Văn Hóa và Chính Trị

 

Mặc Ngôn

 

 

Chủ đề cho đặc san VAMA năm 2019 là Ḥa b́nh và Văn hóa, nhưng v́ ḥa b́nh là kết quả lư tưởng của một đường lối chính trị, tôi xin lạm bàn qua đề tài văn hóa và chính trị. V́ bàn về những đề tài trừu tượng, nhân tạo mà không định nghĩa trước lối người viết hiểu, và mong người đọc hiểu, các ngôn từ đó th́ kết quả chỉ là chuyện ông nói gà bà nói vịt, xin bắt đầu về tư thế của tôi trên đề tài.

 

Thời xưa đôi khi chúng ta đọc, hay nghe, câu: “Đông là Đông, Tây là Tây, Đông-Tây không bao giờ gặp nhau” từ ng̣i bút hay cửa miệng của những người hoặc bài ngoại  bằng mọi giá, hoặc muốn, cũng bằng  mọi giá, bảo tồn văn hóa dân tộc, và bài bác đường lối chính trị của các dân tộc, hay nước khác. Nhưng sự thực có phải thế chăng trên phương diện chính trị? T́m hiểu nghĩa của chính trị tương đối dể v́ đa số các văn hóa Âu-Mỹ dùng một từ ngữ có chung ngữ nguyên Hy Lạp (từ Aristotle) ta politika để nói về chính trị, và điều đáng chú ư là ngữ nguyên polis (thị trấn-nước được cái thành bao quanh để bảo vệ, thường ở trên đồi cao). Nhiều người Tây phương không biết ngữ nguyên của politics-politique hiểu nó như là đường lối điều hành đất nước qua những luật lệ, tổ chức, v.v… Tương tự như các ngôn ngữ Âu châu, từ Hán-Việt chính trị cũng có nguồn gốc thành thị ở trong đó v́ chữ chính thời giáp cốt văn vẽ một bàn chân trước một ṿng thành với nghĩa chinh phục (theo Lư Lạc Nghị trong Hán Tự Tầm Nguyên, giáp cốt văn có câu “vương lai chính Nhân phương”, với nghĩa vua đến đánh đất Nhân); chữ trị có nguồn từ nhu cầu trị thủy để ngăn ngừa lụt lội – việc này đưa đến các truyền thuyết Hoa Lục về những nhân vật có tài trị thủy được làm vua, hay các vua “hiền” lo việc trị thủy. Chúng ta có thể suy ra từ các ngữ nguyên rằng chính trị có thể được định nghĩa như là những đường lối, quy luật để bảo toàn ḥa b́nh cho một xă hội hay cộng đồng với hàm ư mục tiêu của trị là ngăn ngừa việc tức nước vỡ bờ, dân làm loạn, chứ không hẳn là bảo vệ đất nước chống ngoại xâm hay đem lại ḥa b́nh. Mục tiêu ḥa b́nh đó nghe th́ cao cả thật nhưng rất tiếc rằng mục tiêu là một khái niệm tùy tiện và mục tiêu của người tham chính không hẳn đă là mục tiêu của con dân. Kinh nghiệm và sử liệu cho ta thấy rằng đa số các người tham chính không nhớ đến mục tiêu tối hậu ḥa b́nh cho đất nước, mà chỉ biết cai trị, ép đa số dân hèn theo các luật lệ mà họ nghĩ là cần thiết để dân không có ư tưởng và cơ hội nổi loạn, cho một dụng ư riêng tư nào đó, chẳng hạn như để bảo dân rằng ta được thiên mệnh (người Tây phương cũng dùng cái khái niệm tương tự the divine right of the kings) Thế cũng có nghĩa rằng dân không loạn, sống b́nh an trong ḥa b́nh nhưng nước vẫn có thể mất v́ ngoại xâm như t́nh cảnh thảm thương của quê mẹ hiện nay!

 

o0o

 

Nghĩa của từ ngữ văn hóa-culture cũng tương tự như trường hợp từ ngữ chính trị. Từ ngữ 文化=văn hóa đă xuất hiện từ cuối thời Chiến quốc  trong Kinh Dịch, và là từ viết gọn cho ‘nhân văn giáo hóa’, với cái quan niệm dùng văn chương để giáo dục con người. Trong quan điểm Tây phương, từ culture mang ư nghĩa “vun trồng bằng các đường lối giáo dục, cải thiện có hệ thống, và tinh lọc tâm hồn” chỉ ra đời từ c. 1500, và nghĩa tương đối tân thời hơn “tập thể của những phong tục, thành quả của một dân tộc, một h́nh thức đặc thù của sự phát triển tâm linh” chỉ ra đời từ 1867. Ta có thể hiểu qua quá tŕnh các định nghĩa của văn hóa trên rằng văn hóa tượng trưng cho linh hồn của một dân tộc, là tập thể của những ǵ – cụ thể lẫn trừu tượng - làm dân tộc đó khác hẳn với các dân tộc khác.

 

Tôi dùng trạng từ “tương đối” trong đoạn văn trên v́ tôi chưng hửng khi thấy câu “tay đó không có văn hóa” ở quốc nội hậu 75, không những trong các trang mạng nhảm nhí mà trong các bài của những ng̣i bút chắc chắn có ảnh hưởng trên ngôn ngữ và văn hóa của quê mẹ. ‘Không có văn hóa’ nghĩa là ǵ? Là tay đó không c̣n là người Việt, là một thứ lai căng nào đó, một thứ quái thai sau ba thế hệ sống dưới ảnh hưởng của duy vật chủ nghĩa? Thưa không, một người thân sinh trưởng ở Hà Nội sau 1954 cho tôi biết không có văn hóa chỉ đồng nghĩa với thất học, hay dốt đặc cán mai – và điều này phản ảnh sự kiện rằng có một sự phân chia “giai cấp giữa những người tự tin rằng ta là người có học, và những người đă bị người miền Nam một thời miệt thị là ‘cán ngố’! Thế có nghĩa rằng đồng bào quốc nội bây giờ dùng từ văn hóa theo sát nghĩa dùng trên Hoa Lục hậu 1949.

 

V́ nghĩa quốc tế, hay ít nhất Tây phương, của văn hóa không c̣n được đại chúng trên quê hương hiểu, văn hóa của đất nước đă thay đổi đến độ những người theo dơi t́nh cảnh đất nước qua văn chương như tôi có thể sững sờ khi thấy những ngôn từ, tập tục, tín ngưỡng mà hoặc tôi chưa hề thấy ngày xưa, hoặc đă hy vọng rằng chúng không thể sống sót với những bước tiến trong kiến thức khoa học và tâm lư hiện thời. Nhận xét đó đưa đến câu hỏi tất nhiên: ḥa b́nh và văn hóa có đi đôi với nhau chăng, có thể song hành chăng, hay văn hóa có thể tụt hậu sau khi ḥa b́nh đến?

 

Tôi nghĩ đến t́nh trạng của văn hóa Hoa Lục hơn 22 thể kỷ trước, sau khi Tần Thủy Hoàng “thống nhất” cái mà ta gọi là nước Tàu. Sử liệu kể rằng vua Tần theo thuyết ngũ hành, nghe lời thừa tướng Lư Tư đốt sách để dân chúng bớt có tự do tư tưởng và phải tuân thủ chiều hướng Pháp gia, thay v́ tiếp tục nghe lời Khổng-Mạnh. Kết quả của đường lối chính trị đó trên phương diện ngôn ngữ là người Hoa Lục từ thời Hán không c̣n hiểu ngữ nguyên của nhiều chữ Hán. Hứa Thuận, soạn giả của bộ Thuyết Văn Giải Tự, cuốn từ điển đầu tiên của người Tàu t́m cách giải thích nguồn gốc và nghĩa của các chữ Hán đă làm nhiều sai lầm v́ ông ta không có các chữ viết trên mu rùa, xương thú  dùng trong việc bói toán thời xưa để so sánh và truy nguyên. Kết quả của chính sách của vua Tần này c̣n vang vọng quanh 10 thế kỷ sau khi các triều đ́nh Hoa lục thành lập Hàn Lâm Viện, gom những người giỏi chữ nghĩa nhất nước vào một “rừng bút” để giúp triều đ́nh đọc và hiểu cổ thư. Gần 20 thể kỷ sau thời Tần Thủy Hoàng, họ Mao nối gót vua Tần đem lại ḥa b́nh cho đất Hoa Lục lần nữa và văn hóa của người Tàu lại thay đổi theo kiểu … mất gốc.

 

V́ cám cảnh sự thay đổi của ngôn ngữ và văn hóa quê mẹ hậu 75, tôi nghiên cứu nguồn gốc tiếng mẹ đẻ và, v́ quanh 70% tiếng Việt và Hán có chung một nguồn, tôi bắt đầu nghiên cứu ngữ nguyên của  Hán tự. Không như thời tiền vi tính, khi mà ta nghe nói đến nhiều cổ thư, kể cả cuốn từ điển A-L-L (Việt-Bồ-La) của Alexandre de Rhodes, nhưng chỉ có thể mơ tưởng trừ khi có cơ hội vào thư viện nào đó, bây giờ muốn t́m ǵ cũng có trên Internet, để rồi khám phá những hậu quả không ngờ của ḥa b́nh dưới một đường lối chính trị trên văn hóa. Trước tiền bán thể kỷ XX, chỉ quanh 25% người Hoa Lục biết chữ; bây giờ, sau khi chính phủ Trung Cộng giản thể hóa chữ viết và sai người sáng chế chữ bính âm (tương đương với chữ Quốc Ngữ để viết tiếng Việt), chỉ c̣n dưới 5% người Hoa Lục mù chữ. Nh́n thoáng qua th́ đây là một thành quả không tiền khoán hậu nhưng thật ra với một cái giá quá đắt cho văn hóa Hoa Lục.

 

Lư do là thế này: đất Hoa Lục có 55 sắc tộc (chính thức) dùng quanh 200 phương ngữ. Không có cách nào phát minh một lối viết có thể dùng cho mọi phương ngữ mà ai ai đọc cũng có thể hiểu, trừ những người nói hay biết tiếng quan thoại (tiếng “chính thức” dùng ở triều đ́nh Bắc Kinh thời nhà Thanh và được các nhà lănh đạo Trung Cộng dùng để thống nhất ngôn ngữ đất nước). Chỉ quanh 70% người Hoa Lục biết tiếng quan thoại, và chữ bính âm chỉ kư âm cho tiếng quan thoại thôi nên 30% c̣n lại của người Hoa Lục phải học nói tiếng quan thoại để có thể hết … mù chữ, cho dù có nhiều người trong số đó có thể đọc được sách vở viết bằng chữ chân phương cha truyền con nối hàng chục thể kỷ. Một khi ta đă phải học một tiếng nói khác để có thể giao thiệp, đọc tin tức, thơ từ, v.v. th́ ta sẽ quên dần tiếng mẹ đẻ của ta. Và thế có nghĩa rằng hàng trăm phương ngữ trên đất Hoa Lục đang lâm vào cảnh bị quên lăng và tuyệt diệt! Chỉ những người t́m ṭi chữ Hán như tôi mới nhận ra rằng đa số người Hoa lục, sau 3 thế hệ sống trong ḥa b́nh, dưới sự lèo lái của Bắc Kinh, không c̣n đọc được cổ thư, và thế có nghĩa là họ cũng dốt cổ thư của quê hượng họ không thua ǵ  người … Việt “ngoại bang”!

 

Tôi để cho người đọc h́nh dung hậu quả của sự mất mát v́ chữ viết thôi trên văn hóa của Hoa Lục. Tôi đóng góp trên một diễn đàn của những người thích dịch Đường Thi và thấy ngay rằng tôi không thể tin các trang chữ Hán trên Internet nói về cổ thư, thơ phú, điển cố, truyền thuyết, v.v. v́ đa số người viết không đọc được chữ chân phương và cứ sao chép lẫn nhau thay v́ t́m cách kiểm chứng – nhiều tramg mạng Việt ngữ viết về văn chương Hoa Lục cũng không khá hơn v́ họ chỉ sao chép lại từ láng giềng “mất gốc” phương Bắc, và điều đáng buồn hơn nữa là sự thất thoát này hiện ra trong các từ điển Hán-Việt bây giờ.  Làm sao một người Việt không nói tiếng Tàu, không rành chữ Hán mà có thể đi đến kết luận đó, nhưng đó là sự thật!

 

Thế th́ ḥa b́nh sẽ, hay đúng hơn đă, đem lại những hậu quả ǵ trên văn hóa dân tộc Việt? Chúng ta đă thấy một điều qua sách báo: muốn hiểu,  hay muốn tránh hiểu lầm, người quốc nội nói/viết ǵ th́ phải có một cuốn từ điển dùng ngôn từ thời thượng của Hà Nội. Sau hai thế hệ sinh trưởng trong thể chế vô sản-vô thần, người Việt quốc nội bây giờ c̣n duy vật và lệ thuộc vào tiền của hơn xưa; tín ngưỡng không c̣n ư nghĩa thiêng liêng, không phản ảnh nhu cầu cần có đức tin tâm lư, mà chỉ là thể hiện của ḷng mê tín. Tôi có cần viết thêm rằng v́ tôi là người mê âm nhạc, tôi đă phải tránh nghe nhiều loại nhạc quốc nội bây giờ v́ các giai điệu phản ảnh nhạc Hoa Lục? Chỉ nghe vài nốt nhạc đầu tiên thôi, khỏi cần nh́n lối trang phục và tŕnh diễn, cũng đă phải phân vân tại sao ta không thấy rằng hiện tượng Hán hóa của văn hóa Việt đă ăn sâu vào ḷng quê hương hàng chục năm nay!

 

Một khi văn hóa đă mất đi th́ dân tộc chỉ c̣n cái tên nhưng khó mà t́m lại được những dấu tích đáng yêu và đáng bảo tồn trong cái tên đó. Cái tên không c̣n âm thanh đặc thù của tiếng trống cơm ngày xưa nhưng là tiếng b́nh bịch của một cái thùng, không c̣n rỗng nhưng đầy rác rưới của ngoại nhân.

 

Ô hô, ai tai!

 

 

Mặc Ngôn

mirordor@gmail.com

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính