Tâm sự về nhạc phẩm “Lệ Đá”, sáng tác cùng Trần Trịnh

 

 

Nhà thơ Hà Huyền Chi có tên thật Đặng Trí Hoàn, sinh ngày 21/12/1935 tại Hà Đông, Hà Nội. Năm 1954 một ḿnh đi vào Nam. Năm 1957 nhập ngũ theo đời binh nghiệp (Vơ bị QG Đà Lạt), năm 1975 qua Mỹ và hiện cư ngụ tại Washington State, vùng Tây Bắc Hoa Kỳ.

 

Hà Huyền Chi tập làm thơ hồi c̣n rất trẻ, tác phẩm đầu tay của ông là “Saut” Đêm xuất hiện vào năm 1963. Đến nay ông đă in 22 tập thơ, 8 truyện dài. (Giải thưởng Văn Học Nghệ Thuật bộ môn Thơ, 1971). Đóng 8 phim và đạo diễn 2 phim (Giải Tượng vàng 1972, Đạo diễn xuất sắc nhất cho bộ môn phim tài liệu). Ông c̣n dùng nhiều bút hiệu khác như : Mậu Binh, Hồ An, Mă Tử, Hạc Bút Ông… Cũng tính đến nay, ông đă có 409 bản nhạc phổ thơ từ 48 nhạc sĩ. Nhưng nhạc phẩm được nhiều người ưa thích nhất là bài “Lệ Đá” do Trần Trịnh soạn nhạc và ông đặt lời, và bài “Goá Phụ Ngây Thơ” doTrần Thiện Thanh phổ nhạc sau này.

 

Tác phẩm Hà Huyền Chi đă xuất bản gồm Saut Đêm (1963), C̣n Ǵ Cho Anh, Khu Vườn Chim Sẻ, Những Nụ Gai Ṃn, Rừng Ái Ân, Vũng Tối Đầy (1970), Bước Đam Mê, Mưa Đêm Trong Chiến Hào (1971), Trên Cánh Đồng Mây, Cho Mặt Trời (1975), Tên Nô Lệ Mới (1979), Như Đá Ngàn Năm (1981), Cơi Buồn Trên Ta (1984), Đời Bỗng Dưng Thừa (1987), Không Gian Vương Dấu Giày (1988), Hành Tŕnh 30 Năm Thơ Hà Huyền Chi, Thơ Đen (1991), Thơ Kẽm Gai, Tháng Một Buồn (1994), Thơ Trong Da Ngựa (1995), Một Túi B́nh Sinh Một Túi Thơ, Đồng Thiếp (1996), Băo Đầy (1998), Bên Trời Mài Kiếm (thơ song ngữ-Anh,Việt 1999)

 


 

Theo nhà thơ Hà Huyền Chi cho biết, do t́nh cờ khi ông c̣n ở binh chủng Nhẩy Dù ông đă viết nhiều truyện ngắn và thơ. Có bài thường xuyên đăng trên báo quân đội, nên nhẩy vào nghề báo chí rồi nhẩy vào điện ảnh như một thử thách, v́ có lúc ông làm phụ tá trưởng pḥng Điện ảnh của cục Tâm Lư Chiến. Làm Đạo diễn trong Đạo diễn đoàn thuộc Nha Điện Ảnh của Bộ Thông Tin.

 

Nhà thơ Hà Huyền Chi vốn mê thơ, nên từ lúc ông c̣n đi học đă tập làm thơ, do nghĩ rằng làm thơ là lối đi dễ nhất để vào thế giới văn chương. Tuy nhiên theo ông tâm sự, để đi vào đường văn chương, bước đầu người ta nên tập viết truyện dài, sau đó tập viết truyện ngắn. Cuối cùng mới nên tập làm thơ, bởi thơ vốn là đỉnh cao nhất của văn chương. C̣n ông đă đi ra khỏi cái quy luật thứ tự đó.

 

Có người thống kê, nhà thơ Hà Huyền Chi là thi sĩ có thơ được phổ nhạc nhiều nhất và người phổ thơ ông nhiều nhất là nhạc sĩ Mai Anh Việt, với 65 bài. V́ thế có người nhận xét “thơ Hà Huyền Chi mang nhiều chất nhạc”. Có lẽ khi ông làm thơ đă có ư niệm đem phổ nhạc, ư niệm này xuất phát từ khi nhạc phẩm “Lệ Đá” được ông đặt lời sau bản nhạc chưa lời của Trần Trịnh.

 

Luận về người làm văn chương – nghệ thuật

 

Khi nói về những người đang làm văn chương nghệ thuật hôm nay, theo nhà thơ Hà Huyền Chi cho biết :

- “Trước hết, chúng ta đang có t́nh trạng lạm phát số người muốn tự khoác cho ḿnh chiếc áo thi sĩ, nhạc sĩ. Nhiều người đă tự bỏ tiền ra in thơ hay nhạc, mà trong lúc chưa nắm vững được kỹ thuật căn bản, nhập môn. Của niêm luật, vần điệu, thanh điệu, hợp âm và phối âm.

“T́nh trạng trăm hoa đua nở này không có lợi cho sự tiến hóa chung của hai bộ môn nghệ thuật này. Nếu không muốn nói là có hại.

 

 

 

“Chúng ta hăy thử tưởng tượng, trên bất kỳ một sân khấu nào, ai cũng có quyền nhẩy lên ca, ngâm bạt mạng, th́ sớm muộn ǵ cũng giết chết các sinh hoạt này”.

Rồi nhà thơ tâm sự tiếp : là một người thích sưu tập về thơ (collection, chưa là selection) mà ông không có cách ǵ mua được cho đầy đủ những thi tập được ấn hành ở hải ngoại. Có thể nói, mỗi tuần đều có “thi tập” mới ra ḷ. Về âm nhạc cũng vậy, các CD nhạc đang ở mức độ lạm phát, tràn ngập thị trường từ VN đem sang ở hải ngoại ấn hành. Nếu không nói các CD “thượng vàng hạ cám” đều xuất hiện hàng ngày. Chưa kể “trận giặc hạ giá” của các CD sản xuất từ VN gửi sang, đă tàn phá thị trường ca, ngâm. Có lẽ vẫn c̣n t́nh trạng lạm phát này dài dài.

 

CD hải ngoại bây giờ khó tiêu thụ, v́ bây giờ gặp nạn các ca nghệ sĩ thường làm giá quá đáng, đ̣i “cát-sê” cao ngất từ 3 tới 5 ngàn đô cho một bài hát thâu âm, đang giết chết giới sản xuất. Giống như giới tài tử điện ảnh Mỹ đ̣i thù lao vài chục triệu đô cho mỗi phim, khiến hàng loạt các rạp chiếu phim phá sản v́ giá vé cao. Cũng thế, ca sĩ hải ngoại đ̣i thù lao từ 3 tới 5 ngàn đô cho một bài hát thâu âm. Khiến giá bán một CD quá cao so với giá CD sản xuất từ VN, cho nên vẫn c̣n bế tắc, nan giải chưa thấy “ánh sáng cuối đường hầm”.

 

Nói về nhạc phẩm Lệ Đá trước đây, nhà thơ Hà Huyền Chi cho biết :

 

Ngó lui mấy chặng đường Lệ Đá

 

- Nhạc phẩm “Lệ Đá” trước hết không phải là một bài thơ phổ nhạc. Phải nói là tôi đă đặt lời cho bản nhạc (vốn không tên) của nhạc sĩ Trần Trịnh. Do một cơ duyên đặc biệt, do người bạn tên Đông chơi Clarinet, giới thiệu Trần Trịnh đến với tôi, khi đó Trần Trịnh (giữa thập niên 1960) chưa có nhiều tiếng tăm trong làng tân nhạc thời bấy giờ :

 

- Nhạc Trần Trịnh khá lắm, nhưng rất ít người biết đến. Xin anh giúp thằng bạn em một lần, đặt lời ca giùm cho nó.

 

Nhạc sĩ Trần Trịnh
 

Tôi liền lắc đầu : “Em biết là anh vốn mù nhạc mà !”

 

- Em biết chứ, nhưng em thành thực nghĩ rằng chỉ có anh mới giúp được nó.

 

C̣n Trần Trịnh cười hiền lành nói thêm :

 

- Xin anh giúp cho. Tôi nghĩ là sẽ có cách…

 

Bấy giờ tôi thẳng thắn đặt điều kiện :

- Nể thằng em, coi như tôi chấp thuận trên nguyên tắc. Tuy nhiên, tôi cần nghe anh đàn bản nhạc này vài lần để có khái niệm về nhạc tính. Và tôi cũng cần ư kiến thẩm định về nhạc thuật của bài này với những Pianist như Dzương Ngọc Hoán (chồng Pianist, ca sĩ Quỳnh Giao)

 

Chúng tôi kéo nhau lên đài phát thanh Quân Đội, Trần Trịnh ngồi vào piano. Và điều ngạc nhiên là tôi ưa ngay cái âm hưởng buồn ngất ngây dịu nhẹ đó, rất Pianissimo ấy. Melody thật tha thiết, ngọt ngào, bắt nhĩ. Khi ấy Đông đă kéo Dzương Ngọc Hoán qua và Hoán khen bản nhạc này không tiếc lời, khiến tôi có ngay quyết định giúp Trần Trịnh. Tôi nghe Trịnh đàn thêm vài lần nữa và cố gắng nhập tâm cái âm hương của bản nhạc.

 

Hôm sau, tôi đem đến Trần Trịnh lời ca thứ nhất của Lệ Đá. Kết quả ngoài sức tượng tượng, là không biết bằng cảm hứng nào đó, tôi đă ḥa được cái rung cảm đích thực của thơ tôi vào nhạc Trần Trịnh. Trần Trịnh mừng rỡ tới sững hồn. Anh và Hoán cùng hân hoan hát Lệ Đá khiến tôi cũng choáng ngợp trong niềm vui.

 

Lập tức tôi viết lời 2. Buổi trưa nắng gắt, dưới mái tôn thấp lè tè của quán cơm lính trong trại. Trên chiếc bàn bọc nhôm nóng bỏng, cáu bẩn, tôi thả hồn bay với Lệ Đá. Tôi viết thật dễ dàng, và khóc cũng dễ dàng với lời 2 này.

 


 

Tôi cứ vừa viết vừa khóc thế đó, như khi ngồi chép lại những ḍng nàỵ Tôi bỏ dở bữa ăn, đem lời 2 lên đài Quân Độị gặp Nhật Trường trước pḥng vi âm. Tôi đưa Lệ Đá ra khoe, Nhật Trường hát ngay với nỗi hân hoan bốc lửa. Hắn túm ngay lấy Trần Trịnh đ̣i soạn cấp kỳ hoà âm cho ban nhạc và 2 bè khác cho Mai Hương, Như Thủy ca. Khoảng nửa giờ sau Lệ Đá được thâu cấp kỳ. Nhật Trường, Mai Hương, Như Thủy, mỗi nguời trên tay một bản Lệ Đá “ḿ ăn liền” say mê hoà ca với nỗi xúc động đồng thiếp. “Take one Good take !” Hát và thâu hoàn chỉnh ngay lần thứ nhất.


Nhật Trường như bay ra khỏi pḥng vi âm ôm lấy tôi và Trần Trịnh :

 

- Ông đặt lời thần sầu. Bản này sẽ là Top Hit.

 

Tôi nhún nhường:

- Top Hit được là nhờ nhạc Trần Trịnh bay bổng như diều đấy chứ.

 

Nhật Trường cướp lời :

- Nhưng ông là gió lớn. Đại phong mà…

 

Lời bài hát Lệ Đá (1)  sáng tác cuối thập niên 60

 

Hỏi đá xanh rêu…bao nhiêu tuổi đời / Hỏi gió phiêu du…qua bao đỉnh trời / Hỏi những đêm sâu… đèn vàng héo hắt

 

Ái ân… bây giờ là nước mắt / Cuối hồn một… thoáng nhớ mong manh

Thuở ấy tôi như… con chim lạc đàn / Xoải cánh cô đơn…bay trong chiều vàng / Và ước mơ sao…trời đừng băo tố / Để yêu thương… càng nhiều gắn bó / Tháng ngày là… men say nguồn thơ

 

Điệp khúc

T́nh yêu… đă vỗ… cánh rồi / Là hoa.. rót mật… cho đời / Chắt chiu… kỷ niệm… dĩ văng / Em nhớ ǵ… không em ơi

 

Mầu áo thiên thanh… thơ ngây ngày nào / Ch́m khuất trong mưa… mưa bay rạt rào / Đọc lá thư xưa…một trời luyến tiếc / Nhớ môi em…và mầu mắt biếc / Suối hẹn ḥ… trăng xanh đầu non

 

 

Lời bài hát Lệ Đá (2)  sáng tác cuối thập niên 60

 

Tượng đá kiên trinh… ru con đời đời / Là nét đan thanh… nêu cao t́nh người / Là ánh chiêu dương… đẩy lùi bóng tối / Tháng năm xa… trùng trùng sóng gối / Ngóng nh́n từ… bát ngát chân mây

 

Bài hát ca dao… theo tôi vào đời / Và giữ cho tim… tôi xanh nụ cười / Nào biết trong em… c̣n nhiều trống vắng / Trái yêu đương… chỉ là trái đắng / Gă tật nguyền… buông trôi niềm tin

 

Điệp khúc

T́nh yêu… đă vỗ… cánh rồi / Là hoa… rót mật… cho đời / Chắt chiu… kỷ niệm… dĩ văng / Em nhớ ǵ… không em ơi

 

Tương đá kiên trinh… ôm con đợi chồng / Nhạc lá thu mưa… hay chân ngựa hồng / Lệ đá tuôn rơi… ḍng ḍng nối tiếp / Ngóng chinh phu… đời đời kiếp kiếp / Suối vọng t́m… trăng xanh đầu non

 

Cái ma kiếp của một bài ca được yêu chuộng thường yểu tử, và xuống cấp. Nhưng Lệ Đá th́ không. Nó may mắn thoát khỏi định số ước lệ ấư. Vào những năm 67, 68 nhạc phẩm “Lệ Đá” được cất tiếng thường xuyên hầu như ở khắp mọi sinh hoạt văn nghệ mà thời kỳ này nhạc Trịnh Công Sơn đang được mọi người hâm mộ. Lệ Đá góp mặt hàng đêm ở các pḥng trà, tiệm nhảy. Lệ Đá vào khuê pḥng, ra máy nước. Rồi quán cà phê cũng Lệ Đá, phim ảnh cũng Lệ Đá với tiếng hát Khánh Ly, phim do Thanh Nga, Đoàn Châu Mậu diễn xuất, và Bùi Sơn Duân đạo diễn.

 

May sao, Lệ Đá vẫn chưa trở thành nhạc sến, nhạc đứng đường. May sao, tôi vẫn được yên thân, bởi vẫn giữ kín cơ duyên “nhảy dù” vào nghề viết lời nhạc. Để mọi người đều hiểu lầm rằng Trần Trịnh phổ thơ tôi.

 

Khi ấy tôi viết thêm lời 3 cho Lệ Đá khi đi công tác ở Sóc Trăng, Cà Mau. Nơi Rừng Mắm của B́nh Nguyên Lộc với muỗi ṃng dễ nể. Nhà văn B́nh Nguyên Lộc dọa, chỉ cần quơ tay một cái là đă túm được cả chục con muỗí. Bạn bè hăm, trâu ḅ c̣n phải ngủ trong mùng. Khách sạn tỉnh lẻ không khá ǵ hơn mấy quán trọ trong phim Anh Hùng Xạ Điêu, Cô Gái Đồ Long. Thực khách vừa nhâm nhi, vừa quơ chưởng, đuổi muỗí. Mới chập tối, tôi đă chui vô chiếc mùng thố. Và buồn t́nh tôi viết lời Lệ Đá 3:

 

Lệ Đá lời 3 (Tháng 9, 1968)

 

Từ những đam mê… xa trong cuộc đời / Từ những cơn vui… tan theo nụ cười / Từ phút trao đi… cuộc t́nh thứ nhất / Giá băng khi… tuổi hồng đă mất / Dấu bèo ch́m… khuất sóng xa khơi

 

Ḍng tóc mây thơ… trên vai rủ mềm / Mười ngón tay em… đan trong tủi phiền / Lời hứa cao bay… cuộc t́nh cút bắt / Giấc mơ hoa… đầu đời đă tắt / Có ǵ vừa… trôi qua tầm tay

 

Điệp khúc

Người đi… đi măi… không về/ Thời gian… xoá vội… câu thề / Bóng anh… nhạt nhoà… bóng núi / Em với t́nh… yêu trăng soi

 

Lạy chúa ngôi… ba nghe con nguyện cầu / Và giúp cho con… quên đi t́nh sầu / Lời thánh ru êm… giọt đàn thống hối / Chúa trên cao… mỉm cười thứ lỗi / Những giọt đàn… vang trong trời tin

 

Sáng hôm sau, chỉ có Chúa ngôi ba mới biết được cơn sợ hăi của tôi đến cỡ nào khi thức giấc. Trong mùng tôi, cả trăm con muỗi đen đủi no căng đu ḿnh say ngủ an b́nh !!!

 

 

Lệ Đá lời 4 (Riêng cho Khánh Liên, tháng 4, 1975)

 

Chiều 27/4/1975 tôi c̣n cái hẹn với người t́nh Khánh Liên ở Thị Nghè. T́nh h́nh thời cuộc lúc đó biến chuyển cực nhanh, nên tôi không đến được với Khánh Liên, tôi đă không thể thu xếp để tới chỗ hẹn, nói lời từ giă cuối cùng với nàng. Nỗi buồn đeo cứng lấy tôi. Khi ngồi nín thở dưới hầm, khi ráng ngoi nh́n mặt sông Ḷng Tảo lần cuối. Nh́n mặt sông cuồn cuộn đau, khi thấp thoáng nghĩ ngàn dặm sẽ chia ĺa cùng Sài G̣n, quê hương và người t́nh Khánh Liên…

 

Nên bài lời 4 này khởi viết từ tháng 4 và được hoàn chỉnh vào tháng 7/1975.

 

Lệ Đá lời 4

 

Từ nỗi xa đau… như đêm và ngày / Mỏi cánh thư bay… bay trong mùa đầy / Ḥn đá đeo trên… cuộc đời héo hắt / Măi bơi trong… vực sầu nước mắt / Chút t́nh buồn… lăng đăng men say

 

Người lỡ chia xa… đôi bên địa cầu / T́nh lỡ chia xa… hai bên đỉnh sầu / Người đă xa khơi… cuộc t́nh tách bến / Chút hương xưa… làm thành vốn liếng / Cũng cùn ṃn… theo chân thời gian

 

Điệp khúc

Muà xanh… đă khép… mắt đời / Hè khô… nức nở… ma cười / Gió thu… liệm vàng… nỗi nhớ / Đông xám… màu tang… nơi nơi

 

Một nét sao bay… trên khung trời buồn / Ngọn lá me khô… lăn trên mặt đường / Tưởng tiếng chân quen… t́m về lối ngơ / Tiếng chân xưa… chỉ là tiếng gió / Gió thở dài… lung lay hồn trăng

 

Không rơ điều ǵ đă khiến tôi không xa rời được cái giao hưởng của Lệ Đá 1, 2, khiến đôi khi, khúc này hầu như là một phó bản, mô phỏng của khúc trước. Nó dẫn tôi quanh quẩn trong tŕnh tự ấy không rời.

 

 

Lệ Đá lời 5 (Riêng cho Nguyệt Lăng)

 

Có lẽ tôi là một kẻ chung t́nh mang trái tim phản trắc. Năm 1992, tôi đắm hồn vào một t́nh yêu mới. Nguyễn Tà Cúc – Nguyệt Lăng – Ác Bà Bà, là  Ba đại ác nhân và mỹ nhân, đă cho tôi hạnh phúc và hành tôi điêu đứng không cùng.

 

Nguyễn Tà Cúc th́ không thể nào không… tà cho được. Nàng đến với tôi như một tiểu muội thứ thiệt. Rồi tôi đổ đốn đâm ra yêu tiểu muội, qua một phân thân của nàng là Nguyệt Lăng (sóng trăng).

 

“Tháng Một Buồn” in năm 1993, là thi tập ghi dấu t́nh tôi với nàng. Rồi Nguyệt Lăng lại phân thân, lần nữa. Từ cây bút hoa bướm hiệu đoàn, Ác Bà Bà soi kính chiếu yêu vào đời sống, văn chương. Và chứng tỏ năng khiếu trong lănh vực phê b́nh văn học, và đàn hạch tư cách bất chính của nhà văn. Trong và ngoài văn chương.

 

Tôi xa nàng từ 1993. Dù cái t́nh của chúng tôi vẫn là ngàn đời chẳng thể chia xa. Và từ tháng Mười 1992 đến tháng Chạp 2002, đă là hơn 10 năm vèo qua trong thân t́nh, chúng tôi vẫn chưa hề giáp mặt nhau, dù chỉ một lần. Dù tôi đến Cali nhiều bận. Rất nhiều bận. Không gặp, phải chăng là cố gắng phi thường của chúng tôí. Để giữ cho t́nh măi đẹp. Cho dù, những năm sau này, tiểu muội của tôi đă trong t́nh trạng không c̣n ràng buộc bởi hôn nhân.

 

Lệ Đá lời 5

 

Từ lúc yêu trăng… tiêu hoang cuộc đời / Từ phút say hoa… tương tư biển trời / Muội rót cho huynh… ngọt ngào suối biếc / Đắm say trên…từng hàng chữ viết / Cũng muộn phiền… suốt kiếp chưa vơi

Sợi tóc biên cương… xa hơn ngàn trùng / Nguyệt lăng sông chia... tang thương chẳng cùng / Là nhánh phong lan… v́ người vẫy gió / Lúc trăng vơi… người c̣n măi nhớ / Vẫn nồng nàn… thơm hương tịnh yên

 

Điệp khúc

T́nh đau… lấp lánh… cuối trời / Ngàn khuya… gió thở… vai người / Tóc đêm… mượt mà… suối nhớ / Trăng đắm… hồn si... trăng trôi

T́nh lỡ đăng quang… sông vui, dặm phiền / C̣n chút dư hương… vương trên cỏ hiền / Để măi thương nhau… đời này kiếp khác / Những đêm sâu… thảng lời gió hát / Khúc t́nh hoài… trăm năm, ngàn năm

 

 

Nguyễn Lê Quan

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính