Luận thức Kinh Thánh Cựu Ước qua 3 nhân vật Onan, Lot, Moses

Trịnh Khải Hoàng

 

 

Ba trường hợp đối chiếu với văn bản Cựu Ước:

 

1. Chuyện Onan và Chị Dâu (Genesis 38)

 

Điều này trong Cựu Ước, nhưng nhân vật bị phạt chết là Onan, con trai của Juda (không phải Juda bán Chúa Jesus trong Tân Ước).

 

Bối cảnh luật Levirate: Khi anh chết không có con, Đức Chúa Trời buột người em phải giao hợp với chị dâu để sinh con nối dõi cho người anh (luật này có thật trong văn hóa Cận Đông cổ). Onan xuất “đổ tinh khí xuống đất” mà không xuất tinh trong âm đạo của người chị dâu để không sinh con cho anh mình và Onan bị Đức Chúa Trời phạt chết trên mình chị dâu…Văn bản ghi: “Điều Onan làm không đẹp lòng Đức Chúa Trời, nên Ngài khiến nó phải chết” (St 38:10).

 

Phân tích đạo đức: Hành vi bị phạt không phải vì tình dục, mà vì phá hoại nghĩa vụ gia tộc, lừa dối, và từ chối trách nhiệm trong một xã hội nơi “dòng dõi” là nền tảng sinh tồn. Tuy nhiên, từ góc nhìn hiện đại, đây là một chuẩn mực đạo đức cổ xưa, không phù hợp với nhân quyền và tự do cá nhân ngày nay.

 

2. Ông Lot ngủ với hai con gái sau khi rời Babylon

 

Ông Lót là người bị hai con gái chuốc rượu rồi giao hợp (St 19:30–38). Hai cô gái làm vậy vì tin rằng thế giới đã bị hủy diệt hoàn toàn, và họ phải duy trì nòi giống…

 

Phân tích đạo đức: Đây là một câu chuyện bi kịch, tuyệt vọng, hậu tận thế, không phải hành vi đạo đức mẫu mực. Cựu Ước không khen ngợi Lót vì hành động này; nó được kể như một vết nhơ của nhân loại sau thảm họa Sodom.

 

3. Moses truyền lệnh giết dân Israel vì thờ Bò Vàng (Exodus 32)

 

Điều này có thật trong Cựu Ước: Khi Moses lên núi Sinai 40 ngày, dân Israel đúc Bò Vàng và thờ như thần dẫn họ ra khỏi Ai Cập…Moses trở xuống, đập vỡ bia đá, và truyền lệnh cho các thầy Lê- vi: “Hãy đi qua trại… mỗi người giết anh em, bạn hữu và người thân.” Khoảng 3.000 người bị giết. (Xh 32:27–28).

 

Phân tích đạo đức: Từ góc nhìn hiện đại, đây là hành vi bạo lực tôn giáo cực đoan. Nhưng trong bối cảnh cổ đại, Israel xem việc thờ thần khác là phản loạn chính trị, phản bội giao ước, tương đương tội phản quốc. Cựu Ước kể lại sự kiện này như biểu tượng của sự nghiêm khắc của giao ước, không phải mẫu mực đạo đức cho thời nay.

 

Vì sao các nhân vật “được chọn” lại có hành vi tồi tệ? Đây là câu hỏi triết học lớn, và Cựu Ước có ba tầng ý nghĩa:

 

. Cựu Ước không che giấu sự tồi tệ của con người: Khác với huyền thoại Hy Lạp. Cựu Ước không tô hồng các nhân vật. Abraham nói dối. Jacob lừa cha. David ngoại tình rồi giết chồng người ta. Solomon sa đọa. Điều này phản ánh một triết lý độc đáo: Con người được chọn không phải vì họ tốt, mà vì họ được giao nhiệm vụ. Và họ vẫn có thể thất bại.

 

. Đạo đức trong Cựu Ước là đạo đức của một nền văn minh sơ khai: Nó mang tính: bộ tộc, sinh tồn, chiến tranh, phụ quyền, nghi lễ, trừng phạt tập thể…Những chuẩn mực này không thể áp dụng cho thời hiện đại. Nhưng chúng phản ánh tâm thức của nhân loại thời kỳ đồ đồng.

 

. Cựu Ước là lịch sử của sự “tiến hóa đạo đức”? Nếu đọc từ Genesis tới thời Exodus và tới tời Prophets, ta thấy một đường cong: Luật báo thù (mắt đền mắt).  Luật công bằng. Luật thương xót (Isaiah, Hosea). Tình yêu vô điều kiện (Tân Ước)…Như thế Cựu Ước không phải một hệ thống đạo đức hoàn chỉnh, mà là hành trình của nhân loại đi từ bạo lực đến lòng nhân.

 

Nhìn từ triết học “Hậu tuyệt đối luận”: Nếu đặt vào hệ thống triết học “Hậu tồn tại luận dẫn tới Hậu vô hạn luận và Hậu tuyệt đối luận…”, ta có thể nói:

- Các nhân vật Cựu Ước không phải biểu tượng đạo đức, mà là biểu tượng của sự bất toàn: Con người liên tục thất bại, liên tục phạm tội, liên tục lầm lạc.

 

- Chính sự bất toàn ấy làm nổi bật tính tuyệt đối của Thần, vì Thần không chọn người hoàn hảo, mà chọn người đang trên đường trở thành.

 

- Cựu Ước là biên niên sử của vô minh, tâm tối tập thể, nơi con người liên tục thất bại, và chính trong thất bại ấy, ý niệm về “tuyệt đối” dần được khai mở.

 

Qua ba (3) câu chuyện đơn cử nói trên trong Kinh Thánh Cựu Ước…Ta có thể nhìn với tầm kiến thức thời đại ở thế kỷ 21, thì có phải chăng “nó” là phi luân thường, đạo đức, vô phẩm hạnh là tồi tệ và có phải chăng Đức Chúa Trời đã tuyển chọn sai lầm và Cựu Ước không đáng để con người suy tôn và tin theo làm mẫu mực cho đời sống hài hòa, hạnh phúc? Nhưng xét ở mặt khác đạo đức Cựu Ước không tồi tệ, mà là minh chứng rằng con người thời ấy có tồi tệ và Kinh Thánh không che giấu điều đó. Có thể xem Cựu Ước là tấm gương phản chiếu bóng tối của nhân loại, để từ đó mở đường cho ánh sáng của các truyền thống triết lý, tôn giáo sau này.

 

. Đạo đức Cựu Ước là đạo đức của một nền văn minh sơ khai ((A Treatise on Old Testament Ethics): Cựu Ước không phải một bộ sách triết học, mà là biên niên sử của dân tộc “Do Thái” du mục ,  nông nghiệp và chiến tranh, sống giữa các đế chế tàn bạo như Ai Cập, Assyria, Babylon. Đạo đức của họ mang tính:

 

- Bộ tộc: ưu tiên sinh tồn của cộng đồng hơn cá nhân.

 

- Phụ quyền: nam giới nắm quyền sinh sát.

 

- Chiến tranh: bạo lực được xem là phương tiện chính trị.

 

- Nghi lễ: đạo đức gắn với nghi thức tế tự.

 

- Trừng phạt tập thể: tội của một người có thể kéo theo hình phạt cho cả cộng đồng.

 

Đây là đạo đức của thời kỳ đồ đồng, không thể so sánh với chuẩn mực nhân quyền hiện đại. Cựu Ước không che giấu sự tồi tệ của con người. Điểm độc đáo của Cựu Ước: Những người được chọn đều bất toàn, thậm chí tồi tệ như: Abraham nói dối để cứu mình. Jacob lừa cha và anh. Moses giết người Ai Cập. David ngoại tình rồi giết chồng người ta. Solomon sa đọa trong dục vọng và quyền lực. Jonah chống lệnh Chúa và bỏ trốn... Cựu Ước không tô hồng nhân vật. Nó phơi bày bóng tối của nhân loại, như một tấm gương trung thực. Điều này tạo nên một triết lý đặc biệt: Con người được chọn không phải vì họ tốt, mà vì họ được giao nhiệm vụ. Và họ vẫn có thể thất bại.

 

. Các hành vi “tồi tệ” trong Cựu Ước phân tích theo từng loại:

- Tội loạn luân và tình dục nghi lễ: Ví dụ: Onan, Lot và hai con gái, các nghi lễ sinh sản của dân Canaan. Những hành vi này không phải “đạo đức tôn giáo”, mà là: tập tục sinh tồn của xã hội cổ đại, nghi lễ phồn thực, luật nối dõi (Levirate), tâm lý hậu tận thế (Lot)…Cựu Ước kể lại chúng như bi kịch nhân loại, không phải chuẩn mực đạo đức.

 

- Bạo lực tôn giáo và chiến tranh thánh:  Moses và Bò Vàng, Joshua tiêu diệt các dân Canaan, các cuộc chiến của Saul và David…Trong bối cảnh cổ đại: Thờ thần khác là phản quốc. Tôn giáo là luật pháp. Giao ước là hiến pháp. Phản bội giao ước phải xử tội chết…Những hành vi bạo lực này phản ánh đạo đức chính trị của thời kỳ bộ tộc, không phải đạo đức phổ quát.

 

- Đạo đức nghi lễ (ritual ethics): Cựu Ước đặt nặng: tế lễ, thanh sạch, luật ăn uống, ngày Sabbath, vật hiến tế, nghi thức chuộc tội…Đây là đạo đức nghi lễ, không phải đạo đức nhân bản nhằm duy trì trật tự cộng đồng, phân biệt Israel với các dân khác, tạo bản sắc tôn giáo, kiểm soát hành vi tập thể

 

. Sự tiến hóa đạo đức trong Cựu Ước:

Cựu Ước không đứng yên. Nó có một đường cong tiến hóa đạo đức rõ rệt: từ Thời Tổ phụ (Genesis): Đạo đức bộ tộc, sinh tồn, gia trưởng. Thời Moses (Exodus – Leviticus – Deuteronomy): Đạo đức luật pháp, nghi lễ, trừng phạt. Thời Các Tiên tri (Isaiah – Hosea – Micah): Đạo đức nội tâm, công lý, lòng nhân. Đỉnh cao của tiến hóa đạo đức Cựu Ước nằm trong lời của tiên tri Micah: “Hãy làm điều công chính, yêu thương nhân từ, và bước đi khiêm nhường với Đức Chúa Trời”. Đây là bước chuyển từ đạo đức nghi lễ sang đạo đức nhân bản.

 

 

Kết luận của khảo luận:

 

Đạo đức Cựu Ước không phải đạo đức hoàn hảo. Nó là đạo đức của một nhân loại còn sơ khai, đầy sợ hãi, đầy bạo lực, đầy vô minh. Nhưng chính trong sự bất toàn ấy, nhân loại bắt đầu: đặt câu hỏi về công lý, tìm kiếm ý nghĩa, đối diện với tuyệt đối, bước vào hành trình vượt khỏi hữu hạn…Cựu Ước là bản đồ của bóng tối, để từ đó nhân loại có thể tìm đường đến ánh sáng.

 

 

Trịnh Khải Hoàng

California tháng 4 – 2022.