Về một người lm thơ vừa ra đi: Bi Bảo Trc

 

Nguyễn Mạnh Trinh

 

 

 

Bi Bảo Trc l tn thật của nhiều người: nh truyền thng, nh văn, nh thơ, k mục gia, nh bo Mỗi một phương diện, mỗi một vị tr, đều l những chn dung nổi bật khiến ng nổi tiếng trong cộng đồng người Việt hải ngoại.

 

Ngy thứ su 16 thng 12 năm 2016, ng vừa rời khỏi ci trần. Sự ra đi của ng khiến nhiều người thương tiếc. Chng ti cũng ở trong đm đng ấy. Bi viết ny như một nn tm hương tưởng niệm.

 

Ni về Bi Bảo Trc, với những chn dung đặc biệt như vậy m chỉ ni về chn dung nh thơ c lẽ khng đủ. Nhưng, với ti, chn dung nh thơ gần gũi hơn v c nhiều chia sẻ với c nhn ti trong đời sống văn chương v đời thường.

 

Ti quen biết với Bi Bảo Trc từ năm 1985, cch nay khoảng hơn 30 năm về trước khi ti in tập thơ đầu tin. Lc ấy, anh Bi Bảo Trc đang lm ở đi VOA v phụ trch chương trnh điểm sch của đi ny. Một buổi sng anh gọi điện thoại đến chỗ ti đang lm việc để hỏi một vi chi tiết về tập thơ của ti. Mặc d lc đ ti kh bận rộn nhưng vẫn ho hứng ni chuyện với anh cả tiếng đồng hồ. M chỉ ni về tập thơ của ti chừng năm, mười pht cn ton chuyện về nh thơ inh Hng, một nh thơ m cả anh v ti cng ngưỡng mộ. Từ đ, thỉnh thoảng điện thoại chng ti đều ni nhiều về thi ca m t ni với nhau những đề ti khc.

 

Từ lu ti vẫn muốn ni chuyện với anh về thơ của anh trn chương trnh Tản Mạn Văn Học m ti phụ trch. L do l ti thch những bi thơ của anh nhắc lại đời sống ti lc vừa mới lớn khi cn ngồi trong lớp học trường Chu Văn An. Anh lớn hơn ti vi tuổi v trn ti vi lớp nhưng sao những suy nghĩ về thầy, về bạn, về tuổi trẻ của anh sao c nt g tương hợp với ti. Anh tả tnh, anh tả cảnh của ring anh trong thơ sao đối với ti l cả một khung trời hoi niệm. Chng ti đ sống trong thời gian ấy, khng gian ấy, với những khun mặt bạn b, với những tm tnh của những cnh chim non cn chập chững trn bờ tổ nhưng đ hướng đến những khung trời cao rộng của my trắng của trời xanh.

 

Trong thơ của Bi Bảo Trc rất nhiều hnh ảnh gợi lại sự hoi cảm của những nơi chốn m anh sống lc đầu đời. Với ti, những hnh ảnh ấy cũng quen thuộc bởi v những con đường ấy, những ng hẻm ấy cũng in hn trong bộ nhớ của ti. Những bi thơ của anh đnh động rất nhiều trong ti những kỷ niệm.

 

Trong một lần điện thoại vo thng 6 năm nay, anh dự tr sẽ in một tc phẩm mới v anh th thực muốn lm một việc sau một thời gian ngưng nghỉ v anh hẹn sẽ lm một chương trnh Thơ Bi Bảo Trc với ti. Nhưng thời gian lần lữa, anh đ v l do sức khỏe nn khng thực hiện được những điều mong muốn.

 

Khi anh cn ở miền ng Hoa Kỳ, bn cạnh cng việc lm cho đi VOA anh cn viết hằng tuần l thư miền ng cho bo Người Việt v Thời Bo, sau được đặt tn l Thư Gửi Bạn Ta được chon lựa lại v nh xuất bản Văn nghệ của thầy Từ Mẫn in thnh 3 cuốn. Thư Gửi Bạn Ta biểu lộ phong cch ti hoa của cy bt Bi Bảo Trc. ề ti th thường rộng ri, ty hứng nhưng phần đng theo st thời sự d người đọc sau một thời gian vẫn khng cảm thấy đ cũ. Một cht chm biếm, một cht lng mạn. C khi l những giận dữ biểu lộ từ những biến cố trong nước của những người Cộng sản ngu dốt. C khi l những trang sch đầy nt thơ mộng của tnh yu, của tnh người. Nhưng r rng vẫn l chất lửa của đời sống của những suy tư nhn bản lun được tỏa sng qua lăng knh văn chương.

 

Anh c một suy nghĩ ring một phong cch ring, khc biệt với ứng xử thường hằng. Lun lun anh tm được những điều khc lạ c khi nhỏ nhoi khng ai để tới nhưng vo văn chương đ trở thnh những nt li cuốn người đọc. C những chn dung, d l người thn thiết hay những kẻ ng khng ưa, chỉ vi nt cũng phc họa được khun mặt tiu biểu.

 

Loạt bi Thư Gửi Bạn Ta viết lin tục một thời gian kh di, ti nghĩ l đến hơn hai thập nin. Thử tưởng tượng, qua một thời gian lu như thế, m vẫn giữ được sự hấp dẫn th điều đ thực sự khng phải l dễ dng. Viết phiếm, khng phải chỉ l khơi khơi kể chuyện, m cn chất chứa đằng sau những nỗi niềm, những tm sự nhiều khi kh ngỏ thẳng thắn bằng ngn từ. Thư Gửi Bạn Ta l một minh chứng của nội lực văn chương di hơi, của một tm hồn mẫn cảm đầy mơ mộng.

 

Nh truyền thng Bi Bảo Trc th sao? Hy đọc những bi bo v nghe những chương trnh pht thanh, truyền hnh trn Little Si Gn Radio hay Hồn Việt TV của Bi Bảo Trc như Ngy Ny Năm Xưa, hay Cho Hong Hn để thấy được sự li cuốn mnh liệt khn thnh giả. L người MC hay dẫn chương trnh, ng đ mở ra những con đường mới l dẫn dắt nhiều lin tưởng cho người nghe v người xem

 

Thơ của anh nặng chất hoi niệm v nhắc lại những kỷ niệm m chng ta trn qu trong đời.

 

Th dụ, ti đọc bi thơ Xa Nh ọc Thơ Hạ Tri Chương. ọc từng dng, dần dần những cảm gic cũ hiện về. Ở nơi chốn ny, hnh như khng phải chỉ l những con đường của khu Ng Su m rộng khắp hơn l qu hương chng ta. i chao, những chữ Ng Su, Ng Bảy của phương trời xa xi kia sao mang lại nhiều ấn tượng đến thế. ọc những cu thơ cổ để mang mang khung trời xưa để nhớ lại một thời. Cn cu chữ no diễn tả được ngoi cu Ti đọc thơ ng nt cả hồn. Hy tưởng tượng đi, một người đ lu lắm lưu lạc phương trời. Bi thơ chỉ c 4 đoạn, mở ra từ giy pht tưởng tượng về sống ở chốn xưa v đng lại v nhớ nhung hoi niệm từ thng ngy biệt xứ.

 

C phải l tưởng tượng hay l sự thực cơn mơ mộng ấy:

 

Tưởng tượng mai về khu Ng Su

Chiều ra đầu ng đứng trng xe

C người quen hỏi Lu khng gặp

 p khẽ i xa mới trở về

 

ọc cu thơ cổ, tm lại được tứ thơ mới. Ngy trở về của người thơ:

 

Cũng hệt như Hồi Hương Ngẫu Thư

Tc xanh giờ đ bạc như tơ

Tiếng qu nghe vẫn đầy m cũ

M cũng lạ tai cu trẻ thơ

hay tiền bối Hạ Tri Chương

Tiền bối xa qu thuở Thịnh ường

Sao thơ hệt chuyện by giờ nhỉ

Thuở ấy m sao cũng no lng

 

Từ thơ người xưa, chạnh nghĩ đến thn phận mnh, nt cả hồn:

 

Ti cũng như ng đời biệt xứ

 Trẻ ra đi gi vẫn tha hương

Mấy chục năm buồn trn xứ lạ

Ti đọc thơ ng nt cả hồn

 

Anh Bi Bảo Trc. By giờ anh đ ra đi, hết đời biệt xứ. Linh hồn anh c trở về lại khng, thnh phố Si Gn m anh đ c nhiều thn thuộc. Chắc anh đ trở về căn nh xưa, con hẻm cũ để thương mến từng ngy thng cn cắp sch đến trường để nao nao nhớ từng cơn mưa từng chiều nắng

 

Khi cn sinh tiền, Bi Bảo Trc lm thơ tưởng tượng. By giờ ng đ đi xa nhưng sự tưởng tượng vẫn cn. ng tưởng tượng khi lm bi thơ Gửi Căn Nh Cũ:

 

Hy tưởng tượng khi bước vo cuối ng

Căn nh xưa ru phong kn tường vi

Khung cửa sắt đ bong lỗ chỗ

Cha kha mn trong ổ bỗng reo vui.

 

oạn tiếp theo cũng l từ k ức. Những cu thơ như đnh đụng vo tm thức tưởng đ hao mn:

 

Hy tưởng tượng trong hộp thư ngoi cửa

mấy bức thư đọng lại những năm qua

một tấm thiếp bo tin người yu nhỏ

 đ tm ra hạnh phc dưới trời xa.

 

Rồi khu vườn cũ v cy ngọc lan, bụi trc v hng thược dược nhắc nhở mi thơm cơn mưa đầu ma:

 

Hy tưởng tưỡng trong khu vườn thuở trước

Cy ngọc lan ngy đ đ ra hoa

Mấy bụi trc v một hng thược dược

 mi đất thơm cơn mưa nhỏ đầu ma.

 

Cũng vẫn tưởng tượng. Căn gc nhỏ nhắc đến những cơn mưa khuya du dặt m những giọt buồn vương vấn giấc đm. Chiếc giường cũ thn thiết nằm nghe tiếng gi. Nơi h hẹn xưa nơi nhắc lại những lời tm sự v những nt chữ tuy mờ với thời gian nhưng như vẫn đu đy.

 

V:

Hy tưởng tượng buổi chiều ra ngồi qun

 Bạn cũ tới đầy đủ mặt cố tri

Dăm ba đứa biệt tăm trong thời loạn

  trở về cng khật khưỡng vi ly

Hy tưởng tượng gh vo thăm tn bạn

Bắc ghế ra ngồi đọc lại ường Thi

Trn căn gc năm xưa trăng vẫn sng

Nhớ Hạc Vng từ thuở mới bay đi

 

C phải l những giấc mơ hay chỉ l tưởng tượng. Nhưng sao đẹp qu tm tnh cho bạn cho một tuổi mới lớn học tr. Thi sĩ đ mang vo trong thơ nỗi niềm ấm p của một thời đầy ước vọng của tuổi trẻ của những buổi khởi hnh vo những cuộc rong chơi tưởng như mộng đội đ v trời khi bước vo đời.

 

Những con đường cũ. Những vỉa h xưa lt l me non. Như nhn vật trong thơ inh Hng tung tăng những giờ trốn học. Sch vở trong tay nhưng đầy chật mộng ước trong hồn. Cậu học tr Bi Bảo Trc ngy xưa nay đ thnh một người lớn tuổi nhưng vẫn chưa qun những cảm gic của vị ngọt nhn sinh lc ấy. ời reo vui như bước chn lang thang trn vỉa phố. Quen thuộc nhưng đẫm chất tnh cảm

 

Hy tưởng tượng lại đi trn đường cũ

Những lề đường đ lt l me non

Thời trốn học lang thang trn vỉa phố

Sch trong tay mộng ước chất đầy hồn

 

Cu thơ kết:

V tưởng tượng vừa tan cơn mộng dữ

 bạn b xưa người tnh cũ về đy

căn gc nhỏ của một thời sch vở

 vẫn cn nguyn- cơn c mộng xa bay

 

Trong tm cảm của ti khi đọc xong bi thơ lại chạnh nghĩ đến thn phận của mnh. Những cu thơ gợi lại cho ti những tiếc nhớ tuổi học tr d sống trong một thời thế đảo đin nhưng cũng c nhiều kỷ niệm Những con đường đến trường. Những thầy xưa bạn xũ vẫn mun đời trong k ức khng qun.

 

ọc thơ Bi Bảo Trc khi anh vừa ra đi cũng l giy pht cảm tạ thi sĩ đ cho đời sống những chn tnh của một người tuy vẫn hoi niệm qu vng nhưng trn đầy giấc mơ lm đẹp cho mnh lm đẹp cho đời. D thn phận lưu vong biệt xứ nhưng vẫn tru mến nhn về qu mẹ với cả tấm tnh

 

Thơ tnh của Bi Bảo Trc hnh như phảng phất một mi hương của qu khứ, của những giy pht để tưởng vọng v nhớ về, ng lun đi tm kiếm một điều g xa xi v cng nhưng lại gần gũi xiết bao. Những bi thơ lục bt phảng phất một mi hương. Th dụ bi C.A.T.19709 một nhan đề rất ring tư v b mật! C phải những cu thơ ny chỉ để tặng cho chỉ c một người:

 

Buổi chiều trở lại chỗ ny

mi hương đ nhạt dấu giầy đ xa

người đi bỗng chốc thoắt m

mu son kỷ niệm nay ra nghn trng

 vẫy tay cho những mịt mng

người v tận đ đi cng sớm mai

 gi bung một tiếng thở di

 lối xưa vẫn cứ hoi hoi đứng trng

nhớ nhau chiều bỗng v vng

thương cho ngọn cỏ bng hong ng theo

 

Cũng lại l một mi hương của mi tc ai trong hơi thở của ma xun của buổi chiều cn đọng mi trong cu thơ lục bt:

 

lẫn trong hơi thở ma xun

l mi tc đ c lần rất quen

người đi chưa nhạt dấu chn

 vẫn cn đọng mi mi hương buổi chiều

 

C một bi thơ m Bi Bảo Trc viết như trở về những ngy thng sinh vin m một hnh bng lc no cũng chập chng trong c nhớ.

 

Khi giọt mưa bay cuối giảng đường

My v tc biếc giấu trong khăn

Bn tay em bỗng dưng thnh đ

 Dng chữ trong bi nt cũng run

 Con đường cũ, ở những dốc ln

Buổi chiều nu lại những bước chn

 Thương cho đi cnh loi di điểu

Tr nhớ giờ ny đ đng băng

 ường về ngập dưới cơn mưa tuyết

Chĩu nặng chiều trong nỗi nhớ người

 C một v sao vừa tuẫn tiết

Gĩưa một chiều đng rất ngậm ngi

 Người đ xa, xa cả bn tay

Mi hương tc ấy vẫn đu đy

 Cho thơm mi mi cu thơ cũ

Trong một ngy đng tuyết xuống đầy

 

Ni về dịch thuật, Bi Bảo Trc l người tuy c căn bản Anh , Php ngữ vững nhưng rất cẩn trọng khi cầm bt. Anh cũng rất nghim khắc khi nhận thấy những sai st của những dịch giả cẩu thả khng trn trọng với chữ nghĩa. Anh khng muốn sa vo hiện tượng dịch l phản, dịch l diệt. Nhất l với thi ca, nhập vo hồn thơ ngoại quốc để thnh hồn thơ của mnh đi hỏi một trnh độ cũng như một thi độ nghim chỉnh.

 

Ti đọc một bi viết Chữ nghĩa chng ta của Bi Bảo Trc ph phn dịch giả John Balaban:

 

Spring Essence l nhan đề cuốn sch của John Balaban in đầu năm 2000 với những bi thơ của Hồ Xun Hương được dich sang Anh ngữ.

 

Dịch giả John Balaban l một người liều lĩnh nếu khng ni l cẩu thả. ng để lại rất nhiều lỗi khiến cu cch ngn traduttore, traditore của người , nghĩa l bản dịch thường thiếu nt trung thnh đến độ phản bội tư tưởng của tc giả nguyn bản, cũng chỉ l nhận định qu nhẹ nhng khi đọc những bản dịch tiếng Anh những bi thơ Hồ Xun Hương của ng. Những lỗi ng để lại qu nhiều v c thể ni l khng một bi no khng để lại một hai lỗi. C những lỗi hết sức sơ đẳng khiến người đọc tự hỏi khng biết những người ng ghi tn ở cuốn sch ni l đ khuyến khch v gip ng dịch những bi thơ ny c thực sự đọc bản Anh ngữ của ng khng. M ton l những tn tuổi, bằng cấp gh gớm cả, khng gio sư th cũng l tiến sĩ lại c lun cả một nh ngoại giao cao cấp nữa

 

Sau khi phn tch một số lỗi tượng trưng, Bi Bảo Trc kết luận: Trời ơi l trời Thi dịch như vậy m cn table ci g thm được nữa. Bn (table) ci g by giờ?

 

Dịch như thế khng sợ Xun Hương hiện ra sửa lưng mấy bồ l bố my hay sao?

 

Nn khi chuyển ngữ Bi Bảo Trc v cng cẩn trọng. ọc bản dịch Tặng Vật Của Tnh Nhn dịch từ nguyn bản Anh ngữ The Lovers Gift của Tagore sẽ thấy được ngay điều đ.

 

Nh văn Nguyễn Xun Hong đ c một nhận xt kh xc đng: ọc thơ Tagore l một chuyện. Hiểu được thơ Tagore tất nhin l một chuyện khc. Nhưng đưa thơ Tagore đến với người đọc Việt Nam bằng một thứ ngn ngữ vừa mang tnh Tagore lại vừa trn ngập tnh dn tộc, ti nghĩ trước Bi Bảo Trc khng c ai v sau Bi Bảo Trc người viết tạp văn hay nhất Việt Nam hiện nay thật kh tm được người thứ hai

 

Tập thơ Lovers Gift gồm một số bi viết bằng Anh ngữ v một số bi bằng tiếng Bengal được chnh tc giả Tagore dịch sang Anh ngữ.

 

Bi thứ nhất của Tặng Vật của Tnh Nhn l bắt đầu của chuyện kể một thin tnh sử đ vượt qua được khng gian thời gian để thnh bất tử với ngn ngữ của tri tim đầy xc cảm:

 

ại đế Jehan, người đ mặc cho đế quyền sụp đổ nhưng ước muốn của người lại l biến giọt lệ tnh thnh thin thu bất diệt.

 

 Thời gian thật tn nhẫn với tri tim con người. Thời gian cười cợt nhạo bng trước nỗ lực buồn nản để khắc ghi hoi kỷ niệm của tri tim.

 

 Người đem thẩm mỹ m hoặc, giữ lấy thời gian, vinh thăng ci chết v hnh bằng một hnh thể đời đời khng phai nhạt.

 

Niềm b ẩn th thầm bn tai người yu dấu, trong u tịch của bng đm được tạc su vo sự cm nn mun đời của đ.

 

D cho bao nhiu vương quốc đ đổ nt, tan hoang cng ct bụi, d cho bao nhiu thế kỷ đ mất theo bng đm, cẩm thạch vẫn ngậm ngi thở di, ni với những v sao, Ta vẫn nhớ

 

Ta vẫn nhớ Nhưng cuộc đời th lng qun, v nng đ về nơi V Tận nng thảnh thơi ra đi trong chuyến viễn hnh khng vướng măc, để lại những kỷ niệm trong hnh thể c đơn của thẩm mỹ

 

Dịch thơ c phải l một cng việc kh? Ti đ hỏi cu ấy với nh thơ Bi Bảo Trc th được anh trả lời dịch bằng ngn ngữ th khng kh nhưng dịch bằng hồn thơ l cả một cng việc thin nan vạn nan. C người từ ngữ văn phạm rất giỏi nhưng nếu khng c hồn thơ nhập vo th chữ chỉ c nguyn hnh chữ m hồn th chẳng tm được trong thơ. Bi Bảo Trc dịch Tặng Vật của Tnh Yu hnh như muốn k gửi theo tm tnh của mnh khi dịch sang Việt ngữ những lời thơ Tagore. Anh muốn khởi hnh đi vo khng gian v tận của tnh yu m vũ trụ l đch đến phải gặp l những ci vĩnh hằng qua bao nhiu biến đổi của khng gian thời gian. Tm ở bầu trời cao rộng v những v tinh t le sng để ci thơ mng lung kia trn đầy mơ ước. C phải dịch thơ như Bi Bảo Trc l đ sng tc một khổ thơ tuy bắt nguồn từ nguyn bản Anh ngữ nhưng đ biến thnh một ng văn Việt ngữ xc tch v đầy chất sng tạo

 

 

Nguyễn Mạnh Trinh

 

 

Tin Tức - Bnh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chnh