cách chăm chỉ và thận trọng.  Tôi hỏi:  mài vậy để làm chi ? “Th́ để làm cho nó xưa hơn.  Cái chén cái đọi nào có cái khu chén khu đọi  ṃn vẹt đi th́ chứng tỏ nó đă lâu đời lắm, dùng nhiều nên mới ṃn.  Phải mài bớt đi để khi ḿnh nói vậy th́ khách mới tin.” Cái tṛ khôn vặt này có lẽ chỉ bịp được những người ngây thơ như tôi chứ gặp cụ Vương Hồng Sển hay các chuyên viên của mấy nhà bán đấu giá lừng danh thế giới  như  Butterfields hay Sothebys, Christie,  th́ coi như hết đường tán hươu tán vượn.

 

Sau năm 1965, quân Mỹ đổ vào Việt Nam ngày một nhiều.  Việc bán đồ kỷ niệm trở thành một ngành làm ăn kiếm ra tiền.  Ngoài đồ thêu, đồ đan, đồ chạm trỗ, người ta thấy bày bán nhiều đồng tiền xưa gắn trên giấy b́a và ép trong bao nylon.  Những đồng tiền Gia Long, Minh Mạng . . ., lớn có nhỏ có, nổi rỉ màu xanh, trông xưa thiệt là xưa.  Loại tiền nhỏ với đường kính khoảng 2,5cm th́ không nói làm ǵ, v́ dễ gặp;  riêng loại tiền lớn với đường kính cở 5cm mà cũng nhan nhản th́ mới thật là lạ,  v́ chúng thuộc loại hiếm.  Vào một dịp t́nh cờ, tôi biết được một trong các ḷ sản xuất tiền cổ đó không đâu xa, sát ngay hàng rào vườn nhà tôi!  Chỉ là một cái ḷ đúc nho nhỏ mà thôi và hẳn số lượng làm ra không lớn lắm.  Khi tôi thắc mắc không biết làm sao mà tiền mới đúc lại trở thành tiền xưa, nh́n giống như thật, th́ một người trong bọn họ trả lời: khó chi, tiền đúc ra đang c̣n nóng, lấy nước mắm đổ lên th́ nó xỉn màu, nó nổi teng, thành ra tiền xưa ngay. 

 

Tôi phải kêu chú Lộc bằng chú v́ ngang tuổi với con gái đầu của ổng, nhưng ông anh rể tôi lớn tuổi hơn tôi nhiều nên đă anh anh tôi tôi với chú Lộc từ khi chưa vào làm rể trong nhà.  Do cái thân t́nh đó mà qua những lần chuyện tṛ được chú phun ra vài mánh lới làm ăn, nghe cũng vui, nhưng nghĩ lại, phải công nhận chú là người rất sành tâm lư của giới chơi đồ cổ.

 

Chỉ có giới nhà giàu dư tiền lắm bạc mới chơi đồ cổ, chứ nghèo kiếm không đủ tiền mua gạo th́ lấy ǵ mà chơi.  Đă chơi th́ phải có bạn cùng sở thích, cùng có chút hiểu biết về đồ cổ th́ khoe của, khoe hiểu biết với nhau  mới thú, chứ đem của quí khoe với người không biết ǵ th́ có khác chi đem đàn  gảy tai trâu.  Đó là chưa kể giữa những người cùng chơi đồ cổ c̣n có một sự ganh đua ngấm ngầm với nhau, người nào cũng cố săn t́m cho được món đồ hiếm quí mà các người khác không có để chứng tỏ ta đây “nội lực thâm hậu” hơn, cả về tiền bạc cũng như công sức và vốn liếng hiểu biết. Dựa trên tâm lư đó, chú Lộc đưa ra nhiều chiêu thức êm ái nhưng hiệu quả, nghĩa là bao giờ người hưởng lợi nhất vẫn là chú.

 

 Một buổi chiều nọ, ông bác sĩ H. - vốn là khách sộp lâu năm của chú Lộc - nhận được điện thoại báo cho biết là chú sẽ đem đến cho ông ta coi trước một món đồ cổ quí hiếm vừa mới sưu tầm được,  mà chỉ có người sành điệu như bác sĩ H. mới biết  giá trị đích thực của nó. “Nếu bác sĩ  coi mà  không thích th́ tôi mới đem bán cho người khác”, chú nói như thế. Nghe vậy, bác sĩ H. đă thấy khoan khoái cả ḿnh mẫy rồi.  Đến chiều, vừa thấy cái ché đời Khang Hy vẽ men xanh do chú Lộc mang lại là ông ta ưng ư ngay, đúng là “quí vật t́m quí nhơn” như chú nói.  Cái giá chú Lộc để cho ông cũng dễ chịu, vậy là ông bằng ḷng mua nhưng nói thêm, “ráng kiếm giùm cho tôi một cái nữa th́ tốt lắm.  Chơi ché hay độc b́nh th́ phải đủ đôi đủ cặp mới đúng điệu, tŕnh bày mới đẹp”.  Chú Lộc khen ngay, “Thiệt bác sĩ biết chơi hơn người khác là ở chỗ đó.  Thế nào tui cũng ráng t́m cho bác sĩ, nhưng có lẽ không phải dễ kiếm đâu.”  Mấy người bạn chơi đồ cổ khi được bác sĩ H. khoe chiếc ché cũng không ngớt lời tán dương, v́ vậy thỉnh thoảng ông ta lại nhấc điện thoại nhắc chừng chú Lộc về việc t́m kiếm.  Sự thực th́ cái ché thứ hai đă có sẵn trong nhà chú rồi.  Khi mua của người ta, chú đă mua đủ cả cặp nhưng khi bán lại chú không bán theo kiểu thông thường như người ta, v́ bán như thế th́ không được giá. Chừng sáu, bảy tháng sau chú báo cho bác sĩ H, biết là đă t́m ra cái ché thứ hai rồi nhưng người ta đ̣i giá cao lắm, v́ người chủ thuộc loại không ngặt nghèo tiền bạc nên khó thuyết phục.  Bác sĩ H. hỏi giá chừng bao nhiêu th́ được.  Chú cho biết họ đ̣i gấp ba giá cái trước. Cuối cùng th́ bác sĩ H. v́ muốn có một bộ sưu tập toàn bích cho xứng danh người sành điệu nên bằng ḷng với cái giá gấp ba đó mà trong ḷng lại rất vui và mối cảm t́nh với chú Lộc càng thêm đậm đà.

