Khuất Nguyên bên Tàu và sự tích "Tết Đoan Ngọ"

 

Thái Doăn Hiểu

 

 

Khuất Nguyên (340-278 TrCN) là nhân vật lỗi lạc thời cổ đại Trung Hoa cả về cuộc đời, nhân cách và nghệ thuật thơ ca. Ông là danh nhân văn hóa thế giới (1953).

 

Tên thật là B́nh. Ông là quan đại phu của nước Sở (tỉnh Hồ Nam). Xuất thân từ ḍng dơi vương tộc nhưng đă sa sút từ đời cha, gần hàng thứ dân. Sử gia Tư Mă Thiên nhận xét “Khuất Nguyên học rộng nhớ nhiều, sáng suốt về chính trị, thông thạo về hiến lệnh” Ông sớm được vua Sở trọng dụng, cân nhắc lên hàng lương đống của triều đ́nh (chức Tả tư đồ, dưới Lệnh doăn – Tể tướng). Đối nội, Khuất Nguyên chủ trương cải cách xă hội bằng những biện pháp nhằm hạn chế đặc quyền của bọn đại quư tộc, chủ trương “cân nhắc người hiền, trao quyền cho người có tài năng”; đối ngoại, chủ trương liên Tề chống Tần. Khuất Nguyên bị đả kích kịch liệt v́ điều đó mâu thuẫn với đường lối quyền lợi của bọn đại thần.

 

                                Khuất Nguyên

 

Thuở đó - thời Chiến quốc, t́nh trạng xâu xé nhau  giữa 6 nướcTần, Sở, Tề, Ngụy, Hàn, Yên đă đi đến chỗ quyết định. Sở từ chỗ cường thịnh đi đến chỗ bại vong, nguy cơ bị Tần thôn tính. Dao động, bất lực và ngu muội, nghe theo lời xúc xiểm của bọn nịnh thần gian tham Tử Lan, Ngận Thượng và sủng cơ Trịng Tụ bị quân thù mua chuộc mà phản bội, lại mắc mưu ly gián của bọn gián điệp Trương Nghi, Sở Hoài vương dần dần bỏ rơi Khuất Nguyên, cách chức Tả tư đồ, thậm chí c̣n đày ông  đi Hán Bắc (298 TrCN). Sau đó, được gọi về. Nước Sở một phen nguy ngập. Khuất Nguyên chỉ rơ địch – ta, thù-bạn, hiền tài-gian đảng cùng phương cách cứu nước, do đó nước Sở tai qua nạn khỏi. Sau khi Sở Hoài vương bỏ mạng ở đất Tần bởi t́nh nguyện làm con tin, Khoảnh Tương vương lên nối ngôi. T́nh h́nh chính trị Sở càng thối nát, suy yếu. Nghe lời xúi dục của Lệnh doăn Tử Lan, Ngận Thương, Tương vương đày ông về Giang Nam. Ông qua hồ Động Đ́nh, vượt vùng sông Nguyên, sông Tương, đến măi tận sông Mịch La. Khi nước Sở bị Tần diệt đúng như lời tiên tri của ông, tướng Tần là Bạch Khởi công phá kinh thành Sính của Sở. Đau xót quá, Khuất Nguyên uất ức buộc đá vào cổ d́m ḿnh xuống sông Mịch  La, mong lấy cái chết thức tỉnh triều đ́nh và dân chúng. Đó là trưa (ngọ) ngày 5-5 âl năm 278 TrCN.

 

Về sau, để tưởng nhớ một vị đại thần và nhà thơ yêu nước trung trinh, hàng năm cứ vào ngày 5-5-âl, toàn dân Trung Quốc tổ chức  ăn tết đặt tên là Tết Đoan Ngọ để tưởng niệm Khuyết Nguyên. Ở tỉnh Hồ Nam trở thành một ngày hội thật sự: trống dong cờ mở đua thuyền vang rộn cả một quăng sông Mịch La nơi trước đây Khuất Nguyên trầm ḿnh. Ở Việt Nam ngày đó ta cũng thờ cúng dưới cái tên Tết Đoan Ngọ, có nơi như miền Trung biến tướng thành Tết Giết Sâu Bọ.

 

 

 Tết Đoan Ngọ trên sông Mịch La

 

Về thơ ca, Khuất Nguyên có Ly Tao (1) (Nỗi buồn biệt ly) một trường ca gồm 372 câu. “Cửu chương” gồm 9 bài thơ ngắn. “Cửu ca” gồm 11 bài thơ ngắn trong tập Sở Từ  (Tiếng hát nước Sở), Thiên vấn(Hỏi trời) Với Ly Tao, Thiên vấn, Sở từ… bằng thơ ca của ḿnh “chí ông sạch nên ông hay nói đến hoa thơm cỏ lạ, tính ông liêm nên dù chết ông cũng không chịu buông lỏng. Bị ngập trong bùn lầy, ông thoát ra khỏi chỗ nhơ đục, băng ḿnh ra ngoài đám bụi trần, không để cho nó dây bẩn…” (Tư Mă Thiên - Sử kư). Tác phẩm thơ ca của người đă đưa Khuất Nguyên lên hàng đầu những nhà thơ Trung Quốc. Thành tựu huy hoàng đó là cuộc cách tân mạnh mẽ, xác lập một cách vững vàng nghệ thuật thơ ca trác việt thời cổ đại, làm khuôn mẫu cho người đời sau.

 

Khuất Nguyên để lại cho đời một giai thoại thú vị về  SAY - ĐỤC; TỈNH – TRONG

 

Chuyện kể rằng: nghe lời dèm pha của Cận Thượng cùng lũ gian thần, Sở vương nổi giận đuổi Khuất Nguyên ra khỏi vương triều. Khuất Nguyên, quần áo xốc xếch thất thểu đi bên bờ sông, thân thể khô đét, mặt mày phờ phạc. Ông vừa đi vừa hát, than khóc cho số phận bất hạnh của nước Sở nay mai. Những lời cay đắng khóc thương này đă nẩy sinh ra tập thơ Ly Tao bất hủ.

 

Chợt một ông lăo đánh cá trông thấy, kêu lên:

 

·                     Có phải Tam lư Đại phu đó không? Trời ơi! Làm sao ra nông nỗi này?

Khuất Nguyên bi phẫn:

·                      Đời đục cả, riêng một ḿnh ta trong; mọi người say cả, chỉ ḿnh ta tỉnh. Ta bị đuổi chỉ v́ có thế.

Lăo ngư phủ bàn góp:

·                     Thánh nhân xưa nay xử sự uyển chuyển không câu nệ, biết việc tùy thời. Có phải đời đục cả, sao ông không khuấy thêm bùn, vỗ thêm sóng cho đục ngầu một thể; loài người say cả, sao ông không ăn cả men, húp cả bă cho say nốt? Việc ǵ phải lo xa, nghĩ sâu để đến nỗi bị xua đuổi, thân tàn ma dại?

 

Bị xúc phạm, Khuất Nguyên căi:

·                     Tôi nghe mới gội đầu, tất phải chải mũ, mới tắm tất phải thay quần áo, có đâu lại chịu đem cái thân trong sạch để cho vật dơ bẩn dính vào ḿnh, chẳng thà nhảy xuống sông Tương (1) vùi xác trong bụng cá, cớ chi đang trắng lôm lốp để vấy phải bùn nhơ?

 

Ông lăo đánh cá nghe xong tủm tỉm cười, quay thuyền chèo đi, hát bâng quơ:

 

Sông Tuơng nước chảy trong veo

Th́ ta đem giặt sạch cái lèo mũ ta

Sông Tương nước đục phù sa

Thời ta lội xuống để mà rửa chân.

 

Hát xong, chèo đ̣ đi thẳng, không ngoái cổ lại. Khuất nguyên ḷng đầy cay đắng đứng sững nh́n theo (2)

 

*

 

Sau cái chết bi tráng của Khuất Nguyên, Tống Ngọc - nhà thơ đương thời làm bài phú nổi tiếng “Chiêu hồn”gọi hồn thầy ḿnh hăy về dương gian đừng bơ vơ lạc lơng nơi đầu sông ngọn sóng. Về sau, trên 2.000 năm khi đi sứ qua Mịch La, sứ thần nhà thơ Nguyễn Du đă viết bài “Phản chiêu hồn” (Chống lại bài chiêu hồn) của Tống Ngọc. Tống Ngọc chiêu hồn Khuất Nguyên về, Nguyễn Du khuyến đừng về. V́ sao? Bởi người đời sau ai ai cũng đều là Thượng Quan Ngận Thương, mặt đất đâu đâu cũng đều là sông Mịch La đầy cá rồng, thú dữ. Bọn  gian thần đứng ngồi như các bậc hiền giả, lên xe xuống ngựa, nói năng toàn là giọng đạo đức ông Cao ông Quỳ, che giấu vuốt nanh cùng nọc độc, nhưngg nhai xé thịt người ngọt xớt như đường. Hồn mà về chẳng có ǵ tốt đẹp nơi đây cả, cá sấu thuồng luồng không xơi th́ lũ người thú kia cũng xâu xé… Nguyễn Du đă nh́n thấu cơi đời nhơ bẩn xấu xa, thối nát đâu đâu thời nào cũng đầy rẫy bọn tham quan ô lại độc ác, phản nước hại dân. Bài thơ là một kiệt tác giàu chất hiện thực phê phán và đầy tính nhân văn.

 

 

Nguyên tác và bản dịch bài thơ:

 

 

Phản Chiêu hồn

 

Hồn hề! Hồn hề! Hồn bất quy?

Đông tây nam bắc vô sở y.

Thướng thiên há địa giai bất khả,

Yên, Dĩnh[1] thành trung lai hà vi?

Thành quách do thị, nhân dân phi,

Trần ai cổn cổn ô nhân y.

Xuất giả khu xa, nhập cứ tọa,

Tọa đàm lập nghị giai Cao, Quỳ[2].

Bất lộ trảo nha dữ giác độc,

Giảo tước nhân nhục cam như di!

Quân bất kiến Hồ Nam sổ bách châu,

Chỉ hữu sấu tích, vô sung ph́.

Hồn hề! Hồn hề! Suất thử đạo

Tam Hoàng[3] chi hậu phi kỳ th́.

Tảo liễm tinh thần phản thái cực,

Thận vật tái phản linh nhân xi,

Hậu thế nhân gian giai Thượng Quan

Đại địa xứ xứ giai Mịch La[4],

Ngư long bất thực, sài hổ thực,

Hồn hề! Hồn hề! Nại hồn hà?

 

 

 

Chống lại bài Chiêu hồn

 

Hồn ơi! Sao chẳng trở về?

Đông tây nam bắc chở che chốn nào?

Dù đất thấp trời cao chẳng ổn,

Yên, Dĩnh đành lạc lơng như nhau.

Thành đây, dân cũ c̣n đâu,

Bụi đời mù mịt dơ màu áo xưa.

Ra xe đưa, vào ngồi chễm chệ,

Bàn bạc xem ra vẻ hiền thần.

Vuốt nanh, nọc độc chứa ngầm,

Thịt người cắn xé như đường nuốt ngon!

Hồ Nam kia thấy không trăm xóm,

Toàn những người gầy ốm xanh xao.

Hồn ơi! Lối ấy theo nhau,

Đời Tam Hoàng trước lấy đâu hợp thời.

Thu tinh thần về nơi Thái cực,

Chớ về đây người chực mỉa mai.

Thượng quan thời buổi ai ai,

Khắp trên đất rộng sông dài: Mịch La!

Cá rồng nuốt, sói hùm tha,

Hồn ơi! Hồn hỡi! Hồn mà làm sao?

 

 

Chú thích:

 

Lễ Hội Thuyền Rồng Tại Hồng Kông

 

Băi biển Stanley tại Hong Kong đă phá kỷ lục với 208 đội thuyền rồng, gồm hơn 4000 tay chèo tham dự lễ hội hàng năm.

 

 

Lễ Hội Thuyền rồng tổ chức trùng hợp với Tết Đoan Ngọ, là một ngày lễ lớn tại Hong Kong, và cũng ngày tưởng niệm cái chết của ông Khuất Nguyên, người mà dân chúng Trung hoa tôn xưng là vị anh hùng dân tộc, v́ đă tự trầm ḿnh trong gịng sông Mịch La Giang thuộc tỉnh Hồ Nam cách đây hơn 2000 năm, để phản đối sự tham nhũng của giới cầm quyền. Tương truyền rằng dân chúng tại địa phương đă t́m cách cứu ông bằng cách đánh trống để xua đuổi những con cá, và ném những thức ăn xuống nước để cho những con cá khỏi rỉa thi thể của ông.

 

Cao điểm của lễ hội này là màn đua thuyền rồng. Những chiếc thuyền dài từ 50 đến 100 thước được sơn nhiều mầu sắc lộng lẫy, và được trang trí bằng cờ xí cũng với đầu rồng tại mũi thuyền và đuôi rồng tại đuôi thuyền, được hàng chục người chèo lái trong khung cảnh vô cùng hào hứng. Lễ hội này cũng được tổ chức tại nhiều nơi khác nhau trên khắp lănh thổ Hoa lục.

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính