Ngày xưa làm báo Tết

 

Văn Quang

Viết từ Sài G̣n ngày 05.02.2016

 

 

Hàng năm cứ đến ngày giáp Tết Âm Lịch, mọi người đều thấy các cửa hàng bán báo rực rỡ hẳn lên bởi h́nh b́a của những tờ báo xuân. Đủ thứ màu sắc của những tờ báo khổ lớn treo tọng teng trên những chiếc dây trước sạp báo phay phất phới, không khác ǵ những cái lồng đèn Trung Thu. Những tờ báo khổ nhỏ, hầu hết là những tờ tuần báo hoặc đặc san nằm dưới kệ hàng cũng được tô điểm sặc sỡ báo hiệu mùa xuân đang về.

 

Một sạp bầy bán Báo Xuân ngày xưa

 

Mùa xuân dường như bắt đầu từ đấy. Và mỗi nhà thường mua một tờ báo Xuân, đôi khi đợi Tết trưng ra trong pḥng khách cho vui cửa vui nhà. Điều đó không hẳn là một tục lệ mà chỉ là thói quen, một thứ thói quen đáng yêu của hầu hết người Việt chúng ta dù bất cứ ở đâu. Nó cũng như cái h́nh ảnh của nhà thơ Vũ Đ́nh Liên:

 

                                                

ÔNG ĐỒ GIÀ

 

“Mỗi năm hoa đào nở

Lại thấy ông đồ già

Bày mực Tàu giấy đỏ

Bên phố đông người qua...”

 

H́nh ảnh ông đồ già có thể mất dần theo năm tháng, nhưng những tờ báo th́ vẫn c̣n y nguyên từ thời xa xưa cho tới thời nay, chắc chắn nó sẽ c̣n măi măi, cho dù nhiều bạn lo xa rằng báo in có thể “chết dần” bởi thời đại internet.

 

Nhưng internet không thể bày ra bàn, không thể trang trí cho pḥng khách của ngôi nhà, không thể mang linh hồn của mùa xuân đến từng người đọc, không thể mang hương vị ấm cúng cho cả gia đ́nh bạn và cũng không thể mang cả mùa xuân tô điểm cho phố phường của bạn.

 

H́nh b́a những tờ báo thường bao giờ cũng có những người đẹp, những giai nhân đủ loại từ ca sĩ đến tài tử màn ảnh, từ cô gái nông thôn đến thành thị uốn lượn đủ kiểu trên sạp báo c̣n hơn là một cuộc thi sắc đẹp. Bạn không thích thú sao? Ngắm free mà. Và chỉ có năm hết Tết đến mới có cái cảnh ấy.

 

 

Một tờ b́a báo Xuân

 

Tất cả những thứ đó khiến tôi nhớ đến cái không khí làm báo Tết thời xa xưa. Hồi đó bạn làm được một tờ báo ra hàng ngày hay hàng tuần đă khó khăn lắm rồi chứ chưa nói đến làm báo Tết. Ngày nay làm báo chỉ cần đánh máy cho lên máy in, nó chạy rèn rẹt ra luôn ba bốn năm màu và hàng chục ngàn số trong một vài giờ, được đóng sẵn sàng đưa ra thị trường. Nhưng ngày xưa th́ khác.

 

Cái thời đại typo

 

Vâng, phải nói chính xác đó là thời đại mời ra ḷ của những tờ báo, thời đại in typo. Trước hết là những con chữ được đúc bằng kẽm hay bằng ch́, từng chữ một, mỗi chữ xếp vào một cái bát hay một ngăn dưới tay người thợ, gọi là thợ sắp chữ.

 

Phải sắp từng chữ một và chữ in nghiêng phải được tác giả viết bài hay anh Tổng thư kư ṭa soạn phải gạch dưới bản thảo đánh máy hay viết tay hàng chữ “ital” chữ viết tắt của italic.

 

Đấy chỉ là một thí dụ. C̣n có hàng chục kư hiệu như thế nữa dành cho hàng chữ in đậm, sửa dấu sắc huyền hỏi ngă, thêm chữ vào ḍng, bớt chữ đi. Anh thợ “cả” được gọi là chef typo chịu trách nhiệm chung cho trang báo đó, phải xem lại từng trang.

 

C̣n muốn đưa một tấm h́nh vào trang báo, phải làm bản kẽm. Tôi nhớ hồi đó ở Sài G̣n có Cliché Dàu là nơi cung cấp những bản kẽm cho các nhà in và các báo. Khuôn khổ bức h́nh ra sao để nó nằm gọn lỏn trong trang báo phải được tính toán trước hết. Đến lúc thợ lên khuôn mới đưa vào bài báo được.

 

Trước khi in, thợ nhà in phải làm một bản vỗ, tức là lấy tờ giấy thấm nước như loại giấy bản, đặt lên khuôn trang có dính chút mực, vỗ nhẹ để mực thấm vào giấy, chúng tôi gọi là morasse, người làm việc sửa morasse được gọi là “thầy c̣”. Thường morasse phải sửa đến lần thứ hai thứ ba, lần cuối cùng do anh Tổng Thư Kư ṭa soạn sửa và kư vào tờ dernière morasse đó chịu trách nhiệm nếu có sai sót.

 

Sau thời kỳ in typo là thời kỳ “vàng son” của kỹ thuật in offset. Cả trang báo 4 màu chỉ cần đưa lên máy in 1 lần. Nhưng nói về thời kỳ này nữa th́ quá dài ḍng. Xin trở với thời đại báo in typo.

 

Tôi suưt bị tù v́ mất chữ T.

 

Nói sơ qua như thế để bạn có thể h́nh dung ra phần đầu của công việc làm báo, đấy là báo thường chưa nói đến số Tết c̣n “ly kỳ rùng rợn” hơn. Đúng là một công việc bỏ ăn bỏ ngủ chứ không đùa. Tôi đă từng làm ở ṭa soạn báo từ anh viết bài đến anh “thầy c̣” rồi nhảy lên làm Trưởng ban biên tập và làm Chủ bút báo Chiến Sĩ Cộng Ḥa của Quân Đội VNCH. Hồi đó báo ra bán nguyệt san, mỗi kỳ 200.000 số. Một con số xuất bản lớn nhất vào thời đó.

 

Báo được Bộ Quốc Pḥng tài trợ và gọi đấu thầu, nhà in tư nhân đảm trách việc in ấn. Tôi là người chịu trách nhiệm sửa và kư tên vào bản dernière morrase tức là bản vỗ cuối cùng. Sau này làm thêm tờ Thông Tin Chiến Sĩ ra hàng tuần nữa càng vất vả hơn. Ṭa soạn chỉ vỏn vẹn có chừng chục người .

 

Năm nào báo Chiến Sĩ Cộng Ḥa cũng ra báo Xuân như thường lệ. Có một năm, có lẽ là vào năm 1960, khi đó Đại Tướng Lê Văn Tỵ  làm Tổng Tham Mưu Trưởng QLVNCH (đến năm 1963 Ông mới được vinh thăng Thống Tướng, vị Thống Tướng duy nhất của VN). Mỗi năm thường có một Thư chúc tết của Đại Tướng Tổng Tham Mưu Trưởng được đăng trên báo Xuân CSCH.

 

Khi báo ra, chúng tôi đưa lên tŕnh văn pḥng Đại Tướng. Không hiểu tại sao cuối thư đó lại kư tên Đại Tướng Lê Văn Ỵ.  Th́ ra tên của Người bỗng mất biến đi chữ T.

 

Ông Đại Tá Hoàng Ngọc Tiêu tức thi sĩ Cao Tiêu làm chánh văn pḥng Đại Tướng gọi điện thoại cho tôi nói ngay: “Phen này ông đi tù là cái chắc”, tôi tưởng ông nói dỡn chơi, nhưng ông nghiêm giọng nói: “Anh cứ xem lại Thư chúc Tết của Đại Tướng đi là biết ngay, tôi không nói nhiều”.

 

Tôi mở tờ báo ra xem, quả nhiên là chữ Tỵ mất biến chữ T ở trước, thành ra là Đại Tướng Lê Văn Ỵ. Tôi choáng người, cầm chắc đi tù rồi c̣n ǵ. Tôi gọi nhà in, đ̣i xem bản vỗ cuối cùng. May quá, bản vỗ cuối cùng c̣n nguyên chữ T. Đây là một lư do “giảm khinh” cho một phần lớn tội của tôi. Nhưng tôi vẫn là người chịu trách nhiệm chính khi tờ báo đưa lên tŕnh và gửi đi khắp các đơn vị trong toàn quốc. Tôi đă không kiểm soát lại.

 

Về phía nhà in, điều tra cũng chẳng ra, bởi khi bản vỗ đưa lên máy in vẫn c̣n nguyên,  nhưng v́ là thợ xếp từng chữ nên khi bê lên bê xuống có thể nó rơi mất chữ T. Rơi ở đâu, khi nào hay có kẻ phá hoại không ai biết. Mà làm sao kết tội là phá hoại khi không có bằng cớ chắc chắn, luật pháp là luật pháp thời đó rất nghiêm minh. Tôi đă chuẩn bị sẵn tư tưởng để từ giă quân ngũ hay ít ra cũng bị “hạ tầng công tác” đi đến một đơn vị khác, rất có thể là binh nh́ v́ cái tội quá nặng “bôi bẩn thanh danh Đại Tướng”.

 

Nhưng ông Cao Tiêu chánh văn pḥng Đại Tướng lại gọi điện thoại ngay cho tôi nói là chưa kịp tŕnh Đại Tướng v́ sáng đó ông bận đi dự lễ. Ông Cao Tiêu cũng là bạn tôi nên ông đă hủy ngay tờ báo, ông nói tôi phài lấy chữ Tỵ khác đóng lên trên chữ Ỵ để ông mang vào tŕnh.

Tôi cấp tốc làm ngay. Nhưng làm 1 tờ th́ dễ, c̣n 200 ngàn số đưa đến các đơn vị cũng phải làm như vậy. Thế là cả cánh thợ nhà in tư nhân và toàn pḥng báo chí của chúng tôi phải cùng làm suốt một đêm một ngày mới xong. Lúc đó tôi mới hoàn hồn.

 

Và cũng từ đó tôi có thêm kinh nghiệm “xương máu” về nghề làm báo cũng như sau đó sang làm ở Đài Phát Thanh Quân Đội. Tôi cẩn thận từng chữ, từng câu trong các bản tin.

 

Lại chuyện ở đài Phát Thanh

 

Tôi nhớ hồi đó nhiều đoàn thể, nhiều giáo phái có tiếng nói trên các đài phát thanh Sài G̣n cũng như Đài PTQĐ.

 

Một lần vào khoảng năm 1970 hay 71, Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu đi dự một cái lễ ở Long Xuyên do Phật Giáo Ḥa Hảo tổ chức. Sau đó tổ chức này có một bản tin gửi cho các báo trong nước. Đài PTQĐ cũng nhận được bản tin này.

Bản tin chia làm ba hay bốn phần ǵ đó, cả mấy phần trên đều là những lời lẽ ủng hộ chính phủ, duy đoạn cuối cùng có đề nghị chính phủ phát súng cho giáo phái để tự giữ ǵn an ninh tổ quốc.

 

Tôi suy nghĩ măi mới bỏ đoạn cuối cùng này. Bởi nếu phát súng cho một tổ chức khác chẳng khác nào một quốc gia có hai quân đội nên tôi sửa lại chỉ tóm tắt nội dung chứ không cho đọc nguyên văn, cuối cùng chỉ loan tin là những đề nghị khác sẽ được Tổng Thống và Chính Phủ cứu xét cẩn trọng.

Quả nhiên bí thư của Tổng Thống lúc đó là ông Hoàng Đức Nhă, được gọi là “ông trùm truyền thông” thời đó điện thoại cho tôi hỏi “Anh có cho đọc nguyên văn bản tin của Phật Giáo Ḥa Hảo không?”.

 

Tôi thẳng thắn trả lời: “Không, tôi chỉ tóm tắt nội dung chính c̣n đề nghị phát súng tôi không loan bởi v́…”. Ông Hoàng Đức Nhă ngắt lời tôi ngay: “Đúng rồi, anh làm vậy là đúng lắm”.

Từ đó ông Nhă nh́n tôi bằng con mắt khác. Đúng là môt câu hỏi “mẹo” rất khôn khéo của ông “trùm truyền thông”.

 

Đi làm phóng sự Tết

 

Pḥng báo chí của chúng tôi có cái lệ là phải đi làm phóng sự Tết ở các đơn vị từ miền Nam đến miền Trung và Cao Nguyên. Ṭa soạn quá ít người nên chính tôi cũng phải làm phóng viên. Anh em đi hết, chẳng lẽ trưởng pḥng ngồi nhà nên dù mới cưới vợ cũng phải ḅ đi làm phóng sự Tết.

Tôi nhớ năm đó, vào ngày 28 Tết có trận đá bóng giữa đội của Tổng Tham Mưu VN với 1 đội Peru. Thế mà tôi phải rong ruổi ra miền Trung làm phóng sự. Tôi là dân mê đá bóng từ nhỏ nên mang theo cái radio transistor, đi trên xe lửa nghe anh Huyền Vũ tường thuật trận đấu cho đă ghiền.

 

Giao Thừa trên đỉnh đèo Hải Vân

 

Ra đến Đà Nẵng tôi vào chào Trung Tướng Đỗ Cao Trí là Tư Lệnh Phó Quân Khu 2, tôi c̣n một mục đích khác là lôi Thanh Nam mới bị tái ngũ học ở trường Huấn luyện ra cùng đi. Tướng Trí ra lệnh cho Thanh Nam ra đi cùng tôi ngay hôm đó.

 

Chúng tôi đi qua đèo Hải vân vào buổi chiều sắp tàn. Nh́n thấy một tiền đồn đóng tuốt trên ngọn núi Hải Vân nằm lẫn trong mây. Tôi thấy sinh hoạt ở đơn vị nằm cao tít tắp chín từng mây này chắc là đặc biệt nên tôi cho xe jeep theo đường ṃn leo lên đỉnh đèo.

 

Anh lính gác ở đồn canh cho tôi biết đây là một trung đội Địa Phương Quân trấn giữ mỏm núi. Phía sau c̣n 2 trung đội khác.  Tôi và Thanh Nam quyết định ăn Giao Thừa cùng anh em trong đơn vị này.

 

Một buổi tối khác hẳn mọi buổi tối, chúng tôi nằm giữa những đám mây mỏng không nh́n thấy lưng đèo. Giao thừa thật thú vị với những màn lửa trại và thi hát, thi nói chuyện vui.

 

Có một anh tân binh nói chuyện t́nh yêu của chính ḿnh rất “láu cá”. Anh em chất vấn tại sao mày lấy được vợ giàu và đẹp thế? Anh ta kể rằng bị gia đ́nh nhà vợ phản đối, hai đứa bàn nhau “ăn cơm trước kẻng”. Em bị con vợ em nó tát cho một cái nên thân, tưởng em lợi dụng nó. Em nói chúng ḿnh chỉ giả vờ thế thôi mà. Em cứ giả vờ thú nhận với mẹ em là có bầu rồi. Con vợ em nó đồng ư.

 

Thế là nhà nó bắt em phải làm đám cưới ngay. Cưới xong vài tháng th́ em vào địa phương quân rồi lên đây. Thanh Nam khoái chí bèn tặng ngay cái khăng quàng mà cô bồ là ca sĩ trẻ đẹp vừa gửi tôi mang ra tặng chàng làm quà Tết. Trong đời tôi sẽ không bao giờ có được một đêm Giao thừa như thế nữa.

 

Nhưng làm báo ngoài th́ sướng

 

Hồi đó tôi thường viết khá nhiều feuilleton cho các báo. Mỗi dịp xuân về, chẳng cần biết các ông ở ṭa soạn bận rộn ra sao, chúng tôi chỉ việc gửi bài rồi ung dung chờ lănh tiền lương tháng 13 và dự tiệc tất niên của chủ báo.

Có lẽ làm với báo Truyện Phim của ông Nguyễn Ngọc Linh vào khoảng những năm 58- 60 là khoái hơn cả. Tờ báo lớn đầu tiên về điện ảnh quốc tế và VN do anh em ông Linh sáng lập ở đường Kư Con. Cái ṭa soạn bé tẹo nhưng rất… Ăng Lê.

 

Chủ nhiệm ngồi một ḿnh trong pḥng kính. Bên ngoài là bàn giấy của Tổng Thư Kư ṭa soạn, hồi đó là ông Quốc Phong nên chúng tôi gọi là “ông Tổng Cóc”, cạnh đó là chiếc bàn nhỏ xíu cùa biên tập viên Gia Tuấn đeo kính trắng, gọi là “Gia Tuấn Ś Cốp”.

 

Tờ báo được hầu hết các bạn trẻ, học sinh, sinh viên đón đọc hàng tuần. Tất nhiên năm nào cũng có báo xuân và đặc biệt khán giả mua báo được tặng một cuốn lịch thật đẹp của hăng Paramount Pictures, in màu trên giấy couché trắng nơn với 12 tấm h́nh tài tử thượng thặng quốc tế như Marilyn Monroe, Ava Gardner, Audrey Hepburn, Grace Kelly… cũng nơn nà chết người.

 

Riêng anh em cộng tác, cuối năm c̣n được tặng một tập báo đủ 12 tháng đóng gáy da mạ chữ vàng cẩn thận. Sau đó lại là một chầu ăn uống nhảy nhót tưng bừng tại một nhà hàng lớn, tăng 2 có thể đi có thể không tùy thích. Tôi chưa bao giờ quên được những kỷ niệm đó.

 

Nhật báo Chính Luận và ông chủ nhiệm đáng yêu của tôi

 

Đó là phía tuần báo c̣n phía nhật báo có tờ báo lớn là Chính Luận, do bác sĩ Đặng Văn Sung làm chủ nhiệm. Cuối năm cũng có chầu tất niên tưng bừng nhưng ông chủ nhiệm đứng đắn nên không cho anh em “múa tay múa chân” ở vũ trường. Ông tổ chức đánh phé ở nhà ông thủ quỹ Lê Tâm Việt.

 

Tôi nhớ năm đó vừa lănh lương xong, về chơi phé với anh em trong ṭa soạn. Chẳng may thua nhẵn túi. Tôi đứng dậy ra về th́ ông chủ nhiệm hất đầu cho anh thủ quỹ Lê Tâm Việt ra lệnh “Phát cho cậu ấy lương tháng 13 đi”. Lê Tâm Việt nói em phát rồi. Ông BS Sung cười hiền lành “Nó thua hết rồi, lấy ǵ cho nó ăn Tết, phát cho cậu ấy ngay đi”.

 

Thế là tôi lănh thêm 1 tháng lương nữa rồi ra về. Lương tháng viết feuilleton cho báo Chính Luận tôi nhớ mang máng là 12.000 VNĐ. Hồi ấy đó là một khoản tiền khá lớn, dư sức có “thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ, cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh ở nhà”.

 

 

Thật thú vị cho một năm mệt nhoài người v́ viết, nhưng hồi đó viết là viết chứ không phải lách như bây giờ.

 

Bạn đă thấy công việc của dân làm báo hay nói chung làm truyền thông xă hội không hề dễ dàng chút nào. Nhưng tôi vẫn nhớ, vẫn chưa bao giờ từ bỏ được cái “nghiệp” của tôi.

 

Tính ra bây giờ là hơn 60 năm rồi, cuộc đời tôi vẫn chẳng làm được nghề ngỗng ǵ ngoài viết và viết. Tết cũng chẳng bao giờ được nghỉ v́ “báo bà nghỉ th́ báo ông ra” cho nên cứ phải có đủ bài cho báo. Năm nay cũng vậy thôi. Nhưng đă trở thành thói quen, tôi chưa bao giờ ân hận v́ cái nghề này.

 

Đấy cái nghề làm báo nó long đong như thế, nhưng các bạn trẻ vào nghề rồi khó ḷng dứt áo ra đi cho đành. Nó có ma lực quyến rũ đấy các bạn ạ.

 

 

Văn Quang

(ngày giáp Tết Bính Thân 2016)

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính