Một bài báo của Phan Khôi năm 1935

 

Viết về Ngô Đ́nh Diệm

 

Năm 1935, khi Phan Khôi (1887-1959) đang làm Chủ bút báo Tràng An ở Huế, ông có viết b́nh luận nhân sự kiện Triều đ́nh Huế, dưới thời vua Bảo Đại, đă có 2 quyết định liên quan đến Ngô Đ́nh Diệm: cách chức, sau đó khai phục chức Thượng thư cho ông ta. Trong lời b́nh luận, Phan Khôi lưu ư đến các phương diện khí tiết của người làm quan và “tâm thuật” của sĩ phu trước các quyết định của triều đ́nh.

 

Bài này có in trong tập: Phan Khôi, Tác phẩm đăng báo 1935 /Lại Nguyên Ân sưu tầm, biên soạn/ Nxb. Tri Thức, Hà Nội, phát hành tháng 10/2013.

 

Xin giới thiệu cùng bạn đọc.

 

Lại Nguyên Ân

 


Một việc rất có ảnh hưởng đến tâm thuật của Sĩ Phu cách chức và khai phục Ông Ngô Đ́nh Diệm

 

 

Ngót hai năm, từ hồi Nam triều có sự thay đổi cả việc lẫn người trong các bộ, người ta quen gọi là “cuộc cải cách ngày 2 Mai 1933”, đến nay, những việc do cuộc cải cách ấy làm ra có ǵ khá hơn trước chăng, − Ấy là một đầu đề tốt lắm, chúng tôi đă chọn để có ngày sẽ viết đến. Hôm nay, từ trong cuộc cải cách ấy chúng tôi lấy ra một việc mà bàn, việc tuy đă nguội, song vừa rồi nhờ một lá Sắc của nhà vua nó trở nên sốt dẻo. [a]

 

Chưa nói đến hết thảy những việc trong cuộc cải cách, thoáng qua một cái, chúng tôi thấy h́nh như cũng chỉ có việc chúng tôi sắp bàn đây là lớn hơn hết, v́ nó có ảnh hưởng đến tâm thuật của sĩ phu.

 

Việc cách chức và khai phục nguyên hàm ông Ngô Đ́nh Diệm.

 

Ông Ngô Đ́nh Diệm, năm 1933, v́ sao mà bị cách chức? Trong đó có cái cớ chánh và cái cớ phụ. Người ngoài chỉ biết được cái cớ phụ mà thôi, tức như cái điều đăng trên các báo lúc bấy giờ: ông Ngô đă bội lời ước với Triều đ́nh, đem những việc bí mật ḿnh đă hứa giữ mà tuyên bố cùng một nhà báo nào đó.

 

Tuy vậy, chỉ một cớ phụ ấy thôi, ông không đến nỗi bị như thế. Phải có cái cớ chánh, chính bởi cớ này mà ông từ chức Thượng thơ, rồi mới nhân cái lỗi bội ước là cái lỗi nhỏ mà bị cách chức.

 

Nếu cái cớ phụ là sự bội ước đă là cái lỗi nhỏ không đủ cách chức ông Ngô Đ́nh Diệm được, vậy th́ sự cách chức ông ấy, ta có thể nói được rằng trực tiếp bởi cái cớ chánh gây ra.

 

Cái cớ chánh, từ bấy đến giờ, Triều đ́nh giữ bí mật, ngoại gian không có ai biết được cả. Không biết là không biết cho tường tế, chứ người ta đoán phỏng rằng v́ “chánh kiến bất đồng” hay là v́ “trái ư bề trên” th́ tưởng cũng cọ bia.[b]

 

Chỉ v́ một chút chánh kiến bất đồng mà đành phủi áo đứng dậy, bỏ ngôi Thượng thơ, rồi nhân đó đến bị phế truất, ấy thật là cái cao tiết của ông Ngô Đ́nh Diệm, 50 năm nay mới có một người! Nhưng nếu ông chỉ từ chức mà thôi, không bị cách chức, th́ cái cao tiết ấy e rồi cũng đến mai một đi mà không ai biết. Cho nên, sự cách chức hồi đó làm cho ông Ngô lẫy tiếng bao nhiêu, càng đáng cho ta để ư bấy nhiêu.

 

*  *  *

 

Thật, chúng tôi nói 50 năm nay mới có một người như ông Ngô Đ́nh Diệm, không phải là nói quá. Th́ từ triều Thành Thái về sau, hỏi có ông đại thần nào có cái thái độ rắn rỏi lấy một chút không? Chúng tôi thấy lắm kẻ đă già rồi, đôi khi bị quở bị rầy nữa mà cũng chịu khó kiếm đủ cách để giữ lấy ngôi. Dù giống ǵ người ta cũng cứ lăn vào, c̣n ai kể tới chánh kiến đồng hay không đồng, hiệp cùng chẳng hiệp? Mà than ôi! Có ǵ đâu để được gọi là chánh kiến!

Chỗ miếu đường đă thế nên thảo dă cũng ḥa theo. Hầu hết đám người có học ít nhiều chỉ biết lấy phú quư lợi lộc làm cái đích cho đời ḿnh mà không biết nhân cách của ḿnh là đáng trọng. Bởi vậy, trong bức thư ông Phan Châu Trinh đưa cho chánh phủ Pháp hồi đó, ông có nói câu này mà không dè dặt chút nào hết: “Sĩ phu nước Nam, cái ḷng liêm sỉ của họ đă mất hết rồi!”

 

Trong cái xă hội sĩ phu đó, có sự cách chức ông Ngô Đ́nh Diệm, khác nào một tiếng nổ to, đánh thức dậy hết thảy. Nghe tiếng nổ ấy tất họ phải đi t́m cho biết cái con người Ngô Đ́nh Diệm thế nào. Sau khi biết con người ấy chỉ v́ chút chánh kiến bất đồng mà dám vứt bỏ số lương tháng bốn trăm luôn với bộ áo chầu nhị phẩm, ít nữa họ cũng ngó lại con người của họ mà sinh ḷng hổ thẹn: sao ông Ngô Đ́nh Diệm dám bỏ đến cái nhị phẩm mà ḿnh lại cúi luồn lạy lục để xin lấy cái cửu phẩm!

 

Nó có ảnh hưởng đến tâm thuật sĩ phu là thế. Một viêc rất tốt! Một việc rất có bổ ích cho thế đạo nhân tâm.

 

*  *  *

 

Bài này không cốt bàn về chánh trị, cho nên trên kia có nói tới chánh kiến bất đồng mà chúng tôi không nói đến bên nào dở bên nào hay. Tuy vậy ta nên biết rằng trong trường chánh trị thường có lúc hai cái chánh sách đồng có giá trị như nhau mà phải lấy cái này bỏ cái kia, ấy là tùy theo hoàn cảnh, tùy theo t́nh thế. Nếu cái hoàn cảnh ấy đổi đi, cái t́nh thế ấy không c̣n nữa, bấy giờ cái chánh sách bị bỏ sẽ được phục lại cái giá trị của nó chưa biết chừng.

 

Có lẽ v́ đó mà nay ông Ngô Đ́nh Diệm được khai phục nguyên hàm. Sự khai phục này hoặc có hàm một cái ư nghĩa rằng cái chánh kiến của ông Ngô là không phải dở, cũng không phải trái nhau với cái chánh kiến khác đến cực đoan.

 

Lại nữa, sự khai phục này cũng rất có ảnh hưởng đến sĩ phu như lần trước. Có nhiều người b́nh nhật giữ một cái ư kiến nào hay một cái thái độ nào, rủi v́ đó thất bại, rồi họ đành bỏ hay đổi cái ư kiến ấy, cái thái độ ấy. Ông Ngô Đ́nh Diệm từ khi thất bại (nói vậy đó thôi) đến nay vẫn ôm luôn lấy cái cao tiết ấy mà không hề sai chạy. Rồi ngày nay tự nhiên ông được trả lại phẩm tước cũ, ngoài sự khấn ba cái tạ ơn, ông chẳng hề tốn một tiếng nói nào với ai. Như thế há chẳng phải bồi đắp thêm cái ḷng tự trọng cho mọi người?

 

Cải cách! Cải cách! Cải cách mà gặp hồi kinh tế khủng hoảng này, đừng nói không làm, làm mà sổ dự toán không cho phép, th́ phỏng c̣n kết quả ǵ hay? Tuy vậy, ước ǵ được nhiều việc như việc đối với ông Ngô Đ́nh Diệm đây, nhà ngôn luận chúng tôi có tiếc ǵ mà không ca tụng?

 

“Sĩ phu liêm sỉ chi đạo táng”, chính câu ông Phan Châu Trinh nói như thế. Con người mất cả liêm sỉ là con người bỏ; huống chi cả một đám người mất cả liêm sỉ, mà c̣n mong ǵ được ư?

 

Nhờ ông Ngô Đ́nh Diệm vớt lại nhiều ít, nhờ sự cách chức và khai phục ông Ngô Đ́nh Diệm vớt lại nhiều ít, họa may cái ḷng liêm sỉ của sĩ phu Việt Nam ngóp ngỏi dậy chăng?

 

 

Phan Khôi

 

 

Trích từ:

 

s. 8 (26 Mars 1935, tr. 1) đưa tin Cách viên được khai phục, cho biết ba đạo Sắc ra ngày 20 Mars 1935 khai phục cho một đại thần và hai ông quan đă bị cách từ năm Bảo Đại thứ 8, trong đó, kể từ ngày 20 Mars 1935, ông Ngô Đ́nh Diệm được khai phục nguyên hàm và cho lại các huy chương đă được khi trước, theo đạo Dụ số 23.

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính