Ngô Việt Quyền

 

 

   Nhân t́nh cờ nhớ đến Napoleon đă từng nói: “Thế giới phải ch́m đắm trong đau khổ không phải v́ tội ác của những kẻ xấu, mà là v́ sự im lặng của những người tốt”. Khi mà hiện nay, thế lực tà ác đang bức hại người lương thiện, khống chế người tu hành, nhưng thực chất là chúng đang trong t́nh trạng “thư trung tự hoại”. Nếu như chúng ta không thể làm một anh hùng giữa đường thấy chuyện bất b́nh ra tay “rút đao tương trợ” cứu giúp muôn dân, th́ ít nhất trong ḷng cũng thấy bứt rứt khó chịu; cho nên cần minh bạch “thiện – ác”, mà nói ra lời công đạo. Như vậy mới có thể thấy b́nh an vô sự, thân tâm an lạc. Nên người viết mới mạo muội viết ra bài này; để độc giả nhàn lăm trong lúc trà dư tửu hậu.  Kính mong chư quân tử lượng thứ.

 

   Mạnh Tử đă từng nói đại khái diễn nôm là “Cha con có t́nh thân, vua tôi có đạo nghĩa, vợ chồng có nghĩa khí, dù khác biệt, lớn nhỏ đều có trật tự trên dưới, bạn bè có Nghĩa t́nh và thành tín, đó chính là một luân lư đáng trân quí của con người”. 

 

   Trong tiến tŕnh tu dưỡng tánh mệnh, đắp bồi đạo đức, phẩm cách của con người, quan điểm nhằm đánh giá về một anh hùng hào kiệt hay một bậc chánh nhân quân tử cũng luôn luôn thay đổi và tùy theo mỗi triều đại, mỗi một thời điểm, người ta lại đặt ra một tiêu chí khác đánh giá riêng. Thí dụ như thời Trung Hoa cổ đại, người ta lấy tư tưởng của Nho gia là: Nhân-Nghĩa-Lễ-Trí-Tín để làm chuẩn mực đánh giá một trang nam nhi quân tử. Ngày nay, những chuẩn mực về đạo đức này; mặc dù có một vài thay đổi về mặt nội hàm, nhưng tựu trung, các giá trị căn bàn đạo đức của nó vẫn được xă hội bây giờ trân trọng. Nghĩa là một bậc chánh nhân quân tử thực sự, nhất định phải có tinh thần nhẫn nhịn, có khả năng chịu đựng và nhất là phải giữ được khí tiết; th́ mới có thể làm nên đại nghiệp: cứu dân, hưng quốc. Do ảnh hưởng của tư tưởng này, nên h́nh tượng người quân tử cũng tác động rất mạnh tới làng thôn, tới xă hội, và đất nước.

 

   Khổng Tử trong khi san định Ngũ Kinh, cũng đă từng nói đến “Ngũ thường” là năm điều thường có, hằng có của con người. Đó là: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.  “Ngũ Thường” h́nh thành từ những sự việc thực tiễn trong cuộc sống, qua quá tŕnh sinh hoạt giao thoa, tiếp xúc giữa người với người, trở thành những vấn đề thường thức trong việc ứng nhân xử thế.  “Ngũ Thường” là một phạm trù văn hóa, trong đó Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín không hề tách rời ra từng nội hàm riêng lẻ được. Trái lại “Ngũ Thường” luôn gắn bó với nhau, bổ sung cho nhau, không chỉ thể hiện những quy chuẩn đạo đức của con người, trong xă hội, mà c̣n phản ánh những sự kiện hay hiện tượng của lịch sử. Qua cái lăng kính của “Ngũ Thường” này, nó giúp ta thông hiểu lịch sử chân thật hơn và sinh động hơn. Tuy nhiên, ở đây người viết chỉ lạm bàn đến hai chữ Nghĩa và Lễ không thôi.

 

   Chúng ta không những học để biết Lễ nghi đă được ghi chép rơ ràng trong sách vở, mà c̣n phải biết uyển chuyển thấu hiểu được những Lễ nghi không hề ghi chép rơ trong sách giáo khoa (Think out of the box). Hơn nữa, chúng ta c̣n có thể căn cứ vào t́nh h́nh thực tế để thực hiện Lễ cho phù hợp với từng hoàn cảnh. Đây chính là lư luận gắn liền thực tế. Bởi v́ một khi ta nghĩ thông rồi th́ tự nhiên sẽ mỉm cười trước muôn sự, ngh́n việc, dù cho có khó khăn đến đâu. Nh́n thấu rồi th́ tất nhiên sẽ cởi mở tấm ḷng ra với tha nhân. Được như vậy th́ quả là người thực sự thấu hiểu Lễ nghi.

