Chữ Tâm trong văn học Việt

 

Thái Công Tụng

 

 

1. Dẫn nhập

 

Chữ Tâm tiềm tàng trong mọi áng văn Việt như trong truyện Kiều, trong Quan Âm Thị Kính, trong ca dao tục ngữ …Chữ Tâm cũng có mặt trong các kinh Phật giáo.

Tâm ở trước các chữ như tâm thần, tâm lí, tâm cảm, tâm cảnh, tâm thức, tâm t́nh, tâm trí v.v…

 

Tâm ở sau các chữ như thiện tâm, vọng tâm, nội tâm, chân tâm, thành tâm, ác tâm, thâm tâm, nhất tâm, tà tâm v.v…

 

Như vậy chứng tỏ nội hàm của chữ Tâm vừa đa dạng, vừa phong phú. Tâm là cảm nghĩ, cảm xúc, cảm tưởng, cảm nhận. Đó là ư nghĩ, ư tưởng. Trong kinh Pháp Cú, ngay bài 1, đă có câu:

 

Tâm vi pháp bổn

Tâm tôn, tâm sử

Tâm là gốc mọi pháp đời

Tâm cao quí nhất, tâm sai khiến làm

(bản dịch của Tr ần Trọng San)

 

 

2. Chân tâm và vọng tâm

 

Trong bài ca dao:

 

Con c̣ mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm, lộn cổ xuống ao

Ông ơi, ông vớt tôi nao

Tôi có ḷng nào, ông phải xáo măng

Có xáo th́ xáo nước trong

Đừng xáo nước đục đau ḷng c̣ con

 

Bài này mượn chuyện con c̣ mà ngụ ư luân lư rất cao. Con c̣ sa xuống nước, người ta bắt được sắp đem làm thịt, mà nó vẫn xin nấu bằng nước trong, để cho chết cũng được trong sạch Nước trong là nước không vẩn đục, không ô nhiễm. Nước đục là nước ô nhiễm, vẩn đục. Ô nhiễm đây là ô nhiễm của tâm hồn. Nước trong là chân tâm, nước đục là vọng tâm.. Tâm có thể là chân tâm là tâm thanh tịnh, không sinh diệt, không dao động, thường vắng lặng. Tâm cũng có thể là vọng tâm là tâm bị ngủ uẩn làm cho mê mờ với tham ái, dục lạc, vọng tưởng ; các loại h́nh của vọng tâm là ác tâm, tâm đố kị, tâm ngạo mạn, tâm hẹp ḥi. Bài ca dao muốn nhắn gửi luôn giữ tấm ḷng trong sáng trong ứng xử

 

 

3. Chữ Tâm trong truyện Quan Âm Thị Kính

 

Truyện Quan Âm Thị Kính là một truyện Nôm, như truyện Kiều, truyện Cung Oán, truyện Hoa Tiên, truyện Phan Trần v.v. Câu chuyện như sau: Thị Kính lấy chồng học tṛ tên là Thiện Sĩ. Một đêm chồng học quá khuya, ngủ thiếp đi, vợ ngồi khâu bên cạnh, thấy một sợi râu mọc ngược, sẵn có dao cầm tay nên toan cắt đi. Chồng giật ḿnh tỉnh dậy, tưởng vợ có bụng hại ḿnh, liền hô hoán lên. Cha mẹ chồng chạy tới, một mực gán cho Thị Kính tội mưu sát chồng. Nàng bị đuổi về nhà cha mẹ đẻ, v́ quá buồn tủi, Thị Kính bèn giả trai đến tu ở chùa được đặt pháp danh là Kính Tâm; một hôm có lễ Chùa, trong khách thập phương có một cô rất đẹp, tính t́nh lẳng lơ tên là Thị Mầu, đem ḷng say đắm chú tiểu đẹp trai Kính Tâm; nhưng Kinh Tâm vẫn thờ ơ, Thị Mầu quyết tâm trả thù bằng cách tư thông với ngựi tớ trai trong nhà, đẻ ra đứa con đem lại vào chùa và phao vu là con ḿnh với chú tiểu Kính Tâm. Chú tiểu này cam chịu lời dèm pha và vẫn nuôi đứa bé. Ít năm sau, Kính Tâm bị bệnh rồi mất. Xem thư tuyệt mệnh của tiểu Kính Tâm, người nhà mới biết tội mưu giết chồng là oan ức. Khi liệm thi hài, sư, văi trong chùa mới rơ Kính Tâm là phụ nữ. Vậy là cả hai nỗi oan đều được tháo gỡ.

 

Truyện Quan Âm Thị Kính cốt tả đức tính nhẫn nhục và ḷng từ bi của bà Thị Kính (nhân vật chính), v́ đó mà sau này bà trở thành Phật Quan Âm.

 

Do vậy, luân lư của truyện có thể tóm lại ở câu:

Nhân sinh thành Phật dễ đâu,

Tu thân, cứu khổ, rồi sau mới thành.

 

Để đắc đạo, người ta không những phải chỉ chịu khổ hạnh, mà c̣n phải chịu những oan ức bất công nữa…Như Thị Kính, oan uổng đến vậy mà chịu nhẫn, không hề oán trách trời và số phận, chỉ lấy từ tâm mà chiến thắng cảnh ngộ…

 

Chữ rằng nhẫn nhục nhiệm ḥa,

Nhẫn điều khó nhẫn mới là chân tu.

 

 

4. Chữ Tâm trong truyện thơ nôm Nhị Độ Mai (hoa mai nở hai lần)

 

Truyện Nhị Độ Mai cũng là một truyện Nôm khá phổ thông như truyện Kiều và truyện Lục Vân Tiên. Đây là một truyện thơ phỏng theo một chuyện bên Tàu, đời nhà Đường với nhiều nhân vật thuộc nhiều tầng lớp: vua chúa, văn thần, vơ tướng, kẻ sĩ tài danh, công tử ỷ quyền cậy thế, sư săi, nhà chài, đặc biệt có h́nh tượng nhà Nho nghĩa khí và người phụ nữ tài sắc, đức hạnh.

 

Nhị độ mai là một cuốn luân lư tiểu thuyết chủ ư khuyên người ta nên theo luân thường, nên giữ trọn những điều trung, hiếu, tiết, nghĩa. Trong truyện, bày ra một bên là những vai trung chính, dù gặp hoạn nạn cũng không đổi ḷng, sau được vẻ vang sung sướng; một bên là nhũng vai gian ác, tuy được đắc chí một thời, sau cũng phải bị tội vạ, khổ sở, để tỏ cho người đời nhận biết cái lẽ báo ứng của trời. Đặc biệt có nhân vật trong truyện đă toan quyên sinh nhưng được nhà chùa cứu vớt:

 

Sư rằng: Cửa bụt thênh thênh

Ṭng quyền hăy tạm gửi ḿnh ở đây

Nhà chùa công việc cũng đầy

Dẫu rằng lau án, tưới cây cũng là

Vả trong ra dáng con nhà,

Sẵn nghiên bút viết một vài tờ xem

Luật nhân quả cũng được đề cập đến trong đoạn thơ sau:

Hoá nhi thăm thẳm ngh́n trùng

Nhắc cân phúc tội, rút ṿng vần xây

Ngàn xưa mấy kẻ gian ngay

Xem cơ báo ứng biết tay trời già

Tuần hoàn lẽ ấy chẳng xa

Chớ đem nông nỗi mà ngờ cao xanh

Trời nào phụ kẻ trung trinh

Dù vương nạn ấy, ắt đành phúc kia

Danh thơm muôn kiếp c̣n ghi

Để gương trong sách, tạc bia dưới đời

 

 

5. Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài

 

Chữ Tâm ở đây bao gồm mọi đức tính như lịch sự, hoà đồng, cởi mở, thân thiện, nhẫn nhịn, tóm lại những điều mà ngày nay, các nhà tâm lư học gọi khi th́ kỷ năng mềm (soft skills), khi th́ chỉ số cảm xúc (emotional quotient). Thái độ ứng xử quan trọng đến nỗi ngày nay, khi phỏng vấn xin việc, người ta it hỏi về bằng cấp, tốt nghiệp trường nào, ở đâu (v́ họ chỉ cần điện thoại cho trường để hỏi) v.v.; họ cũng tuyệt đối không hỏi ḿnh ở nưóc nào đến đâỵ Họ chỉ phỏng vấn chính là để biết phong cách, thái độ, cách tŕnh bày, cách ứng xử, tính t́nh ; thực vậy, một thái độ tích cực trong công việc không những mang lại nhiều ích lợi lớn lao cho đời sống của mỗi cá nhân, mà c̣n có sức lan rộng, ảnh hưởng đến cuộc sống của nhiều người chung quanh. Khi làm việc, cần cái Tâm như phải tập trung vào công việc, không vọng tưởng, không vọng thức, không vọng niệm, không vọng ngôn với các bạn đồng nghiệp, nghĩa là các thành tố của các giá trị căn bản trong cuộc sống con người giữa nhân quần xă hội.

 

Cụ Tiên Điền muốn nhắc nhủ con cháu cần phải chú trọng trau dồi cái phần đạo đức, cái tấm ḷng ngay thẳng để mà sống cho có nhân, có nghĩa – đó là điều quan trọng cần thiết hơn nhiều so với chuyện bồi dưỡng tài năng trí tuệ ở học đường.

 

Thiện căn ở tại ḷng ta,

Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài.

 

Với tâm hẹp ḥi, tâm ngạo mạn, tâm đố kỵ, tâm tham lam nghĩa là ma đưa lối, qũy đưa đường th́ sự giao tiếp giữa người với người sẽ đem đến những kết quả tiêu cực.

 

Ngày nay, mọi công việc đều phải có sự hợp tác của nhiều ngành học khác nhau. Thực hiện một dự án, một công tŕnh đ̣i hỏi sự điều hợp, sự phối trí nhịp nhàng giữa mọi chuyên viên trong các lĩnh vực khác nhau, do đó con người phải tập hoà đồng với người khác, có thái độ hoà nhă, tích cực với người chung quanh, không hung hăn trong ứng xử giữa người với người trong xă hội.Như vậy, sự thông minh hay cảm xúc không quyết định sự thành bại trong cuộc đời bạn, mà chính là thái độ sống. Có thái độ tích cực, vạn sự sẽ thành.

 

Không nóng giận, không phát ngôn bừa băi cũng chính lại là những giáo lí của nhà Phật. Giáo lí nhà Phật há chẳng phải khuyên ta giữ ǵn ba nghiệp thanh tịnh. Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy rằng tam độc “tham, sân, si” là những nguyên nhân gây ra bất hạnh và phiền năo, ưu tư cho con người. Tham, sân, si có thể được t́m thấy một cách dễ dàng nơi hành động, ngôn ngữ, và ư nghĩ của chính ḿnh cũng như của kẻ khác. Bất cứ ở đâu hay lúc nào, nếu tham sân si có mặt và ngự trị th́ cuộc sống riêng hay chung đều trở nên xấu xa đau khổ.

 

Nghiệp do chính ḿnh tạo ra và nghiệp trở lại chi phối ḿnh. Cũng như Nguyễn Du nói rất đúng trong Kiều:

 

Đă mang lấy nghiệp vào thân,

Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa

 

Tuy nghiệp đă mang vào thân rồi, nhưng vẫn gỡ ra được, nếu chúng ta biết ăn năn sửa chữa lỗi lầm, từ nay tránh mọi điều ác, làm mọi điều lành, giữ tâm ư luôn trong sạch, hướng thiện., chúng ta hăy mang trên thân ḿnh toàn là nghiệp lành, hăy dệt đời chúng ta toàn bằng nghiệp lành, nghiệp thiện trong mỗi ư nghĩ, lời nói và việc làm hằng ngày. Và nhất định, hạnh phúc sẽ đến với chúng tả trong cả đời này và đời sau.

 

Chính chúng ta không phải một thần linh nào hết quyết định đời sống chúng ta, và chúng ta quyết định nó bằng hoạt động hàng ngày, hàng giờ, phút trong cuộc sống. Nếu tâm chúng ta hướng thiện th́ chúng ta tạo nghiệp thiện, hưởng quả báo thiện trong đời này và đời sau. Quy luật nghiệp báo là quy luật nhân quả, giản dị, không có ǵ khó hiểu, không cần phải mượn tới sức mạnh của thần linh hay sức mạnh mù quáng của số phận để giải thích.

 

Ư làm chủ, ư tạo

Nếu với ư nhiễm ô

Nói năng hay hành động

Khổ năo bước theo sau

Như chiếc xe theo chân con vật kéo

Nếu với ư thanh tịnh

Nói năng hay hành động

An lạc bước theo sau

Như bóng không rời h́nh

 

Thuyết nghiệp của đạo Phật không những là khoa học và công bằng, nó c̣n tôn vinh trách nhiệm và giá trị con ngươi. Nó thúc đẩy con người luôn hoàn thiện ḿnh, sống đạo đức, có lư trí và theo lẽ phải. Nó nâng cao giá trị con người chứ không hạ thấp giá trị con người. Nó khích lệ con người hành động và tiến bộ. Nó không dạy con người sống tiêu cực và yếm thế. Thuyết nghiệp của đạo Phật, nếu được lư giải đúng đắn và mọi người hiểu thấu và thực hành sẽ đem lại bao nhiêu điều tốt đẹp cho xă hội và đất nước chúng ta trong thiên niên kỷ mới sắp đến này. Quá khứ đă qua rồi, tương lai lại chưa đến, mọi người chúng ta hăy tỉnh giác và có ư thức sống trong hiện tại từng giờ, từng phút nghĩ lành, nói lành, làm lành. Đó chính là nghiệp, là thuyết nghiệp không phải trên b́nh diện lư thuyết mà là trong cuộc sống, trong thực hành.

 

Triết gia Mỹ William James, chắc là có chịu ảnh hưởng của thuyết nghiệp của đạo Phật đă nói câu:

Chúng ta đang dệt đời bằng một sợi chỉ không tháo gỡ ra được” (Nous tissions notre vie d’un qui ne se défera pas).

 

Biết cân bằng cảm xúc nếu như mỗi người biết thông cảm, chia sẻ, biết dung ḥa trong quan hệ th́ không có chuyện cự căi dẫn đến xung đột, bạo lực. Do đó chúng ta nên biết cân bằng cảm xúc trong mọi t́nh huống, mọi hoàn cảnh, lấy t́nh thương, trách nhiệm và ḷng vị tha để thay thế cho sự tức giận, bốc đồng th́ nhất định mọi việc sẽ được giải quyết.

 

 

6. Cội nguồn cũng ở ḷng người mà ra

 

Trong truyện Kiều, cụ Nguyễn Du cho sư cô Tam Hợp thốt ra như trên, ư noí mọi việc rốt ráo cũng do ḷng người nghĩa là từ chữ tâm. Ngày nay, khoa học năo bộ cho ta thấy tâm thức với buồn, vui, giận, hờn, ghét, ghen.. là từ hàng ngàn, hàng tỷ neuron trên năo đề Vài ví dụ: mắt là nhăn căn, mắt nh́n sự vật là nhăn trần, nhưng phải nhờ nhăn thức nằm đâu đó trên hàng tỷ neurone trên năo bộ ta mới biết. Tương tự như vậy, các ngủ quan khác như tai, lưỡi cũng thế.

 

Nói khác đi, tâm thức bao gồm nhàn thức, nhĩ thức, than thức... tác động đến suy nghĩ, do đó Nguyễn Du c̣n viết thêm:

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ

 

 

7. Stress hay là 4 thành tố của Stress (SUNT)

 

Những ǵ gây stress. Để ư các chữ sau:

 

Sense of control: ta có cảm tưởng như ḿnh không kiểm soát được t́nh h́nh. Ví dụ: xe cộ ồn ào, cướp bóc, mất ngủ thường xuyên, bụi khói mù đường, lũ lụt, cháy nhà

 

Unpredictability: chuyện bất thường xảy ra không tiên đoán, không dự trù được. Ví dụ: tai nạn, mất việc, người thân chết v.v.

 

Novelty: cái mới quá chưa bao giờ gặp nên phải quá sức ra làm, đâm ra mệt mỏi. Áp lực công sở, tư sở với các mục tiêu khó đạt được.

 

Threat to the ego: mất tự tin thường hay dẫn đến tự ti và cảm giác bất hạnh càng lúc càng ăn sâu vào tâm trí khiến căng thẳng lo âu càng nhiều. Ta chỉ muốn giữ lại mối tương giao nào mà cái huyễn ngă của chúng ta được ái mộ, chiều chuộng, vuốt ve, những hành động của ta được tung hô vạn tuế. Bằng ngược lại, ta hờn, ta dỗi, ta hận đời đen bạc, than rằng sao người ta không hiểu ḿnh, rằng sao mà ḿnh cô đơn quá, v.v..

 

Căng thẳng ảnh hưởng đến thân thể như cao huyết áp, hơi thở gấp gáp, mất ngủ, và cũng ảnh hưởng đến đời sống tinh thần như suy giảm trí nhớ, mất tự tin. Ngày nay căng thẳng trong đời sống là nguyên nhân chính của các bệnh; nhiều làng Thi ền với người đến tu tập trong chánh niệm với đi thiền, ngồi thiền chính là để giữ cho thân tâm an lạc. Thiền với quán nghĩa là tập trung trên bốn niệm xứ: than, thọ, tâm, pháp; thiền với chỉ nghĩa là ngừng các vọng tâm, các loạn tưởng, giúp con người tỉnh thức trong hiện tại, chánh niệm nhờ điều phục tâm qua hơi thở.

 

Tác giả Mike George truyền cảm hứng cho hàng chục ngàn người ở hơn ba mươi quốc gia về Nghệ thuật Thiền định giúp nhiều người phát triển tinh thần. Trong sách “Cuộc hành tŕnh từ cái đầu đến trái tim” ông viết:


“Sống yêu thương nghĩa là chính ḿnh

hông nên nhầm lẫn t́nh dục với T́nh yêu

Nếu bạn biết bạn là T́nh yêu

Bạn sẽ không bao giờ muốn bất cứ điều ǵ nữa

 

Bạn sẽ tự nhiên tách ra, song vẫn có sự liên hệ mật thiết với mọi vật, mọi người.
Sẽ không c̣n phụ thuộc vào ai hay bất cứ điều ǵ

 

Không ai có thể làm tổn thương bạn và bạn không bao giờ có ư định gây hại người khác.
Và bạn sẽ nắm được bí mật để sống hạnh phúc.”

 

“T́nh yêu là năng lượng Ánh Sáng một trái tim phi thể chất”.

 

“Sự b́nh yên không có nghĩa là một nơi không có tiếng ồn ào, không khó khăn, không cực nhọc. B́nh yên có nghĩa ngay chính khi ta đang trong phong ba băo táp ta vẫn cảm thấy sự yên tĩnh trong trái tim. Đó mới chính là ư nghĩa thật sự của sự b́nh yên”.

 

 

8. Kết luận

 

Giữa ḍng đời biến động và cuộc sống đầy sức ép, tất cả những tội lỗi gây ra, đều do tâm chúng ta chủ động, th́ phải thành tâm mà sám hối, tự trong thâm tâm. Từ đó, chúng ta phát nguyện không tái phạm, cho nên mỗi khi tâm tham, tâm sân, tâm si khởi lên, chúng ta liền biết ngay, dừng lại, không làm theo sự điều khiển, sai khiến của tham sân si, th́ tội lỗi sẽ không c̣n tái phạm nữa.  Khi tội lỗi không c̣n, tâm sanh diệt cũng lặng mất, con người sống trong trạng thái tịch tịnh, b́nh yên của tâm trí. 

 

Đó mới thực là sự sám hối chân chánh.

 

Hiểu quy luật vạn vật và thực hành Phật pháp giúp con người buông xả và hóa giải những năng lượng xấu như giận dữ, đố kỵ, ích kỷ để đạt cảm giác an lạc.

 

Thiết nghĩ, chỉ có t́nh yêu thương gồm có ḷng bao dung, sự quảng đại, tính vị tha, t́nh lân tuất thương yêu kẻ nghèo khó, hoạn nạn là trên hết mọi sự trên đời, v́ nó giúp ta quên được cái “NGĂ” vị kỷ th́ tự khắc ḿnh sẽ cảm thấy hạnh phúc trong đời.

 

Giữ cuộc sống an b́nh, trong gia đ́nh trên thuận, dưới ḥa. Ngoài xă hội th́ không bon chen, lừa lọc. Không lợi dụng người khác. Sống đúng trách nhiệm của ḿnh. Đó có thể là thành quả bao nhiêu kiếp mà mỗi người đă tự rèn luyện thân, tâm, th́ tự nhiên cũng đă đi trên Phật Đạo, chẳng cần phải màu mè h́nh tướng thêm vào đó, v́ h́nh tướng chẳng liên quan hay giúp ích ǵ trong việc Tu sửa cái Tâm vậy. Hạnh phúc là ǵ?

 

Khi anh đến hai bàn tay không

Khi tôi đến đôi chân trụi trần

Ta chẳng có chút ǵ đeo mang

Sao bây giờ nặng gánh trần gian

Xin hăy đến cho nhau nụ cười

Xin hăy đến cho nhau t́nh người

Xin hăy nói yêu thương một lời

Xin hăy tốt với nhau cho đời nở hoa

Tôi chỉ muốn cuộc đời nở hoa

 

  Người hạnh phúc thật sự không bao giờ phủ nhận thực tế, họ luôn đối mặt với cuộc sống, mở ḷng ḿnh để cảm nhận từng hơi thở của cuộc đời. Họ cảm nhận hạnh phúc bằng nỗi hân hoan. Họ nh́n đời bằng đôi mắt lạc quan, chấp nhận hiện tại, khám phá và hướng tới tương lai với những thái độ tích cực.

 

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính