Liêm Sỉ

 

Nguyễn Xuân Tùng

 

 

Trong sách Cổ Học Tinh Hoa của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc và Tử An Trần Lê Nhân có bài viết đầu tiên nói về Liêm Sỉ như sau:

Liêm, sỉ là tính rất hay của loài người, vì người mà không liêm thì cái gì cũng lấy, không sỉ thì việc gì cũng làm. Người mà đến thế là người bỏ đi, không khác gì giống vật. Nhất là những bậc đứng chủ trương việc nhà, việc nước mà vô liêm, sỉ thì nhà phải suy bại, nước phải nguy vong.

 

Nghĩ cho kĩ, thì “sỉ” cần hơn “liêm”: người không liêm làm những việc bất nghĩa, căn nguyên cũng ở vô sỉ mà ra.

 

Khổng Tử nói: “Hành kỹ hữu sỉ” nghĩa là nghĩ mình biết làm xằng là xấu hổ. Thầy Mạnh nói: “Nhân bất khả vô sỉ” nghĩa là người ta không biết xấu hổ thì không được.

 

Than ôi! Thế mà ngày nay, nhân tình phản trắc, phong tục suy đồi, người ta quên cả liêm, sỉ. Không kể chi người thường, thậm chí đến bọn sĩ phu cũng chan chan như thế cả. Ôi! Nếu cho là sự xấu hổ chung cho cả nước, cũng không phải là nói ngoa.

 

Tuy vậy, mùa đông rét mướt, tùng, bách vẫn xanh; mưa gió tối tăm, gà sống vẫn gáy. Đời tuy hôn mê, vẫn có người tỉnh.

 

Ông Nhan Chi Suy làm sách “Gia huấn” có thuật câu chuyện rằng:

Một viên quan nói với ông: “Tôi có đứa con 17 tuổi học đã thông. Tôi cho nó học tiếng nước Tiên Tri, tập gảy đàn tì bà, lớn lên theo hầu đám công khanh, thì thế nào rồi cũng được sung sướng”.

 

Nhan Chi Suy nghe nói, nín lặng không trả lời. Sau về nhà, bảo con cháu rằng: “Người này dạy con lạ thay. Như ta, nếu học cách ấy, dù cho được phú quý đến đâu, ta cũng không mong cho các con vậy”.

 

Những kẻ mất hết liêm, sỉ, chỉ biết chăm chăm xu thời nịnh đời, xem câu chuyện này, nghĩ chẳng đáng thẹn lắm sao!

 

 

Lời bàn:

 

Bài này thực đã như một tiếng than cho đời mà ngán cho người. Than ôi! Người đời bấy giờ có phải đa số là người “vô liêm sỉ”, “bất trí sỉ” không? Nếu quả thật thì người ta ngậm ngùi than thở rất là phải. Vì “liêm”, “sỉ” là nền tảng của đạo làm người. Ở đời còn có sỉ thì hiếu, đễ, trung, tín, lễ, nghĩa, liêm còn được chớ liêm, sỉ đã mất, nhất là sỉ, thì còn gì là luân thường đạo lý, và mong cậy vào đâu nữa. Con người mà đã đến vô sỉ thì tuy mặc áo, đội mũ mà như con chim, con muông, còn cái gì là kiêng nể là không dám làm!

 

* * * * *

 

1- LƯƠNG TÂM LƯƠNG TRI CON NGƯỜI TỰ NHẬN BIẾT VIỆC ĐÚNG, SAI

 

Có những điều, chúng ta không cần học cao, hiểu rộng vẫn biết là sai.

 

Không phải vì luật cấm, mà vì lương tâm không cho phép làm.

 

Nhưng điều đáng sợ của thời đại này không phải là người ta làm điều sai — mà là người ta không còn thấy xấu hổ khi làm điều sai.

 

Và khi một xã hội bắt đầu chấp nhận điều đó, thì vấn đề không còn nằm ở một con người, mà nằm ở chính lương tâm lương tri chúng ta — những người đã chọn im lặng, hoặc tệ hơn, đã quen dần với nó.

 

 

2- LIÊM SỈ: TỪ CỔ HỌC TINH HOA ĐẾN ĐẠO ĐỨC CHÍNH TRỊ HIỆN ĐẠI

 

Trong Cổ Học Tinh Hoa, bài đầu tiên nói về “liêm sỉ” đã đặt ra một tiêu chuẩn căn bản của con người:

Không liêm thì cái gì cũng lấy, không sỉ thì việc gì cũng làm.

 

Người mà đến thế thì không còn là người đúng nghĩa, mà chỉ còn là một tồn tại bản năng. Đặc biệt, nếu những người đứng đầu việc nhà, việc nước mà vô liêm sỉ, thì gia đình suy bại, quốc gia nguy vong.

 

Cổ nhân còn nhấn mạnh một điểm sâu sắc:

“Sỉ cần hơn liêm.”

Vì người làm điều bất nghĩa, căn nguyên không chỉ ở tham, mà ở chỗ không còn biết xấu hổ.

 

Theo Khổng Tử: “Hành kỉ hữu sỉ” — biết làm điều sai là đáng xấu hổ.
Theo Mạnh Tử: “Nhân bất khả vô sỉ” — con người không thể không biết hổ thẹn.

Đó không phải là lời dạy cho một thời, mà là một định luật đạo đức vượt thời gian.

 

 

3- LƯƠNG TÂM – NỀN TẢNG CỦA “SỈ”

 

Có những điều, con người không cần học cao, hiểu rộng vẫn biết là sai. Không phải vì luật cấm, mà vì lương tâm không cho phép.

 

Điều đáng sợ của thời đại này không phải là người ta làm điều sai — mà là người ta không còn thấy xấu hổ khi làm điều sai.

 

Và khi một xã hội bắt đầu chấp nhận điều đó, thì vấn đề không còn nằm ở một cá nhân, mà nằm ở chính chúng ta — những người đã quen dần với sự im lặng.

 

 

4- LIÊM SỈ – TỪ CỔ HỌC ĐẾN CHUẨN MỰC HIỆN ĐẠI

 

“Liêm sỉ” không chỉ là một lời khuyên đạo đức, mà là ranh giới phân định giữa con người và sự suy đồi.

“Liêm” giữ con người khỏi tham.

“Sỉ” giữ con người khỏi trượt xuống vô hạn.

Khi còn biết xấu hổ, con người còn khả năng tự sửa.

Khi mất cảm thức xấu hổ, mọi ranh giới đều sụp đổ.

 

 

5- LIÊM SỈ – NỀN TẢNG CỦA QUYỀN LỰC CHÍNH DANH

 

Trong truyền thống phương Đông, người cầm quyền không chỉ cần tài, mà trước hết phải có liêm sỉ.

Bao Chửng (Bao Công) được tôn vinh không phải vì quyền lực, mà vì không dám phản bội lương tâm.

Ngược lại, lịch sử cho thấy:

khi tầng lớp cầm quyền đánh mất liêm sỉ, lòng dân ly tán, và nền tảng chính danh sụp đổ.

 

 

6- TỪ CỔ ĐẾN KIM: LIÊM SỈ BỊ THỬ THÁCH

 

Trong xã hội hiện đại, tự do mở rộng, nhưng áp lực đạo đức lại phân tán.

 

Tại Hoa Kỳ, sự kiện Watergate scandal dẫn đến việc Richard Nixon từ chức
cho thấy một điều quan trọng:

quyền lực vẫn có giới hạn—giới hạn của liêm sỉ.

 

Tuy nhiên, trong thời đại truyền thông và phân cực, ranh giới ấy ngày càng bị thử thách.

Những điều từng bị xem là không thể chấp nhận nay có thể bị biện minh hoặc bỏ qua.

 

 

7- CHIẾN TRANH, CHÍNH NGHĨA VÀ LIÊM SỈ

 

Chiến tranh là nơi liêm sỉ bị thử thách khắc nghiệt nhất.

 

Cuộc xung đột giữa Ukraine và Nga không chỉ là địa chính trị, mà còn là vấn đề đạo lý:

chủ quyền, tự vệ, và phẩm giá dân tộc.

Volodymyr Zelenskiy được nhiều người nhìn nhận như biểu tượng của sự kiên định—một dạng “sỉ” theo nghĩa cổ điển: Không chấp nhận khuất phục điều sai.

 

Lịch sử cũng cho thấy:

khi quyền lực tách khỏi đạo lý, tính chính danh của nó sẽ dần bị chính xã hội đặt lại.

 

 

8- VIỆT NAM: CHÍNH NGHĨA VÀ GIỚI HẠN QUYỀN LỰC

 

Lịch sử Việt Nam đặt ra những câu hỏi lớn về chính danh, về lựa chọn lãnh đạo, và về cái giá phải trả khi quyền lực chính nghĩa quốc gia bị cường quốc cưỡng bức tách rời đạo lý.

 

Một quy luật nổi bật:

quyền lực nếu không gắn với chính nghĩa, sớm muộn cũng mất nền tảng tồn tại.

 

 

9- LIÊM SỈ – KHÍ TIẾT DÂN TỘC

 

Trong lịch sử Việt Nam, liêm sỉ không chỉ là đạo đức cá nhân, mà là khí tiết của cả dân tộc.

Trần Hưng Đạo khơi dậy lòng “sỉ” để giữ nước.

Chu Văn An giữ đạo trước quyền lực.

Nguyễn Trãi đặt “nhân nghĩa” làm nền cho chính trị.

 

Điểm chung của họ:

không đánh đổi liêm sỉ để lấy quyền lực.

 

 

10- TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI DÂN

 

Trong thời đại dân chủ, liêm sỉ không chỉ là yêu cầu với lãnh đạo, mà còn là trách nhiệm của người dân.

 

Một người có thể ủng hộ lãnh đạo vì chính sách, nhưng vẫn có nghĩa vụ nói “không” trước những hành vi đi ngược đạo lý làm người.

 

Đó không phải là phản bội, mà là trung thành với nguyên tắc đạo lý cao hơn.

 

 

11- LIÊM SỈ KHÔNG THUỘC VỀ QUÁ KHỨ

 

Liêm sỉ không phải là di sản của quá khứ, mà là điều kiện để tương lai không suy đồi.

 

Từ cổ đại đến hiện đại, lịch sử chỉ ra một điều nhất quán:

Còn “sỉ” → còn khả năng sửa sai.

Mất “sỉ” → mọi giới hạn tan vỡ.

 

 

12- LIÊM SỈ VÀ CHUẨN MỰC ỨNG XỬ

 

Trước cái chết của một con người — dù là ai — truyền thống Đông Tây đều đòi hỏi sự nghiêm cẩn và kính trọng.

 

Một người, một dân tộc bị độc tài đồng chủng áp bức, hãm hại, tàn sát người dân như kẻ thù, khổ hơn cả thời thực dân dị chủng nước ngoài cai trị. Họ có quyền vui mừng và hy vọng khi kẻ thống trị bị giết chết hay bị bệnh chết. Vì cái chết đó có cơ may giải phóng ách nô lệ cho chính bản thân họ, dân tộc họ. Và thế giới cũng có thể ăn mừng chia vui với dân tộc đó vì tình liên đới.

 

Nhưng một người làm vua, làm tổng thống, thủ tướng của một nước mà thấy người dân, viên chức hay cả đối thủ chính trị trong nước của mình bị bệnh chết mà mình lại vui mừng hớn hở trong lòng và loan báo cho cả nước và thế giới biết lòng dạ hận thù cá nhân hẹp hòi của mình một cách lộ liễu quá đáng thì cũng là chuyện “vô tiền khoáng hậu” trên nước Mỹ đã từng là giấc mơ, là ngọn hải đăng soi toàn thế giới, thì khó có thể biện minh là mình còn có ít nhiều liêm sỉ được! Ước mong Tổng Thống Donald J. Trump rút kinh nghiệm và đừng phạm lỗi lầm sơ đẳng như thế nữa, sẽ làm mất thêm nhiều uy tín của TTT trong Bầu Cử 2026 cận kề cuối năm.

 

Ttheo chuẩn mực “liêm sỉ” cổ điển trong hệ thống đạo đức truyền thống Đông Tây từ trước tới nay vẫn là: Trước cái chết của người khác → phải có “ai kính”, kính sợ, nghiêm cẩn. Dù là đối thủ → vẫn phải giữ lễ vì “nghĩa tử là nghĩa tận”.

 

Do đó, việc bày tỏ sự hả hê trước cái chết của người dân trong nước, đặc biệt từ vị trí lãnh đạo, không còn là vấn đề chính trị mà là vấn đề của liêm sỉ.

 

Đó là điều cần được tự vấn—không phải để kết án, mà để giữ lại ranh giới tối thiểu của nhân phẩm lãnh đạo.

 

Tôi còn nhớ cách nay 80 năm, lúc tôi 11 tuổi, qua nhà thờ ngả mũ chào Chúa, đi đường gặp đám tang ngả mũ chào linh cữu người quá cố. Nếu đi xe đạp thì phải xuống xe, đứng chờ linh cữu đi qua, hay dắt bộ qua khỏi đám tang rồi mới ngồi lên xe đạp tiếp.

 

 

13- TỰ VẤN LƯƠNG TÂM

 

Giữ liêm sỉ không làm ta cao hơn ai. Nhưng mất liêm sỉ sẽ làm ta không còn là chính mình nữa. Chúng ta có thể tha thứ cho quá khứ, nhưng không thể tha thứ cho sự quá thờ ơ với “liêm sỉ” ngày nay. Một xã hội còn biết xấu hổ → còn hy vọng. Một xã hội mất xấu hổ → tự suy vong.

 

Ranh giới cuối cùng không nằm ở hiến pháp luật pháp, mà nằm ở trong chính lương tâm lương tri thiện-ác của mỗi con người.

 

Nhưng làm người ai cũng có hy vọng, vì:

Không có vị thánh nào không có quá khứ, và cũng không có tội nhân nào không có tương lai.

Nếu con người còn biết xấu hổ và muốn quay đầu lại với phẩm giá làm người do Thượng Đế sinh ra giống hình ảnh và họa ảnh của Người. (Sáng-thế Ký 1:26-28).

 

Vì thế, bài viết này không nhằm kết án một con người, mà nhằm giữ lại một tiêu chuẩn.

 

Một tiêu chuẩn cho xã hội. Và trước hết, cho chính mỗi người chúng ta./-

 

 

Nguyễn Xuân Tùng

22/03/2026