 

   Trước hết, trong Ngũ Thường, Nghĩa là đạo nghĩa, là cách cư xử theo lẽ phải, phù hợp đạo lư. Trong phép “Đối nhân xử thế”, Nghĩa quan trọng nhất, nó giúp đưa con người đến gần với đạo đức. ”Nghĩa” được thể hiện qua những tập tục mang tính đạo nghĩa lâu đời của người Việt ta. Trong phép “Đối nhân xử thế” không phải chỉ là nghĩa vụ của mỗi người dân thường đối với bà con trong thôn xóm, làng xă; rồi với đoàn thể, cộng đồng, với xă hội; mà c̣n là nghĩa vụ phải đáp lại của đoàn thể, của cộng đồng hoặc của xă hội đối với mỗi cá biệt con người trong chính xă hội đó. Những nghĩa vụ đó chỉ được hoàn thành khi các giá trị đạo đức “Ngũ Thường” được giữ ǵn và lưu truyền cho đến ngày nay. Lă Khôn cho rằng: “Quân tử sợ bất nghĩa mà không sợ bất lợi, sợ sinh mệnh sống vô ích, chứ không sợ phải từ bỏ sinh mệnh”.  Nói rộng ra, người quân tử sợ xúc phạm Thượng Thiên, mà không sợ xúc phạm người trần; sợ nguyên tắc danh dự của bản thân bị tổn thất, chứ không sợ h́nh phạt; sợ trở thành người bất Nghĩa, chứ không sợ lợi ích của bản thân bị tổn thương; sợ sống không có mục tiêu chứ không sợ v́ đại Nghĩa mà phải xả thân.

 

   Xem như vậy; th́ Nghĩa và Lễ là hai vấn nạn hàng đầu không chỉ trong việc “Đối nhân xử thế”, gần gũi trong gia đ́nh, bước một bước qua thôn xóm, làng xă, rộng ra th́ trong giao thoa với nhân quần xă hội, kéo dài ra tới lănh vực quốc gia, qua chánh sách ngoại giao, mà đây c̣n là nét dặc thù, chủ đạo trong văn hóa Việt.  Cái đạo của Nghĩa đă lưu truyền trong thế gian này từ rất lâu rồi. Người có đức lớn, tài cao biết được nội hàm của nó, người b́nh thường th́ chỉ biết được cái vỏ bọc bên ngoài của nó. Cái đạo của Nghĩa th́ không chỗ nào không có mặt, nó ở khắp mọi nơi trong vũ trụ, trên trời dưới đất, như gió, như mây, như mưa trên nguồn, như nước trong sông, như sóng ngoài biển cả mênh mông. Cái đạo của Nghĩa cũng như mưa trên trời rơi xuống, cây to cổ thụ th́ hút nhiều nước, cây to vừa th́ hút vừa nước vừa đủ, bụi cây th́ hút ít hơn một chút, hoa cỏ trên đồng ngoài nội, cũng hút nước theo mức độ dung nạp của loài hoa cỏ.  V́ thế, con người phải biết dựa vào các mỹ đức như ôn ḥa, thiện lương, giản dị, khiêm cung, kính cẩn để có được cái đạo của “Nghĩa”; mà đối xử với thân bằng quyến thuộc, bạn hữu giao t́nh, đồng môn, chí hữu.  

 

   Ai trong chúng ta may mắn có được bậc Thầy chỉ dạy thật là điều hạnh phúc nhất đời, ân đức của Thầy cả đời không thể quên với:

 

 “Vô dược khả y vong quốc bệnh

  Hữu quan nan trở mộng gia hồi”

 

 Không có Thuốc nào chữa được bệnh yêu nước !

 Có cửa ải nào ngăn trở ta về nước Việt Nam ?

 

   Đường dài không mệt mỏi đem thiên tâm đạo trao truyền “Thiên tâm thần vơ thiên tâm đạo. Vô cực thánh linh vô cực t́nh”.  Tôn sư trọng đạo là một mỹ đức tốt đẹp truyền thống của văn hóa Á Đông, ân đức giáo dưỡng của bậc Thầy cần phải được tôn kính và phát huy.  Muốn tôn trọng Thầy đúng nghĩa, th́ những đạo lư, kiến thức và kỹ năng của thầy cho ta như nhân Nghĩa với đồng môn, giữ Lễ với chí hữu cũng phải được quảng bá; th́ Thầy mới được tôn kính rạng danh với  đời.  Chúng ta phải dùng Nghĩa và Lễ đối xử với đồng môn, với chí hữu. Sử sự phải cho hết ḷng, hết ư, t́nh thân c̣n hơn ruột thịt. Gương đại nghĩa qua việc ”Lê Lai liều ḿnh cứu chúa”- biết chết mà vẫn làm. Đây là một trong những biểu hiện sáng ngời về đức Nghĩa trong lịch sử dân tộc. Có đọc sử, hiểu sử, thông sử, th́ mới đủ tư cách để luận sử chứ! Người xưa cũng nói: “Bất học Kinh Thi vô dĩ ngôn”, nghĩa là không đọc qua Kinh Thi th́ biết lấy ǵ để nói.  Cái đạo của Nghĩa cũng vậy, ta phải làm sao cho thông tỏ đạo lư, với ḷng dạ trong sáng, đem hết ngôn từ thiện lương ra mà luận bàn chung.  Không phải chỉ hiểu được ư nghĩa ban đầu của Nghĩa, mà c̣n yêu cầu chúng ta có thể ứng dụng trong từng trường hợp cụ thể.

 

   Thông thường, con người ta sống trên đời, ai cũng sẽ có khi gặp phải cơn cùng khổ, lúc nguy nan, khi khốn khó, chuyện không như ư. Thế nhưng mỗi khi gặp khó khăn, không ít người trong chúng ta thường có xu hướng đổ lỗi cho người khác, cho hoàn cảnh và thậm chí nghĩ rằng cuộc đời thật bất công, toàn là chà đap, phĩnh phờ, gạt gẫm.  Người đó đă quên rằng bạn cho tôi một cái ôm, tôi trao bạn một nụ cười nhẹ nhàng thân thiết, mong có thể cảm hóa một trái tim, bạn cho tôi một ly nước, tôi đón nhận tựa biển hồ. Bạn gieo trồng cây Nghĩa t́nh, tôi giữ tâm thiện lương. Nghĩa t́nh là giai điệu dễ đi vào ḷng người nhất trong bất kỳ giao tế nhân sinh nào. V́ mỗi lần bạn mở rộng hai tay là bạn mang theo ấm áp đến cho tôi, mỗi lần chị ngoái đầu nh́n lại đều lưu lại nụ cười. Tận đáy ḷng của mỗi con người chúng ta, đều có một hạt giống của Nghĩa t́nh. Vậy thực ra định nghĩa của nó là ǵ?

 

   Nghĩa t́nh là nụ cười của tâm hồn, nó như cánh hoa xuân điểm xuyết sặc sỡ cho đời. Nghĩa t́nh như mưa sương, thấm nhuần bao điều thâm t́nh đẹp nhất của kiếp người trong nhân quần xă hội. Cho dù tuế nguyệt xoay vần thế nào chăng nữa, ngay cả khi mỗi ngày thân ta tàn phai nhan sắc, da nhăn mắt mờ; th́ cuộc sống của ta cũng v́ có Nghĩa t́nh mà thân tâm được hiển lộ sự trẻ trung mỹ lệ, vĩnh viễn không hao gầy xơ xác. Nghĩa t́nh trong suốt thuần khiết như hoa tuyết lưng trời, như mặt trời ấm áp lóng lánh sáng đẹp lúc tinh mơ ngoài biển rộng, là chiếc cầu nối kết giữa người với người, t́nh yêu với t́nh yêu. Nghĩa t́nh thanh khiết như ḍng suối chảy từ núi cao, ghềnh lớn, rửa sạch bụi trần trên đời; như tiếng đàn “phụng cầu kỳ hoàng” đơn điệu trên mặt hồ trầm tư tĩnh lặng; mà tấu lên khúc nhạc cực kỳ êm ái. Nghĩa t́nh có thể xua đuổi lạnh giá, quét đi mây bụi, trên con đường nhân sinh. Ta dùng Nghĩa t́nh để đối đăi với mọi người khi mỗi lần hội ngộ; th́ cuộc sống của ta sẽ tươi đẹp như muôn hồng ngàn tía khắp trời đông tây.

 

  Trong cuộc sống thường nhựt, Nghĩa t́nh luôn tồn tại, ta phải dụng tâm mà cảm thụ, th́ sẽ lănh hội được nhiều loại Nghĩa t́nh khác nhau. Thân tâm của ta nhất định có thể lĩnh hội được ư nghĩa cao đẹp của cuộc sống là luôn lưu lại chút ǵ tốt đẹp cho người, cho đời. Do đó, cuộc sống cần Nghĩa t́nh, làm người càng cần phải có Nghĩa t́nh. Cho dù là người thông minh hiền trí vẫn phải biết lễ nghĩa. Phẩm chất này không thể thiếu trong phép đối nhân xử thế.

 

   Nghĩa t́nh là một thể loại của thân tâm tu dưỡng, ta đem trải ḷng ḿnh ra đối đăi với người khác chính là đem t́nh lương thiện đối đăi lại với chính ḿnh. Muốn có được t́nh yêu của người khác, đầu tiên ta phải học cách yêu người khác. Người nào nặng Nghĩa t́nh nhất định là người có tấm ḷng ấm áp, là người luôn thấy vui khi giúp người, là người thấu hiểu t́nh đời, trân trọng mọi người, không v́ việc nhỏ mà cân đo đong đếm, cũng không v́ chuyện được mất mà hưng phấn hay quá buồn; nhụt khí nam nhi. Khi làm việc th́ khẳng định là nghĩ cho người khác trước, việc nhỏ th́ đưa tay ra giúp một vài người, gặp việc lớn th́ trong tâm dung chứa t́nh dân tộc, Nghĩa đồng bào. Nghĩa t́nh của người cách mạng là ngọn đèn, chiếu sáng bước chân ta hôm nay; để dẫn dắt ta luôn tiến về phía trước. Giao t́nh này sẽ truyền đi làn hơi ấm áp trong buổi thu tàn và sẽ khiến cây Nghĩa t́nh nở hoa như dạ lư hương, như bông sen thuần khiết mà cao nhă và trong tâm khảm chúng ta ngầm cảm nhận t́nh yêu, khiến cho sinh mệnh thênh thang, cùng với đồng môn, đồng chí vui Nghĩa vườn đào, dẫu có ra sao, cũng không hề hối tiếc. 

 

   Rất nhiều người khi gặp phải nghịch cảnh như trên, họ thường tự đẩy ḿnh vào một góc kẹt, và cảm thấy dường như cả thế giới này đang ngoảnh mặt, quay lưng lại với ḿnh, dường như bất cứ hành động nào của người khác cũng như đang chống đối lại ḿnh, từ đó khiến bản thân họ trở nên phiền năo, khó chịu với những việc không vừa ư. Họ quên nghĩ sâu thêm rằng trong suốt thời gian 5-10-20 năm mà họ có đó, bản thân họ đă làm được cái ǵ xứng đáng cho tổ chức, cho đoàn thể, tạo ra việc này hữu ích, việc kia cụ thể đáng nhớ … chưa? Thay v́ họ tận dụng thời gian đó cho thật hiệu quả, tự bản thân ḿnh không ngừng nỗ lực vươn lên, có như thế, họ mới có thể trưởng thành và đốn ngộ. Thực sự họ phải cố gắng để bản thân ḿnh có một chút ǵ đó đóng góp cho tổ chức, cống hiến trí năng cho xă hội và dân tộc. Ngược lại, họ lại dễ dàng bị lôi cuốn bởi những chuyện nhỏ nhặt như cơm áo gạo tiền trong cuộc sống bủa vây họ. Khi rảnh rỗi cuối tuần thi rượu chè, gái gú v.v…Họ càng làm mất thời gian và khiến cho họ cứ loanh quanh với những vấn đề đời thường đó. Họ để ư đến những việc nhỏ nhặt xung quanh của người khác, bận ḷng với chuyện thị phi và cứ như thế, họ tự đẩy ḿnh vào trạng thái so đo, tính toán thiệt hơn với những người xung quanh ḿnh. Chính bản thân họ đă hoang phí rất nhiều thời gian và cơ hội để cố gắng thực hiện những việc lớn lao, ư nghĩa hơn, v́ thế mà họ khó có thể thành công trong cuộc đời.

 

   Người có trí huệ cao, thường phải biết thời điểm nào nên thể hiện sự chính trực và thông minh của ḿnh; để làm rạng rỡ cái Nghĩa với bằng hữu sao cho “Tṛn đầy mà không phóng túng”. Nếu bạn một mực tỏ thái độ không ưa người khác, th́ dĩ nhiên người khác cũng sẽ không muốn tiếp cận bạn, và cũng liền theo đó, bạn dễ đánh mất cơ hội thành tựu sự nghiệp, thậm chí tự dưng gặp tai họa không chừng. Vậy cho nên “làm người”, không chỉ thể hiện trí tuệ, phong cách mẫn tiệp; mà c̣n thể hiện thân tâm tu dưỡng. Nhân phẩm và tài năng, như là cánh tay trái và tay phải, con người dù có năng lực nhiều bao nhiêu, mà không có nhân phẩm, th́ cũng như người tàn khuyết không trọn vẹn về cả hai mặt: thân và tâm. Nếu như biết nhiệt t́nh, đối đăi với người khác một cách chân thành, luôn biết quan tâm đến người khác trong mọi hoàn cảnh, đó chính là phong thái của người cách mạng v́ dân hôm nay. Bằng vào phẩm chất cách mạng này lại phải do giáo dưỡng với phẩm đức tư tưởng mà có. Làm một con người trọn Nghĩa, khí ḥa thần định, tĩnh tâm an b́nh, định hướng sâu đậm nội tâm, chính khí nạp đầy thân thể, th́ người đó sẽ tự nhiên biểu lộ ra ngoài mặt phong thái khoan ḥa, thân thiết quan tâm đối với người, đối với vật và đối với xă hội. V́ vậy, khi phát huy phần Nghĩa t́nh qua tâm lương thiện, với trí huệ mẫn đó trong con người; th́ không phải chỉ làm tốt cho cá nhân thôi, mà cũng là con đường chuẩn mực của sự phát triển xă hội, hưng phục giống ṇi.

 

   Tiếp theo là Lễ tức lễ nghi, hiểu rộng ra là sự tôn trọng, ḥa nhă trong giao tiếp với mọi người, là phép tắc, nhận thức tốt đẹp trong xử thế.  Lễ thể hiện sự tôn nghiêm trật tự, ḥa hợp trong suy nghĩ và hành động với người trên kẻ dưới. Lễ khởi nguồn từ tấm ḷng chuẩn tắc cung kính, với bậc trưởng bối, thầy cô giáo. Khiêm tốn với mọi người, nghĩa rộng ra là ḥa ái với anh em thân bằng quyến thuộc và sau nữa là với đồng môn, với chí hữu. Sách xưa từng ghi chép: “Khiêm thụ ích, măn chiêu tổn” nghĩa là nhún nhường th́ luôn đạt được lợi ích.  Ngược lại, cao ngạo, tự măn th́ luôn gọi mời tổn hại và tai họa. Lễ cũng bắt đầu từ tấm ḷng nhân đức. Lễ c̣n được biểu hiện rơ ràng nhất là khi đối đầu với lợi ích thiết thân trước mặt, với vinh hoa phú quư, danh lợi; mà ta biết khiêm ái, nhường nhịn, th́ người khác sẽ không tranh, kẻ thù cũng không đấu cật, không mưu cầu đoạt lợi với ḿnh. Hăy để “tùy kỳ tự nhiên”. Con người ta sống trên đời là phải chấp nhận, gánh chịu nhiều thử thách, khó khăn. Nhưng chính trong những thời khắc khốn khó then chốt ấy (bách triết thiên ma), ta càng nên quyết bảo tŕ bằng được tấm ḷng thiện lương, không đầu hàng khó nạn, không thuận theo thú tính xác thịt hay “ác tâm” mà hành sự. 

 

   Luận Ngữ th́ viết: “Lễ chi dụng, ḥa vi quư”, đại ư là trong các tác dụng của lễ th́ ḥa hợp là điều đáng quư nhất. Khổng Tử cũng nói: “Tác dụng của Lễ th́ ḥa là trân quư”. Nghĩa là trong các tác dụng của Lễ th́ ḥa là cảnh giới cao nhất. Nên các quy phạm trong xă hội cũng đều thúc đẩy sự hài ḥa giữa người với người và giữa con người với thiên nhiên. Tổ tiên ta cũng đă nói: “Dĩ ḥa vi quư”, nghĩa là trong các mối quan hệ giao tiếp, giữa người với người, mọi người đều coi trọng việc giữ Lễ với bề trên, tạo ḥa khí, đối đăi với người ngang vai nhau, với kẻ dưới th́ thân ái, chân t́nh. Nội hàm chữ “Ḥa” này rất phong phú. Giữa người với người, giữa gia đ́nh với gia đ́nh, giữa quốc gia với quốc gia, thậm chí giữa con người với thiên nhiên… th́ đều cần phải “Ḥa” (Thề cùng vũ trụ ḥa). Gia tộc hài ḥa, bách tính hài ḥa, lân bang hài ḥa, thiên hạ thế giới thái b́nh. Như muốn nhân ḥa th́ cấp thiết yêu cầu là người với người đều tự giác tuân thủ theo phong tục làng xă (Phép vua thua lệ làng), phát huy đạo đức trong xă hội và rộng ra nữa là giữ ǵn phép tắc chung của ngoại giao trên chính trường quốc tế. Người xưa chủ trương “làm sáng tỏ đức lớn”, cũng chính là nhấn mạnh rằng chúng ta cần phải dùng tài trí và đạo đức để cảm phục mọi người. Ai trong chúng ta tự nhận là người cách mạng chân chính, th́ phải thấu rơ sự trân quư hàng đầu là ở phẩm cách cá nhơn. Quyết không tham lam, không gian dâm, không vướng bận vào tài vật, không vui buồn v́ được mất cá nhân, chuyên tâm dốc chí v́ đại nghĩa; th́ mới có được cuộc đời phong phú viên măn lâu dài. Trách nhiệm hưng phục giống ṇi Việt luôn đè nặng lên hai vai và sứ mệnh cứu quốc tồn chủng luôn là sợi dây xuyên suốt trong cuộc đời c̣n lại của chúng ta. V́ thế, khi gặp cảnh khốn cùng không vây khổn ḷng tin, được điều thuận lợi không đánh mất tâm ư ban đầu của công cuộc cách mạng hưng phục nước Việt mà chính chúng ta là nhân chứng sống: “đă bước vào cửa thiên đường rồi đó” chăng ? Trong mùi vị sảng khoái đó, có ai tự  thưởng thức dư vị phiêu diêu tự tại đó chưa ? Nhưng “nó” có khiến cho con người bừng tỉnh và hiểu rằng sự lâu dài là lộ tŕnh ắt phải đi qua, sự rực rỡ chỉ là phần sơ khởi buổi ban đầu. Xuất phát từ bản năng tiên thiên của chúng ta nghĩa là: “Người cách mạng phải lấy việc thiên hạ làm việc của ḿnh”. Đây là điều mà chúng ta không cách nào buông xuống được, điều này cũng khiến chúng ta không biết làm thế nào để vơi nhẹ nỗi ḷng. Nhưng những điều khó khăn đó đă là động lực giúp chúng ta có được một tư tưởng tịnh tĩnh, tự tại là cẩn trọng và điềm tĩnh ứng phó với mọi nỗi ưu sầu hoạn nạn. Cũng nhờ đó, chúng ta đă có được chỗ dựa tinh thần; mà từ đó trở nên lạc quan, sống đời đạm bạc; rồi cứ tùy cơ mà thích ứng. “Tùy t́nh cảnh mà tiêu diêu, tùy duyên phận mà buông xả”. Một khi chúng ta cùng chung một tấm ḷng, nói cùng một cách; th́ t́nh thân của đồng môn, đồng chí sẽ thơm tựa hoa lan. “Đồng tâm chi ngôn, kỳ xú như lan” đích thị là đây. Chính sự trăn trở về thế sự ấy đă làm nên cái tinh hoa của t́nh đồng chí, nghĩa đồng môn. Đúng là “Quân tử chi giao đạm nhược thủy, tiểu nhân chi giao cam nhược lễ. Quân tử đạm nhi thân, tiểu nhân cam nhi tuyệt” (Quân tử kết giao nhạt như nước, tiểu nhân kết giao ngọt như rượu. Quân tử nhạt mà thân ái, tiểu nhân ngọt mà tuyệt t́nh.) Lại nữa, “Quân tử tuyệt giao, bất xuất ác thanh; trung thần khứ quốc, bất khiết kỳ danh.

 

   Trên đời này, muôn sự, vạn vật đều có một quy luật riêng để xoay theo, có tiến tŕnh tiếp nối, tồn tại nhất định, không có ǵ là hoàn toàn dễ dăi đến trong tay một cách tự nhiên đâu. Khi gặp vấn nạn, ta đừng vội đầu hàng; mà hăy nghiêm túc tự kiểm điểm lại bản thân, có phải ta c̣n có chỗ nào đă làm chưa đúng không? Hăy tự hỏi là ḿnh cư xử với trưởng bối, đồng môn, với chí hữu đă đúng mức, đúng với ư của Lễ và Nghĩa chưa? Sau đó, từng chút một, ta hăy chỉnh đốn lại cách sống của ḿnh, lấy thiện lương làm chuẩn đối đăi với mọi người, đối xử với người khác tốt hơn một chút, ước thúc bản thân nghiêm khắc hơn một chút.  Những việc cần làm trong đời th́ có rất nhiều, nhưng cuối cùng tính ra th́ cũng chỉ có hai việc: “làm người” và làm việc.

 

   Làm người” và “làm việc” mới xem ra th́ rất đơn giản, nhưng thực tế lại chứa đựng nhiều học thuật, đáng để cho mỗi chúng ta nghiền ngẫm, có khi c̣n phải dùng cả cuộc đời để truy t́m nghiên cứu. Trước tiên, được sinh ra là người th́ đă diễm phúc lắm rồi, v́ thế, là người c̣n cần phải học hiểu để “làm người” rồi sau đó mới bắt đầu làm việc, rồi sau đó, vừa “làm người” vừa làm việc. Một khi “làm người” cho đúng nghĩa của nó rồi; th́ mọi việc ắt sẽ thành, nếu không biết sống “làm người” th́ làm việc cũng sẽ mang theo nhiều trắc trở gian nan, cho dù có đôi chút thành tựu, th́ cuối cùng cũng sẽ thất bại, mọi công sức cũng sẽ trở thành hư vọng. “Làm người” th́ cần coi trọng nhân sinh quan, lấy con người làm gốc, làm việc th́ phải coi trọng giá trị quan-lấy hiệu quả để chứng minh. “Làm người” như thế nào; th́ sẽ quyết định làm việc theo thế ấy. Người phẩm hạnh thấp kém, khó tránh khỏi những việc như trộm cắp nhỏ nhặt, rồi lần hồi cướp của dân gian chất đầy túi tham. Người không đường đường chính chính giữa thanh thiên bạch nhật, th́ hành vi nhơ bẩn khuất tất trong những việc làm sau trướng, dù có đạt được chút thành quả cũng không lấy ǵ làm vinh dự. V́ vậy, khi phát huy phần thân tâm trong sạch, lương thiện, trí huệ mẫn đó trong con người; th́ không phải chỉ tốt cho cá nhân thôi, mà cũng là con đường chuẩn mực của sự phát triển xă hội. Nói cụ thể hơn, đạo lư của Nghĩa-Lễ không chỉ hướng dẫn con người (là người), mà c̣n chỉ ra cách “làm người” cho đúng, có ích cho nhân quần xă hội, đây chính là định phần của một cơ sở, cho sự ổn định đất nước ta trong thời buổi giao mùa hưng phục, rồi quang phục ṇi Việt. Lễ-Nghĩa là giá trị cao hơn một bực so với chuẩn mực trung b́nh của thế nhân, do đó tích cực thực hành nó th́ tức là bắt đầu tu tánh mệnh ta rồi. Lễ Nghĩa Liêm Sỉ là bốn điều cần phải duy tŕ để quốc gia hưng thịnh, bốn điều này không c̣n, th́ quốc gia sẽ dễ bị diệt vong. Người thường mà biết giữ Lễ với người trên, xử sự Nghĩa t́nh với anh em; th́ phước khí luôn theo bên ḿnh. Vậy th́ một con người cách mạng chân chính như chúng ta phải làm sao cho khác và cao hơn chứ? 

 

   Tôn sư trọng đạo là một mỹ đức tốt đẹp truyền thống của văn hóa Á Đông, ân đức của thầy là cả đời không thể quên. Thầy được tôn trọng, th́ những đạo lư, kiến thức và kỹ năng, tài năng của thầy cũng từ đó mới được người đời tôn trọng. Trên đời có 3 loại thức giả. Trên hết vẫn là “Sinh nhi tri giả, thuợng giả” đây là đấng thần nhơn, bậc siêu việt. V́ thầy ta không hề tốt nghiệp một trường đại học nào cả, mà cũng không ai dạy mà biết được tỏ tường đạo lư âm dương, thông triệt sự liên hệ giữa thiên-địa-nhơn và vũ trụ quan, thấu rơ muôn điều, mọi sự việc trên đời như “thượng thông thiên văn, hạ tri địa lư.” “Văn có thể an bang, vơ có thể định quốc”. Có được người thầy như vậy, th́ ta càng không nên buông thả, nuông chiều bản thân thái quá, phải luôn biết tuân theo căn bản đạo đức. Những việc nào trái với đạo đức, trái với luân thường đạo lư tuyệt đối không làm, càng không cố ư làm tổn thương người khác, qua bất cứ h́nh thái nào, nhất là với đồng môn, với chí hữu của ḿnh. Hăy luôn tự nhắc nhở ḿnh: “Người trên trông xuống, người ta trông vào”. Sống tử tế, lấy đạo đức là căn bản để đối nhân xử thế th́ trời đất luôn chứng giám, sẽ tự có sự bảo hộ của các bậc thiện thánh đức, của Phật-Thần. Đi ngược với chính đạo há có thể nhận được sự phù hộ của Thần Phật và được sự bảo hộ của các bậc thiện thánh đức chăng? Quan hệ giao tiếp giữa người với người th́ biết kính trên, nhường dưới, hài ḥa tôn trọng lẫn nhau. V́ vậy Lễ-Khiêm-Ḥa đều là mỹ đức cần có của mỗi người trong chúng ta. Ngoài ra, ta c̣n phải biết đến “Khắc kỷ phụng công” chính là biết đặt quyền lợi chung lên quyền lợi riêng, lợi ích tập thể lên trên lợi ích cá nhân, nghĩ cho người khác trước khi nghĩ tới ḿnh. Bản chất của “Lễ” chính là một loại tinh thần trật tự, đặc điểm nổi bật chính là ư nghĩa của chỉnh thể với mỗi cá nhân, đ̣i hỏi mỗi cá thể cần phải biết phục tùng theo chỉnh thể. V́ lợi ích chung cần khắc chế lợi ích riêng. Tinh thần đặt lợi ích đoàn thể, cộng đồng, xă hội, đất nước lên trên cá nhân sẽ làm xă hội vững mạnh, đất nước phú cường.  Đây mới chính thực là Lễ vậy.

 

    “Ngũ Thường” là những chuẩn mực đạo đức trong xă hội ở các nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, được đúc kết từ những giá trị của cuộc sống. Thời phong kiến, “Ngũ thường” đă trở thành hệ tư tưởng chính trị - đạo đức Nho giáo. Chính những sĩ tử này đă thấm nhuần tư tưởng “Ngũ thường;” nên sau khi đỗ đạt, được bổ nhiệm quan chức, rồi trở thành đấng “phụ mẫu chi dân”, họ đă đem các giá trị đạo đức về Nghĩa và Lễ này làm kim chỉ nam và làm công cụ chăn dân trị nước, giáo huấn quần chúng trong xă hội, lâu dần Nghĩa và Lễ đă trở thành những điều thường có, hằng có; mà tất cả mọi người trong chúng ta đều phải tôn trọng, rồi đem áp dụng để rèn thân, luyện tính nhằm đạt được ḷng tôn kính của muôn người. Ngược lại, người không có Nghĩa sẽ thành kẻ bội bạc, người không có Lễ sẽ thành kẻ vô phép, người không có trí sẽ thành kẻ ngu dốt và người không có tín sẽ thành kẻ giả dối. Làm người không ai muốn trở thành kẻ độc ác, người bội bạc, hay một tên vô phép, vô tắc.  V́ thế, trong hai chữ Nghĩa và Lễ với nội hàm sâu kín kia, chúng ta cần đọc, hiểu, thông rồi mới luận.  Từ đó, dần dà tu dưỡng bản thân, hoàn thiện nhân cách của riêng ḿnh. Phần lớn chúng ta đều lầm lẫn cho rằng do Khổng Tử soạn ra “Ngũ Thường” và những quy định trên được nhiều triều đại phong kiến Trung Hoa nối tiếp nhau tôn trọng.  Cũng như nước Việt ta dù chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa sâu đậm, nhưng đă khéo léo kinh qua tu chỉnh, rồi mới đem ra áp dụng trong thời kỳ bị ách đô hộ qua các triều đại phong kiến phương Bắc. Tổ tiên ta luôn nhằm mục đích chống lại âm mưu đồng hóa, nên những giá trị văn hóa tinh thần của ṇi Việt vẫn măi được bảo tồn bằng nhiều phương thức khác nhau mới có thể giữ ǵn và lưu truyền đến ngày nay. Trong đó, phải kể đến tôn giáo như thờ cúng ông bà, về văn tự như sáng chế ra chữ Nôm, triết học vô vi, văn hóa trống đồng … đều đă được chuyển tải qua những đặc thù của gịng sống Bách Việt; để duy tŕ sự tồn tại, thịnh vượng của các triều Ngô, Đinh, (Tiền) Lê, Lư, Trần, (Hậu) Lê, Nguyễn…  Thông thường, trên đời có 3 hạng thức giả, cho dù chúng ta thuôc hạng nào chăng nữa, mỗi ngày cũng nên xét ba điều:

 

1-    Ḿnh giúp ai việc ǵ, có giúp hết ḷng không ?

2-    Giao tiếp với người trên có giữ đúng Lễ chưa? Và với người ngang vai cùng lứa có trọng Nghĩa không hay với kẻ dưới có giữ được sự trung tín không ?

3-    Tự hỏi ḿnh có học hỏi thêm được điều ǵ mới mẻ qua việc đối nhân xử thế trong ngày không?

 

   Mặc dù về mặt địa dư, nước Việt có sự tiếp giáp về biên cương, phong thổ, văn hóa tương đồng với Tàu.  Liên quan trong ngoại giao, thương mại, chính trị có thể sẽ dẫn đến việc ảnh hưởng qua lại lẫn nhau về đời sống tinh thần, vật chất, nhưng cũng không hẳn là dân ta hoàn toàn lệ thuộc vào Tàu hết cả đâu!  Nói lên điều này không phải để tự cao, tự măn; mà nhằm đề xuất một hướng tiếp cận mới: Từ thực tiễn trong cuộc sống, ṇi Việt đă biết đúc kết nên những chuẩn mực đạo đức của riêng ḿnh cho nên từ vua, quan đến dân thường, trong đó có “Ngũ thường” đều qua cách ứng xử riêng biệt theo văn hóa Việt. Các giá trị Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín thời xưa, ngày nay đă được minh chứng qua sử sách rằng Việt nam là “Văn hiến chi bang”, nghĩa là “nước của lễ giáo nhân văn hiển lộ”. Nước nào có văn hiến; th́ dĩ nhiên phải xem trọng ”Ngũ thường”. Mà Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín của người Việt th́ không khô cứng trong từng nghĩa của chữ, mà luôn giao ḥa với nhau. Trong Nhân có Nghĩa, trong Nghĩa chứa Lễ, trong Lễ gắn liền với Trí, trong Trí phải được đan xen với Tín và ngược lại. Các mỹ đức này luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, h́nh thành nên cốt cách của ṇi giống Việt. Những chuẩn mực đạo đức này được thể hiện qua nhiều ứng xử giao tiếp thường ngày trong thôn xóm, làng xă, phủ huyện; mà ta đă từng nghe qua “phép vua thua lệ làng”. Cho nên mâm cơm cúng gia tiên ngày Tết đă thể hiện đạo làm người b́nh dị của ṇi Việt: “cầu, dừa, đủ, xài” ngầm nói lên sự giàu Nhân Nghĩa là không tranh đua, giành giựt, hay cưỡng cầu qua việc tôn trọng lễ nghi cúng tế tổ tiên, ông bà, cha mẹ, chỉ nhằm hướng đến chân, thiện, mỹ trong mỗi con người, trong mỗi gia đ́nh và rộng lớn hơn là lan tỏa ra trong toàn xă hội. Như vậy, chỉ qua một sự việc cúng tế tổ tiên, ông bà, cha mẹ gịng giống rồng tiên cũng đă bao hàm đủ năm nội dung của “Ngũ Thường theo văn hóa Việt tộc”. Tuy nhiên qua nhiều chiếu rọi của khoa học khảo cổ ngày nay đă minh chứng Tổ tiên Bách Việt đă sáng tạo và c̣n biết khéo léo cất dấu cái văn hóa huyền vĩ của ḿnh dưới nhiều cách thức khác nhau của ngôn ngữ dân tộc ḿnh. Để rồi dưới ánh sáng khoa học ngày nay, các giá trị văn hóa đó đă được khai mở, mà chủ nhân chính là người Việt. Tuy nhiên, “Ngũ Thường” thiệt ra đă bắt nguồn từ thực tiễn đời thuờng.  V́ cuộc sống của ṇi Việt vốn rất phong phú, đầy đa dạng đă không ngừng tự phát triển và tiến hóa. Từ đó, nhiều vấn đề trong đời thường sẽ nảy sinh, rồi được con người Việt kiên cường đúc kết thành những giá trị nhân sinh quan; mà “Ngũ Thường” là một trong số đó.

 

 

HoaTựDo Ngô Việt Quyền

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính