Nghệ sĩ Tng Lm: Danh Hi cuối cng của Miền Nam Yu Dấu

 

Tuấn Khanh

 

 

Nghệ sĩ Tng Lm (file photo)

 

Thng Tm 2023, nghe tin nghệ sĩ Tng Lm lại đau. Từ 10 năm nay, cc chứng bệnh trong người của ng cứ thay nhau lm kh tuổi gi khiến nghệ sĩ lẫy lừng từng lm cho Việt Nam cười ngả nghing giờ đy khng thể nở nổi một nụ cười. ng cứ im lặng gượng chịu những cơn đau ập đến qua từng ngụm nước. Saigon Nhỏ vừa c cuộc viếng thăm v chia sẻ với gia đnh trong ngi nh nhỏ ở đường Ng Tng Chu (nay l đường Nguyễn Văn Đậu), quận Ph Nhuận.

 

Năm sau, theo đng trn khai sanh, nghệ sĩ Tng Lm bước vo tuổi 90, v l danh hi cuối cng trong những gương mặt ti danh của nền sn khấu-kịch nghệ Việt Nam Cộng Ha cn st lại. Những tn tuổi, v l bạn b thn thiết với ng, như Khả Năng, Phi Thon, Xun Pht, La Thoại Tn đều đ rời trần thế ra đi từ lu.

 

C lần, lc cn khỏe, nhắc về những người bạn v thời oanh liệt trn sn khấu, nghệ sĩ Tng Lm ni trong giọt nước mắt chực rớt xuống Mấy người đ bỏ tui đi hết rồi. C lc ngủ nằm mơ thấy họ ngồi với nhau cười ni, rồi quay qua hỏi ti l sao lu qu chưa thấy ln đy?, ti giật mnh ngồi dậy m bần thần, v khng biết lc no đến lượt mnh.

 

Nghệ sĩ Tng Lm sinh Thng Ba 1934 tại Si Gn, trn giấy khai sinh lc đ cn ghi l Lin Bang Đng Dương. ng gốc người Hoa, tn thật l Lm Ngươn Phẩm. Tuy l người Hoa truyền đời, nhưng đến đời ng, th khng cn biết đọc, biết ni tiếng Hoa nữa, v yu thương Si Gn như qu hương duy nhất của mnh.

 

 

Gia đnh nghệ sĩ Tng Lm l dng di trọng chữ nghĩa. Tất cả 10 anh chị em của ng đều được đi học v khuyến khch lm người tr thức. Ba của ng lm nghề luật sư v nghim khắc trong việc gio dục con ci. Dng họ Lm Ngươn tỏa đi khắp nơi sau năm 1975, trong đ c người ch l ng Lm Ngươn Tnh (1928-2018) l Thiếu tướng Hải qun của Qun lực Việt Nam Cộng Ha. ng Tnh cũng l người tham gia cuộc hải chiến Hong Sa chống Trung Cộng trn cương vị Ph Tư lệnh Hải qun kim Tư lệnh chiến dịch.

 

Do gia đnh nề nếp nn th ham m sn khấu từ nhỏ của ng Tng Lm bị ba ng cấm tiệt, khng cho tập tuồng diễn tr. Chỉ c anh chị l thương, giấu ba, để đứa em t ca ht. Thậm ch người chị thứ chn cn b mật rn luyện ng đnh đn mandolin, m người cha sau ny bất ngờ khi thấy ng cầm đờn biểu diễn.

 

Năm 1948, thấy c cuộc thi ht của Đi Php , tuyển lựa giọng ca thiếu nin, ng Tng Lm quyết đi thi v được anh chị theo b mật cổ vũ. Sau khi đoạt giải nhất với bi An Ph Đng, ng d dặt bo tin cho ba mnh biết. Mới đầu người cha giận định đnh đn v thấy con cứ đi theo nghề đờn ca ht xướng, nhưng rồi khi biết ng Tng Lm đoạt giải nhất th đnh thở di, cho theo số phận. B Thu Trang, người vợ sau ny của ng kể rằng, chỉ từ khi đoạt giải thi ht, ng mới chnh thức tập ht, tập trnh diễn ở nh, chứ trước đ, ton trốn ra đồng để tập ht, sợ bị la.

 

Tới năm 1952, ng lại chiếm giải nhất trong cuộc thi tuyển ca sĩ cho Đi Si Gn với bi Tiếng dn chi của tc giả Phạm Đnh Chương. Từ đ, ng mới chọn nghệ danh l Tng Lm.

 

t ai biết l nghệ sĩ Tng Lm từng c ban tam ca, cng với nghệ sĩ Vn Hng v nhạc sĩ Lam Phương. ng Lam Phương lc đ tập tnh sng tc nhưng chưa ra mắt tc phẩm m chỉ nhập cuộc sn khấu bằng trnh diễn. Cả ba ng ht cũng ăn khch, nhưng ng Tng Lm nhn lại mnh, nhận ra rằng với vc dng khng cao ro v cũng khng đẹp trai như cc ti tử lc bấy giờ nn ng nghĩ mnh cần tm ra một con đường ring v cuối cng xin nghỉ.

 

Tng Lm Ty Hồng Xun Pht Vn Hng (file photo) 

 

Từ đ, sự nghiệp của danh hi c chiều cao chưa tới 1m55, nhỏ con, lanh lợi v c lối diễn xuất duyn dng với ci mi trề bắt đầu cuộc chinh phục khn giả miền Nam. Bằng sng tạo, với cc cu chuyện th vị hi hước của thể loại Standup Comedy, pha trộn một số tiểu xảo sn khấu, ci tn Tng Lm rực sng ở cc sn khấu miền Nam. Đến giữa năm 1958, trong một đại nhạc hội c tn Minh tinh Qui kiệt tổ chức trong khun vin Dinh ton quyền Norodom, nghệ sĩ Tng Lm được chnh thức quảng co với biệt hiệu Tiểu qui kiệt Tng Lm.

 

Tại sao l Tiểu qui kiệt? Theo lời nghệ sĩ Tng Lm, qui kiệt thật sự của sn khấu Việt Nam, c thể ni cho đến by giờ, chỉ c duy nhất l nghệ sĩ Trần Văn Trạch (1924-1994), em của nhạc sĩ Trần Văn Kh (1921-2015). Giai đoạn thuở nhỏ lc cn lang thang ở cc gnh ht, ng c đi theo học nghề nghệ sĩ Trần Văn Trạch. ng học được từ ng thầy ny rất nhiều ngn nghề. Sự nghiệp pht triển mi đến về sau vẫn c nhiều thứ ng rt tỉa từ những bi diễn của nghệ sĩ Trần Văn Trạch. Đặc biệt trong loạt chương trnh Tiếu Vương Hội pht trn truyền hnh v ghi m, những kiểu gy cười bằng cch bắt chước cc loại m thanh, tiếng động cũng từ ng thầy Trần Văn Trạch.

 

 

L người lun c nhiều sng kiến trnh diễn, nghệ sĩ Tng Lm đứng ra tổ chức cc đại hội tiếu lm hi hước (theo cch ni của ng), quy tụ nhiều cy hi hng đầu Việt Nam cng tham gia, tạo ra cơn sốt với khn giả. Đi cng sự pht triển x hội dn chủ ở Việt Nam từ thời Đệ nhất sang Đệ nhị Cộng Ha, cc tiết mục biểu diễn của nghệ sĩ Tng Lm ngy cng đi vo đời sống với cc cu chuyện, ngn từ chm biếm x hội, ph phn đời sống. Khng chỉ sn khấu, vo lc truyền hnh ở miền Nam pht triển, nghệ sĩ Tng Lm được mời tổ chức cc tiết mục trnh diễn thường xuyn trn đi, ghi m kịch hi, đng phim, đi biểu diễn ca nhạc Gần như lĩnh vực no ng cũng tham gia v được tn thưởng.

 

Thời đ, ổng lm ra tiền gh lắm. Sau mỗi lần đi diễn, hay đng phim l m bao tiền về đổ v tủ gạc-măng-r (garde-manger), khng đếm nổi. Rồi đi chơi hay đnh bi, ng cứ xch ci Samsonite, m tiền v cho chặt rồi mang đi. B Trang kể, Thời đ đu c ai nghĩ sẽ tới ngy 30 Thng Tư, nn c tiền th cứ xi thi.

                                                                                                               

 

Trong thời kỳ miền Nam sản xuất phim mu v mn ảnh đại vĩ tuyến, nghệ sĩ Tng Lm tham gia cng cc bạn diễn Khả Năng, Thanh Việt v La Thoại Tn trong bộ phim Tứ qui Si Gn. Đy l một trong những bộ phim được bo ch Philippines, Nhật Bản, Hong Kong nhắc tới như một hiện tượng. Theo tm tnh của Chu Tinh Tr, vo lc thực hiện phim Đội bng Thiếu Lm (2001), cc miếng diễn hi của cc danh hi Việt trong phim ny được Chu Tinh Tr nghin cứu rất kỹ, đặc biệt l kiểu diễn của nghệ sĩ Tng Lm, để p dụng trong trường đoạn trn sn bng.

 

30 Thng Tư 1975 l cột mốc kh qun với tất cả nghệ sĩ miền Nam. Với ng Tng Lm, đ cũng l lc ng khng thể tự nhin ln sn khấu được. D được miễn qun dịch Việt Nam Cộng Ha do một lần đi diễn thời thanh nin, ng bị xe quẹt lm gy tay, nhưng khng c nghĩa l ng thot khỏi danh sch lớp văn nghệ sĩ cần bị kiểm sot. Bạn thn của ng, danh hi Thanh Hoi, lm nhn vin Cục Xy dựng Nng thn một cơ quan m chnh quyền mới v cng khng thch bị ngừng diễn hon ton, cho đến khi qua đời vo năm 2014 ở Si Gn. L do l kịch bản hi khi ln sn khấu, kh kiểm sot hơn ca nhạc hay văn chương, v hơn nữa, hi lun rơi vo tnh huống bị xt nt bởi ngụ ngn v cc cu ẩn dụ. X hội lc đ căng thẳng v khng biết đa.

 

Nghệ sĩ Tng Lm, thời biểu diễn sau 1975 (file photo)

 

Nhờ người quen giới thiệu, từ năm 1983, ng về miền Ty, Hậu Giang để tham gia vo đon trnh diễn của tỉnh. Thấy ng giỏi quản l, quen biết nghệ sĩ v biết tổ chức chương trnh, pha đon ht giao cho ng chức Ph đon, tức lm hết mọi việc, thay cho lnh đạo. Hầu hết nghệ sĩ cũ (trước năm 1975) phải chịu thi. Mnh đ nhất định theo nghề th d l cực khổ cch mấy cũng phải vượt qua, ng Tng Lm ni. ng chọn về qu v t bị rầy r, v ngoi đi diễn th cn được đon ht cho ăn cơm ngy hai bữa, đỡ cực hơn rất nhiều người. Cũng nhờ ẩn nhẫn m nghệ sĩ Tng Lm sống được với nghề hơn mười năm, v gặp người vợ thứ hai của mnh l diễn vin Thu Trang trong đon (người vợ đầu của ng l nghệ sĩ Bạch Lan Thanh, hiện vẫn cn ở Si Gn).

 

Nghệ sĩ Tng Lm l người khng muốn rời xa qu hương. ng thương Si Gn từ những ngy lang thang tập ht đớt đt cho đến lc đ l một nghệ sĩ thượng thừa của miền Nam, v ngay cả lc đau yếu hiện nay. ng khng muốn rời xa, ngay trong giai đoạn đời mnh kh khăn nhất. Nếu chết th ti muốn được chết ở qu hương Việt Nam, ng c lần tm tnh vậy.

 

B Trang kể khi ở miền Ty, nhiều người hm mộ thấy ng cực qu nn đề nghị cho ghp đi chung vượt bin m khng cần tiền bạc g hết nhưng ng trằn trọc rồi từ chối. C lc, ng ni sợ mnh đi khng gặp được đứa con gi trong lc cn gia đnh với nghệ sĩ Bạch Lan Thanh, c lc ng tin đời sẽ phải c lc đổi thay nhưng chung quy, điều giữ ng lại, l ng sợ c đơn v phải la xa nơi ng đ sinh ra.

 

B Trang v con gi chăm sc hng ngy cho ng Tng Lm (ảnh: Tuấn Khanh)

 

Trong thời gian đi Mỹ diễn ti ngộ b con, ti c đến viếng mộ nhạc sĩ Hong Thi Thơ, thấy ng ấy nằm đ c đơn qu, lạc lng qu. Ti cũng đ đến thăm người bạn diễn thn thiết năm xưa, danh hi La Thoại Tn, ở viện dưỡng lo. Khi trở về Việt Nam, đọc bo biết tin La Thoại Tn qua đời. Tội qu! (ng khc). Tứ qui Si Gn: Khả Năng, Thanh Việt, La Thoại Tn chết hết rồi Chị Ty Hoa, Phi Thon cũng đi rồi chỉ cn lại một thằng qui ny, ng lại khc khi nhắc đến.

 

Đầu thập nin 1990, đời sống ở Việt Nam c cởi mở hơn. Nghệ sĩ Tng Lm quay lại Si Gn v cộng tc với một số hng đĩa để ghi m tiết mục hi, nhập cuộc đi diễn sn khấu cng với những người cng thời như qui kiệt harmonica Tng Sơn, danh ca Giang Tử ng được mời dựng nn một nhn vật hi mới, tương tự nhn vật Tư Ếch trước năm 1975, đặt tn l Hai Nhi. Tuy nhin, loạt ghi m ny cũng khng bng nổ được như cc tiết mục ng đ sng tạo trước 1975. Mệt mỏi v mất dần phương hướng, nghệ sĩ Tng Lm buồn v kh khăn hơn trong nh ho quang của mnh.

 

Nghệ sĩ Tng Lm, Thng Tm 2023 (ảnh: Tuấn Khanh)

 

Đến năm 2005, ng bị đột quỵ nặng v đnh từ gi sn khấu. ng nằm nh, v thỉnh thoảng nghe bạn diễn thời xưa gọi điện thoại thăm hỏi, c người ở Việt Nam, c người ở Mỹ Mọi thứ nui sống ng bằng kỷ niệm. Nghệ sĩ Kim Tuyến, người đưa số điện thoại, thc hối Saigon Nhỏ nn gh thăm ng. Đời người đi qua thăng trầm, đi khi chỉ cần cht tnh hm nay đ l vui.

 

Năm sau, nghệ sĩ Tng Lm bước vo tuổi 90. Cy cổ thụ cuối cng của tiếng cười sn khấu miền Nam đang trt những chiếc l cuối của cuộc đời tận hiến cho khn giả miền Nam. Dnh cho ng một lời hỏi thăm, cũng như lm sng lại một gc di sản của văn ha miền Nam Việt Nam tự do, ắt cũng lm ấm lng người nghệ sĩ đ rất hao gầy. Nếu được, xin hy dnh cht thời giờ để gọi qua số 0937 983 839, b Thu Trang, hiền th của ng, để gp thm một lời chia sẻ cng Saigon Nhỏ.

 

 

Tuấn Khanh

 

 

 

Tin Tức - Bnh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chnh