 

Một bữa, ông anh rễ tôi nói, “Anh Giám Lộc vừa ở Sàig̣n về.  Hỏi chuyện làm ăn, anh nói năm này bị Thuế vụ chơi một vố nặng quá, muốn xỉu luôn.  Anh bị phạt gần hai triệu bạc.” Đầu đuôi câu chuyện cũng do ở chỗ quá khôn nên dồn đến dại.  Giới kinh doanh thường có hai loại sổ,  sổ giả với thành tích doanh thu khiêm tốn dùng xuất tŕnh cho Thuế vụ để trốn thuế, và sổ thật, thường được cất kỷ, giữ kín,  để nắm vững hoạt động của ḿnh.  Chú Lộc cũng không ra ngoài cái lệ đó. Bên cạnh hai loại sổ thông dụng ấy, chú c̣n có sáng kiến lập ra một cuốn Sổ Danh dự, rất trang trọng, dùng ghi tên những khách hàng tương đối có  máu mặt.  Giả thử ông A vừa mua xong một cái độc b́nh trị giá ba ngàn. Chú hoặc nhân viên cửa hiệu sẽ lật Sổ Danh dự ra, xin phép khách được ghi phương danh, chức vụ , nghề nghiệp, địa chỉ, tên món đồ, giá cả, ngày mua,  và xin chữ kư kỷ niệm v́ đó là một vinh dự cho cửa hiệu.  Điều đặc biệt là cái giá tiền ghi trong đó.  Ông A mua cái độc b́nh với giá ba ngàn nhưng trong sổ chủ hiệu hay thư kư xin được phép ghi là ba ngàn rưỡi hay bốn ngàn, nghĩa là bao giờ cũng với cái giá cao hơn, “v́ đó là giá thật của nó.  Cái giá ba ngàn là để làm quen với khách lần đầu.  Nếu cứ để cái giá đó th́ cửa hiệu sẽ bị lỗ vốn.”  Nghe tŕnh bày hợp lư như thế, khách nào lại không bằng ḷng, huống chi mua đồ cổ giá càng đắt càng quí (!).  Lần sau, nếu có bà B nào đó đến mua cùng món đồ ấy, th́ giá bán nhất định cũng phải hơn ba ngàn , “Thưa, cách đây mấy tháng ông A cũng đă đến đây mua món đồ này với giá ba ngàn rưỡi, chúng tôi không dám nói sai.”  Bà B có nghe tiếng ông A, thấy sổ sách th́ tin ngay.

 

 Hồi đó, quăng 1971, 1972,    Bộ Tài Chánh có một Tổng Giám đốc Thuế Vụ mới, trẻ trung và hăng say với công vụ.  Biết tỏng ông bà nào kinh doanh cũng ít nhiều t́m cách trốn thuế; nếu muốn tận thu thuế cho Nhà Nước th́ phải chộp cho được sổ sách thật th́ mới truy thu được.  Thế là ông tân Tổng Giám đốc cho thành lập những tổ thanh tra thuế vụ theo kiểu biệt kích,  khi th́ bất ngờ đột kích một cơ sở kinh doanh đáng nghi nào đó để xét sổ sách, khi th́ giả dạng khách hàng giao thiệp để bất chợt chộp lấy những sổ sách bị cất giấu.  Lần đó cũng mấy ông biệt kích thuế vụ giả làm khách vào  mua đồ cổ.  Khi thương lượng giá cả món đồ, chú Lộc quen đường cũ, đem Sổ Danh dự ra chứng minh cho khách thấy là cái giá đó vốn đă có khách trước kia  chấp nhận mua rồi, không có ǵ là hớ hay quá đáng cả.  Thế là mấy ông biệt kích thuế vụ xuất tŕnh công vụ lệnh, tịch thu cuốn  Sổ Danh dự cùng những sổ sách khác đem về kiểm tra.  Cái lệnh phạt non hai triệu bạc là do  những giá cả thổi phồng trong cuốn Sổ Danh dự mang lại.  Thiệt là kêu trời không thấu!  Nghề nào cũng có cái nghiệp đi theo!

 

 

Vơ Hương An

 

Cựu Thanh tra Giám Sát Viện Quân Khu I (VNCH)

Cựu Tù nhân Chính trị Quảng Nam-Đà Nẵng

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính