Chuyện mo chuột

 

Nguyễn Dư

 

 

 

 

Mo v chuột vốn xung khắc nhau. Mo bắt chuột, chuột sợ mo. C lẽ v vậy m lịch tu dng Chuột v Thỏ để tượng trưng cho năm T v Mo, chứ khng dng Chuột v Mo như lịch ta chăng? Muốn ni g th ni, ai cũng phải đồng l mo v chuột ght nhau. C chắc l mo chuột lc no cũng ght nhau khng? Nếu ght nhau th tại sao người miền Nam lại gọi chuyện yu đương của trai gi l... chuyện mo chuột. Yu nhau như... mo yu chuột ? Giễu dở!

Khng phải giễu v cũng khng dở đu.

 

Người xưa nghim tc lắm. Cc vị tiền bối cũng nghĩ rằng mo v chuột khng thể dung dăng dung dẻ, chung sống ho bnh với nhau được. Cc cụ chỉ muốn dạy con chu rằng khi no mo v chuột bỗng dưng rửng mỡ ăn nằm với nhau, quấn qut bn nhau th... Chu choa, tụi bay phải coi chừng. Đấy l một dấu hiệu đng lo ngại. Đng lo như chuyện l trưởng... ngồi hầu tr thằng m. Đng ngại như chuyện quan huyện mời Thị Mẹt vo dinh ăn uống. Người xưa gọi mấy sự cố ny l chuyện miu thử đồng min (mo chuột cng ngủ... m nhau). Thnh ngữ m chỉ việc người trn v người dưới cng nhau mưu lm việc gian. L trưởng v thằng m đang mưu tnh hại người no đy? Quan huyện v Thị Mẹt gặp nhau nếu khng phải để đấm bp tay chn th cũng l để đ đởn miệng lưỡi g đy?

 

Chuyện miu thử đồng min của phong kiến được b con trong Nam cải bin thnh chuyện mo chuột của trai gi.

 

- Thằng t mới mo được con Năm.

 

- Ủa, t ra thằng t khng phải l mo của con Tm sao?

 

Tại sao phương ngữ miền Nam lại gọi người tnh, cả trai lẫn gi, l mo?

 

Xưa kia, Khổng gio quan niệm rằng lin hệ trai gi phải được sự thoả thuận, sắp đặt của cha mẹ đi bn. C cậu no tự đi tm hiểu nhau, chẳng hạn như c Kiều ban đm đi gặp Kim Trọng, l vượt ra ngoi vng lễ gio. X hội xưa khng chấp nhận những cuộc tnh vụng trộm, gian dối   như vậy. Trai gi yu nhau ln lt l một trường hợp miu thử đồng min. V vậy m giới bnh dn mới gọi chuyện trai gi l chuyện mo chuột. Người tnh được gọi l mo.

 

Trẻ con c chuyện mo chuột khng? C chứ! Chuyện mo chuột của trẻ con l: 
 

Con mo m tro cy cau 

Hỏi thăm ch chuột đi đu vắng nh 

Ch chuột đi chợ đằng xa 

Mua mắm mua muối giỗ cha con mo

 

Trẻ con, người lớn, ai m chả thuộc bi ca dao d dỏm v dễ hiểu ny. V l như vậy m bảo l dễ hiểu ? Ấy chết! C vấn đề sao? L l như cy cau m khng thấy ? Ở Việt Nam hay bất cứ nơi no trn tri đất ny, c ch chuột no khoẻ hơn cả ng Hạng V để tro ln sống trn cy cau thẳng đứng, cao sừng sững cả chục mt kia khng? Ăn ci giải g trn ấy? Chuột chỉ quen leo tro, kiếm ăn quanh quẩn trong nh, ngoi vườn thi.

 

Triết l của người lớn cao siu như thế th lm sao trẻ con hiểu nổi?

 

* * *

 

 

Dn gian c tranh mo chuột. Nhưng m mờ lắm. Ni đng hơn l ỡm ờ. Tấm tranh Tết vẽ mo chuột của ta lc th được gọi l tranh Đm cưới chuột, lc khc lại gọi l Trạng chuột vinh quy. Gọi tn ny hay tn kia đều chỉ... đng một nửa, sai một nửa. Điều ny đ được bn kĩ trong bi Ngy Tết, thử bn về một tấm tranh Tết. Xin nhắc lại cu kết luận l người vẽ đ oi oăm ghp hai đm rước hon ton khc nhau trong cng một tấm tranh. Nửa trn l đm rước du ở thn qu. Lũ chuột đang bị mo gi chặn đường đi đt lt. Tranh minh hoạ bi thơ Đm cưới chuộtcủa vng đất Liễu Đi. Nửa dưới của tấm tranh l đm rước trạng nguyn, c ngựa chng đi trước, kiệu nng theo sau. Lối ghp tranh kiểu ny cn được thấy trong tấm rước tiến sĩ văn v rước tiến sĩ v.

 

* * *

 

Mo chuột thỉnh thoảng được văn học ni tới. Chuột bị gn nhiều tội.

 

Nguyễn Đnh Chiểu viết Thảo thử hịch (Hịch đnh chuột), trch vua quan thời nhiễu nhương: 

 

Sch Lỗ sử bin cu thực gic, v miệng ai cho nn vua lỗi đạo thờ trời; thơ Quốc phong đề chữ thực miu, v miệng ai cho nn dn xa lng bỏ đất? 
Thực gic nghĩa l khot sừng. Chuột nhắt khot sừng con tru dng tế trời. Thực miu nghĩa l cắn la. Chuột thuộc loi thạch thử ăn hại la mạ. 

(Bảo Định Giang, Thơ văn Nguyễn Đnh Chiểu, Văn Học, 1971, tr. 243).

 

Nguyễn Bỉnh Khim cũng Ght chuột (Tăng thử), cũng ni đến ci sừng tru: 
Ninh đạo Lỗ ngưu dốc (Th ăn trộm ci sừng tru nước Lỗ).

 

Ci sừng tru được giảng bằng một điển tch khc: Dn nước Lỗ bị nạn đi km, phải đem chiếc t v lm bằng sừng tru hầm lấy nước, chia nhau để cầm hơi. Nguyễn Bỉnh Khim muốn ni rằng loi chuột nếu c đi th đi gặm nhấm cc thức khc (yn ngựa, sừng tru) chứ đừng c ăn hại la.

 

Chuột cn tội khc, đng ght hơn tội ăn hại la:

 

Thnh x ỷ vi gian 

Thần nhn on mn phc 

(Chốn thnh x dựa vo m lm điều gian 

Cả thần v người đều on chứa đầy bụng)

 

Sch Tấn thư chp chuyện Tạ Cn ni rằng: Lưu Ngỗi gy ra mối hoạ loạn đấy, nhưng y l con co ở tường thnh, con chuột ở đn x. ni con co lm hang trong tường thnh, con chuột lm tổ trong đn x l đ dựa vo những uy thế khng ai dm xm phạm đến. Khng ai dm đo hang co ở tường thnh l vật để bảo vệ nội thnh, khng ai dm đo hang chuột ở đn x l nơi thing ling thờ thần đất của nh vua, cho nn những vật độc hại như con co, con chuột vẫn c chỗ ẩn nu mi. 

(Đinh Gia Khnh, Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khim, Văn Học, 1983, tr. 304)

 

Con chuột của ngy xưa lột xc, trở thnh bọn đục khot cng quỹ, c d che chở của ngy nay.

 

C lẽ chỉ c Nguyễn Khuyến mới thương hại chuột bị đi (Cơ thử): 

 

Bọn mi nương x tường ta, 

Bấy lu m ả trong nh khng sao. 

Phải khi gạo km thc cao, 

Bọn mi lục đục cắn nhau bao lần. 

(...) 
Xm ty qua đ gặt rồi, 

Bọn mi sớm liệu m rời sang ngay... 

(Chuột đi, bản dịch của Dương Xun Đm)


Nguyễn Khuyến thương hại lũ chuột gặp năm mất ma bị đi. Nếu chỉ c vậy th tnh thương dnh cho chuột của Nguyễn Khuyến cũng đng khen. Nhưng ng lại khuyn chuột nn sang nh hng xm kiếm ăn. Khng biết nh hng xm c vui vẻ chấp nhận hnh động gắp lửa bỏ tay người của Nguyễn Khuyến hay khng?

 

Hồ Huyền Quy soạn truyện Trinh thử (Chuột trinh tiết) để ca ngợi đn b nước ta.

 

t người biết truyện ngụ ngn Chuột nhắt chống mo.

 

Ngy xưa, tại lng kia c một gia đnh giu c. Nh ngi, cy mt. Ao su c m. Tru, b, g, lợn. Nhưng vợ chồng ph ng hiếm hoi. Nh khng c trẻ con. ng b nui chơi một con mo tam thể cho vui cửa vui nh. Số mo thật l sung sướng. Ăn uống no n. Cả ngy rong chơi. Nhưng trời bẩm sinh mo hay la c, thch chui vo tận x xỉnh rnh bắt chuột. Bắt để chơi, cắn chết, rồi tha ra vứt ngoi sn. Mỗi lần phải qut dọn ph b lại nổi cu quất cho mo một trận. Nhưng mo vẫn chứng no tật nấy. Đm chuột nhắt sống trong phập phồng lo sợ.

 

Một ngy kia, lũ chuột bảo nhau phải tm cho ra giải php chống lại mo. Một hội đồng chuột được triệu tập, họp bn si nổi.

 

- Phải mời lo chuột cống sang gip một tay.

 

Ồ! Giải php hay như vậy m lu nay khng ai nghĩ ra. Đng rồi, chỉ c lo chuột cống to lớn kia, một mnh thot khỏi được cả bẫy chuột, mới đương đầu nổi với mo.

 

Hội đồng chuột quyết định khing hết mấy hạt gạo tấm, mẩu c kh, t cơm nguội để dnh trong hang ra sửa soạn đồ lễ. Đm nay rước ra m bờ ao, xin gặp lo chuột cống.

 

Đng l danh bất hư truyền. Lo chuột cống khoẻ thật. Chỉ long một ci l ăn hết sạch mm đồ lễ. Ăn xong, lo đủng đỉnh đặt điều kiện. Hai bn k ko mi mới xong.

 

Chuột cống by kế... Hay! Hay! Phen ny Gia Ct Lượng cũng phải chịu thua. Chờ ngy tốt, giờ tốt, sẽ ra qun...

 

Đm nay trăng soi vằng vặc ngoi sn. Ph ng trằn trọc, ph b cũng trằn trọc. Cả hai đang ngứa ngy, mất ngủ. Bỗng nghe c tiếng động ở gian bn cạnh. Rồi loảng xoảng, đổ vỡ. Trộm! Trộm đang vơ vt bn thờ. ng b vng dậy, mở cửa chạy sang phng bn đuổi trộm. Nhưng khng c trộm. Trước mặt ng b chỉ c con mo đang lồng lộn đuổi mấy con chuột trn bn thờ. Lũ chuột thong hiện, thong biến. Chng len lỏi sau ci lư đồng, chạy quanh bt nước cng, bnh hoa, đĩa quả. Chỗ no cũng thấy chuột. Mo hoa mắt, cuống cuồng đuổi bắt tứ tung. Lũ chuột ra hiệu ngầm cho nhau, lặng lẽ rt lui. Mo tiếp tục tung honh giữa đổ vỡ. Vợ chồng ph ng ti mặt. ng vớ ci phất trần, b vớ ci chổi, cng đuổi đnh mo. 


Sng ra, ph b xch cổ mo, dắt ra chợ. Lo hng thịt khoi ch mua được mn đồ nhắm rẻ như bo. Ph b vừa đi vừa lầm bầm đếm tiền. Đến trước cửa hng tạp ho, b gh vo mua mấy gi thuốc chuột....

 

C nơi kể thm...

 

Lũ chuột nhắt lin hoan cm ơn chuột cống. Tất cả đều đồng mời chuột cống ở lại. Đời sống từ nay khng cn chết chc. Nh nh vui tươi, hạnh phc. 
Nhưng chẳng bao lu, một tai hoạ khc lại ging xuống... Lo chuột cống ăn gh qu. Kho dự trữ hết sạch. Đồ tha về hng ngy khng đủ. Đ đy bắt đầu x xo ta thn. 


Hội đồng chuột lại họp bn. 


C kẻ hiến kế. Hay! Hay! Phen ny th c chạy đằng trời! 


Lũ chuột nhắt rỉ tai nhau từ nay hễ thấy cơm nguội tẩm thuốc chuột th phải tha hết về dấu trong hang. Tch tiểu thnh đại. Bao giờ được nhiều sẽ đem ra khao lo chuột cống.

 

*  *  *

 

Trong đời sống hng ngy, tiếng Việt c vi thnh ngữ dnh dng đến chuột.

- Chuột sa chĩnh mỡ (hay chĩnh nếp, chĩnh gạo) ca ngợi mấy ng gặp may, khng biết tiền từ đu m cứ đổ vo o o như nước, mc đi khng hết. Thnh ngữ ny ngy xưa m chỉ mấy chuyn gia kĩ sư đo mỏ, đo được tảng kim cương. Phần nhiều l kim cương c t vết. Thời buổi kh khăn, được cơm no b cưỡi l kh rồi.

 

Tuy nhin, phải đề cao cảnh gic. ng no khng may rơi vo... lọ mỡ th đng buồn lắm. Lọ mỡ khng phải l chĩnh mỡ. Khch my ru no bị phi yếu ch l Đui chuột ngoy lọ mỡ th... chui xuống gầm giường m trốn. Khng kho lại cơm hỏng bỏng khng. C ngy mất cả b để cưỡi. Mất cả mảnh đất mu mỡ để đm xới.

 

Đầu voi, đui chuột l thnh tch của giới khoc lc, huynh hoang. Lời ni khng đi đi với việc lm. Hứa nhiều thực hiện t. Dự n vĩ đại, kết quả chẳng ra g. Đầu đui khng tương xứng.

 

Chy nh, ra mặt chuột ch bọn v ti, thất đức, bọn ngồi mt ăn bt vng, gặp biến cố bị lộ chn tướng.

 

Lopold Cadire sưu tầm được một thnh ngữ kh hay:

 

Chuột bầy lm chẳng nn hang. Nghĩa l thiếu lnh đạo th nhiều người cũng chẳng lm nn tr trống g. 

 

 

Nguyễn Dư

 

 

 

 

Tin Tức - Bnh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chnh