Khoan, hãy nghĩ Việt Nam trước 1975 chỉ biết nhập cảng xe!

 

Phạm Sơn Liêm

 

 

Có một câu chuyện mà nhiều người trẻ hôm nay nghe xong có thể sẽ bật cười:

“Việt Nam trước năm 1975 mà đã có xe hơi sản xuất trong nước?”

Đúng.

Không phải chuyện tưởng tượng.

Không phải chuyện kể để tô hồng quá khứ.

Đó là La Dalat.

Và nếu đặt nó vào bối cảnh của miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ, câu chuyện ấy càng đáng để nhìn lại.

 

⸻

 

Sài Gòn những năm chiến tranh.

Chiến tranh đang diễn ra.

Nhưng thành phố vẫn sáng đèn.

Xe Honda, Vespa, Lambretta chạy đầy đường.

Xe hơi Mỹ, Pháp xuất hiện trên phố.

Các cửa hàng buôn bán tấp nập.

Những trường đại học, bệnh viện, hãng xưởng, ngân hàng, nhà in… vẫn hoạt động.

Người ta đi làm.

Con nít đi học.

Thanh niên đi lính.

Người lớn đi buôn bán.

Và trong cái xã hội vừa xây dựng vừa chống chọi với chiến tranh ấy, một ý tưởng kỹ nghệ xuất hiện:

Lắp ráp xe hơi ngay tại Việt Nam.

Không phải đem nguyên chiếc xe từ Đức, Pháp hay Mỹ sang rồi chỉ thay bảng số.

Mà tiến tới lắp ráp, và sản xuất nhiều bộ phận ngay tại Việt Nam, dựa trên nền tảng kỹ thuật của Citroën.

Chiếc xe ấy được đặt tên:

LA DALAT.

⸻

 

Một buổi sáng, tại một con đường ở Sài Gòn, chiếc xe chạy ngang.

Một người đàn ông đứng bên lề đường nhìn theo.

“Xe gì vậy?”

Người bên cạnh trả lời:

“La Dalat.”

“Của nước nào?”

“Citroën.”

Ông ta gật đầu.

Nhưng rồi người kia nói thêm:

“Làm ở Việt Nam.”

Ông quay phắt lại:

“Ở Việt Nam?”

“Ừ.”

“Thiệt?”

“Thiệt.”

Ông nhìn chiếc La Dalat đang chạy xa dần.

Có lẽ lúc ấy ông không nghĩ rằng nhiều chục năm sau, chính chiếc xe nhỏ bé đó lại trở thành một trong những biểu tượng khiến người ta phải nhìn lại khả năng kỹ nghệ của miền Nam trước 1975.

 

 

⸻

 

Đừng hiểu lầm. La Dalat không phải Toyota.

Không phải Mercedes.

Càng không phải một chiếc xe hoàn toàn từ A đến Z.

Và cũng không nên nói rằng cả Á Châu lúc ấy chưa biết sản xuất xe hơi.

Nhật Bản đã có những hãng xe lớn như Toyota, Nissan và những ngành công nghiệp xe hơi phát triển.

Nhưng điều đáng nói nằm ở chỗ khác.

Trong khi Đông Nam Á lúc đó chưa phải trung tâm sản xuất xe hơi như ngày nay, miền Nam Việt Nam đã có một chương trình lắp ráp xe hơi mang tính công nghiệp.

Đó mới là điều đáng nhớ.

Ngày nay nhìn lại, người ta có thể chê chiếc xe nhỏ.

Có thể chê thiết kế.

Có thể nói sản lượng không lớn.

Có thể nói công nghiệp phụ trợ lúc đó chưa đủ mạnh.

Tất cả đều đúng.

Nhưng có một điều khó phủ nhận:

Người Việt Nam thời đó đã bắt đầu bước chân vào thế giới chế tạo xe hơi.

⸻

 

Và đây mới là phần khiến tôi thích thú nhất.

Hãy thử đặt mình vào Sài Gòn năm ấy.

Không có Internet.

Không có robot nhà máy.

Không có máy CNC hiện đại như hôm nay.

Không có những dây chuyền tự động sản xuất khổng lồ.

Không có hàng ngàn công ty phụ trợ nằm san sát nhau.

Vậy mà có những người vẫn nghĩ:

“Tại sao mình không làm được?”

Đó chính là tinh thần của cầu tiến.

Không phải bắt đầu bằng việc mình đã giỏi nhất.

Mà bắt đầu bằng câu hỏi:

“Tại sao không thử?”

⸻

 

La Dalat vì thế không chỉ là một chiếc xe.

Nó là câu chuyện về một miền Nam đang cố gắng cho kinh tế giữa chiến tranh.

Một Sài Gòn từng được gọi là:

Hòn Ngọc Viễn Đông.

Một thành phố mà người ta có thể vừa thấy quân nhân ngoài đường…

vừa thấy sinh viên đến trường…

vừa thấy những người thợ trong nhà máy…

vừa thấy một chiếc La Dalat chạy giữa phố.

Đó mới là một xã hội.

Chiến tranh có mặt.

Nhưng cuộc sống cũng có mặt.

Bom đạn có mặt.

Nhưng ước mơ cũng có mặt.

⸻

 

Nhiều người hôm nay nhìn lịch sử Việt Nam trước 1975 chỉ bằng một màu.

Chiến tranh.

Nhưng lịch sử không đơn giản như vậy.

Trong chiến tranh vẫn có người xây dựng.

Trong thiếu thốn vẫn có người học hành.

Trong bom đạn vẫn có người làm kinh tế.

Và trong một đất nước chưa có nền kỹ nghệ xe hơi sản xuất.

vẫn có người nghĩ đến chuyện làm xe.

Đó là lý do tại sao khi nhìn thấy hình ảnh một chiếc La Dalat ngày nay, tôi không chỉ nhìn thấy một chiếc xe cũ.

Tôi nhìn thấy một thế hệ người Việt từng có một giấc mơ rất lớn:

Đừng mãi là người mua.

Hãy thử trở thành người làm ra sản phẩm.

⸻

 

Có thể La Dalat chưa đi được bao xa.

Có thể chiến tranh đã cắt ngang nhiều kế hoạch.

Có thể nền kỹ nghệ lúc đó chưa đủ điều kiện để phát triển thành một ngành xe hơi đầy đủ.

Nhưng lịch sử đôi khi không được đo bằng việc một giấc mơ đã đi tới đâu.

Mà được đo bằng việc:

Có ai dám mơ hay không.

Và ở Sài Gòn ngày ấy…

đã có người dám mơ.

⸻

 

Tôi hỏi một người trẻ:

“Cháu biết La Dalat không?”

“Không.”

“Biết Sài Gòn trước 1975 có xe hơi làm trong nước không?”

“Không.”

 

Tôi cười.

“Không biết cũng không sao.”

“Nhưng đừng vội nghĩ rằng ông bà mình ngày xưa chỉ biết đi xe đạp, chạy Honda và chờ hàng ngoại quốc.”

“Lịch sử còn nhiều thứ cháu chưa được nghe.”

Rồi tôi chỉ vào bức hình chiếc La Dalat.

“Đây.”

“Nhìn kỹ đi.”

“Không phải chiếc xe đẹp nhất.”

“Không phải chiếc xe tối tân nhất.”

“Nhưng nó chứng minh một điều.”

 

Người trẻ hỏi:

“Điều gì?”

 

Tôi trả lời:

“Rằng ngay giữa một đất nước đang có chiến tranh, vẫn có những người Việt nghĩ đến ngày mai.”

Và có lẽ đó mới là điều đáng nhớ nhất về La Dalat.

Không phải vì nó là chiếc xe đẹp nhất.

Mà vì nó là một dấu mốc của một giấc mơ kỹ nghệ Việt Nam.

Một giấc mơ từng chạy trên những con đường Sài Gòn.

La Dalat chạy qua…

Hòn Ngọc Viễn Đông chạy qua…

Rồi lịch sử đổi chiều.

 

Nhưng câu hỏi vẫn còn đó:

Nếu ngày ấy người Việt đã dám nghĩ đến chuyện làm xe hơi giữa chiến tranh…

thì nếu lịch sử không bị đứt đoạn, nền kỹ nghệ Việt Nam hôm nay sẽ đi tới đâu?

Có những câu hỏi không cần trả lời ngay.

 

Chỉ cần nhìn lại một chiếc La Dalat… cũng đủ để suy nghĩ.

 

 

Phạm Sơn Liêm