Chữ với nghĩa!

 

 

Tử viết: “…..! Quân tử ư kỳ sở bất tri , cái khuyết như dă. Danh bất chánh, tắc ngôn bất thuận;  ngôn bất thuận, tắc sự bất thành; sự bất thành, tắc lễ nhạc bất hưng; lễ nhạc bất hưng, tắc h́nh phạt bất trung; h́nh phạt bất trung, tắc dân vô sở thố thủ túc. Cố quân tử danh chi tất khả ngôn dă, ngôn chi tất khả hành dă, quân tử ư kỳ ngôn vô sở cẩu nhi dĩ hĩ.” (Luận Ngữ)

 

 

Một người bạn chuyển tôi một bàn luận về thời cuộc trong đó có câu: “THƯỢNG BẤT CHÁNH, HẠ TẮC LOẠN.” V́ tôi đă học từ bé “thượng bất chánh, hạ tất loạn”, tôi hỏi bạn có biết ai là tác giả của câu toàn chữ hoa đó và bạn thú thật là không biết, nhưng yêu cầu tôi phẩm b́nh, có lẽ v́ bạn cũng biết rằng cho dù con mọt sách này không phải cái ǵ cũng biết, y có tài t́m ṭi trên sách để … biết. Và hai cuốn sách lớn nhất trên đời này là Google và Wikipedia. Tôi bảo bạn rằng một cách đơn giản để t́m tác giả câu đó là chuyển ngữ nó qua chữ Hán rồi bắt Google t́m. Tôi cho Google hai phiên bản với các chữ “tắc” và “tất”, và hy vọng rằng sẽ được đưa đến vài trang trích cổ văn, hay có thể Tứ thư--Ngũ kinh.

 

Kết quả bất ngờ thứ nhất là cả hai phiên bản đều không có trong cổ văn của Tàu. Google cho tôi một lô trang, đại đa số do người Việt viết, nhưng cũng có vài trang toàn chữ Hán. Bất ngờ thứ nh́ là không những Việt mà Tàu cũng dùng cả hai chữ tắc và tất. Thế th́ chữ nào đúng? Ít nhất, các trang toàn chữ Hán cho tôi biết rằng đây không phải là một danh ngôn từ miệng một danh nhân, mà là một châm ngôn thông dụng. Nếu đọc không kỷ th́ có người có thể hiểu lầm rằng câu “thượng bất chánh, hạ tất loạn” do Tuân Tử hay Mạnh tử viết, nhưng nó không có trong các ấn bản của Tứ Thư mà ta có thể t́m thấy trên Internet.

 

Thôi th́ tra từ điển xem có câu trả lời chăng. Hai từ điển của Khai Trí Tiến Đức và Huỳnh Tịnh Của cho ta biết rằng người Việt dùng từtắc với nghĩa phép (trong phép tắc, quy tắc) và cái nghĩa này không dính dáng ǵ với câu hạ tắc loạn.

         

Trái lại, chữ tất có nghĩa là :

 

(KTTĐ)

 

(HTC)

 

Và ta thấy rằng chỉ có từ tất mới cho nghĩa cho câu hạ tất loạn.  Tôi đă thấy vài người viết chọn chữ tắc v́ nó có nghĩa th́ hay là trong vài câu cổ văn nhưng đó là căi bướng v́ chữ tắc trong các câu đó dùng để nối hai động từ hay mệnh đề chứ không phải đại danh từ.

 

Tôi cũng đă từng thấy câu “hạ tác loạn” nên cũng ṭ ṃ bảo Google t́m tôi phiên bản đó và được cho biết rằng câu đó  chỉ có trong một trang dạy chữ Hán của Cao Đài (Thượng bất chánh, hạ tác loạn - CaoDai-Online) với những gịng như thế này:

 

上不正, 下作亂

Thượng: Trên, bực trên, dâng lên, quí, xưa. Bất: không. Chánh: ngay thẳng. Hạ: dưới. Tác: làm. Loạn: rối loạn.

 

Thượng bất chánh: người ở cấp trên không ngay thẳng. Hạ tác loạn: người ở cấp dưới làm rối loạn.

 

Cấp lănh đạo mà không chơn chánh th́ cấp thừa hành bên dưới không phục, tất nhiên sẽ làm nhiều việc sai trái.

 

Câu hỏi nên đặt ra là v́ người ta hiểu sai câu châm ngôn nên cương đại chữ tác, hay v́ người ta nghĩ là tác nên cương đại nghĩa cho châm ngôn? Dù sao chăng nữa, ta có thể kết luận rằng muốn học chữ Hán th́ nên cẩn thận khi dùng các tài liệu của Cao Đài!

 

* * * * *

 

Từ chánh trong câu châm ngôn đó là tôi liên tưởng đến từ chánh trong câu nói của Khổng tử mà người đời nhắc đến khi nói đển thuyết Chánh Danh. Chữ chánh th́ dể hiểu v́ nó chỉ có nghĩa là đúng. Đúng thế nào th́ c̣n tùy luân lư, đạo đức của người nói. Đúng với người Hồi giáo th́ rất có thể không đúng với người Phật giáo hay Thiên chúa giáo. Không những thế, đúng với người Taliban hay ISIS chưa chắc đă đúng với đa số người Muslim!

 

Từ danh c̣n khó hơn  nhiều và đại đa số các bài biết về triết thuyết này bàn quanh chữ danh. Bàn quanh v́ hinh như người viết không hiểu Khổng Tử dùng danh cho nghĩa nào!

 

Từ danh theo ngữ nguyên gồm chữ khẩu và tịch, với hàm ư rằng đêm tối th́ dùng tên để nhận ra nhau. Hiểu như thế, danh tượng trưng cho những đặc thù giúp người này phân biệt người khác, hay nói cách khác, những ǵ làm một người thành một cá nhân không thể lẫn lộn với ai khác. Danh trong câu nói của Khổng Tử không có nghĩa đơn thuần của cái tên cúng cơm cha mẹ đặt ra hay tên ghi trong sổ bộ của nhà nước. Khổng Tử đang nói về danh của quân tử, cá thể mà theo ông hội đủ điều kiện để điều hành đất nước. Người quân tử không biết rơ th́ không nói. Người nào cũng phải biết tên ta là ǵ, hay chức tước, địa vị của ta là ǵ nên bất kỳ sở tri này chỉ có thể có nghĩa là không biết phải làm ǵ với chức tước, địa vị ta đang đảm nhận.

 

Chữ danh ở đây có thể được hiểu theo nghĩa danh nghĩa hay tư cách. Hành động theo tư cách của người phát ngôn câu “nhân danh cha, con, và thánh thần, Amen” th́ phải theo tiêu chuẩn luân lư, đạo đức của Thiên chúa giáo; thế có nghĩa là nếu cần, các nhà truyền giáo tin rằng họ phải bỏ qua nguyện vọng và văn hóa của người bản xứ mà họ muốn “khai sáng” hay nâng cao “dân trí”, nhân danh thượng đế của họ.

 

Hành xử với danh nghĩa “America First” th́ phải bỏ qua quyền lợi của những người không có quốc tịch Mỹ, người tỵ nạn kiếm sống hay người không cùng văn hóa, nhân sinh quan với những người cho dù bây giờ tự xưng là American cũng chỉ là hậu duệ của những người mới di dân hay tỵ nạn kiếm sống trên quê hương của thổ dân da đỏ quanh 300 năm nay – một sát na trong lịch sử nhân loại.

 

Một người bạn hỏi ư kiến tôi về Donald Trump. Khó mà lơ được hiện tượng Trump khi tên y được nhắc đển hàng ngày trên báo chí, truyền thông vô tuyến và trong các diện thư ta nhận được hàng ngày. Lơ th́ không được nhưng bàn về y th́ tôi tránh v́ bàn về chính trị hay tôn giáo đối với tôi là chuyện vô bổ, ít nhất cho cá nhân tôi; và bàn về cá tính của y trong cương vị phân tâm gia là chuyện tôi không làm trên diễn đàn công cộng. Nhưng không thể tránh hoài được khi ta muốn có bạn để trao đổi tư tưởng và học hỏi. Những dữ kiện cho phép ta có vài ư kiển không chủ quan trên cá nhân Trump đầy dẫy trên Internet nhưng không đưa đến một kết quả “thống nhất” mà trái lại phản ảnh từ Anh ngữ facts, và từ quái gở alternative facts mà một cộng sự viên của Trump mới sáng chế gần đây. Khi một cái loa của tổng thống Mỹ phải cương ẩu một ngôn từ để ngụy biện cho thủ đoạn của Trump th́ căi nhau có nên tin tưởng vào Trump hay chăng là chuyện phi lư.

 

Tin Trump có thể cứu văn được địa vị Mỹ quốc trên chính trường và thị trường quốc tế có nghĩa ta phải chấp nhận rằng không cần phải nhân “danh” nhân loại để biết hành xử thế nào cho lương tâm khỏi cắn rứt; rằng tất cả những ǵ các môn triết, đạo đức, luân lư mà nhân loại t́m hiểu mấy ngàn năm nay không c̣n hợp thời và không cần phải nghiên cứu hay tuân thủ. Để sống sót trong thời buổi này và có thể có một tương lai cho con cháu của ta, ta chỉ cần nhân danh chính ta, nghĩa là hành xử theo bản ngă, quên đi những ǵ Thích Ca dạy về cái họa của thất t́nh, lục dục. Nếu người như Trump có thể nhân danh thượng đế của y để một nửa nhân số nước Mỹ và đa số người ngoại quốc phải nghĩ là nên truất phế y th́ có lẽ rằng những ǵ tín đồ Thiên chúa giáo và Hồi giáo (cả hai tôn giáo tôn thờ chung một thượng đế) nên xét lại!

 

Không cần nhân danh nhân loại để hành xử nữa phải chăng có nghĩa rằng ta chấp thuận sống với thú tính tiềm tàng trong ta? Câu hỏi nên đặt ra là sau nổ lực qua hàng ngàn năm để phân biệt nhân loại và súc vật, phải chăng bây giờ chúng ta lại thấy rằng sử dụng óc năo không có lợi ǵ cho tương lai nhân loại v́ đă chấp nhận sống theo bản năng và thú tính th́ c̣n xưng danh là homo sapiens làm ǵ? 

 

Cách đây gần nửa thế kỷ, tôi bỏ học môn triết sau vài tháng trong năm đầu đại học v́ nhận ra rằng các giáo sư chỉ biết lập lại lời người xưa như vẹt, và v́ đa số các người xưa đó, những triết gia lưu danh thiên sử, chỉ là những người có khả năng sử dụng ngôn từ để có người đồng ư rằng những ǵ họ suy luận về con người, thiên nhiên và các để tài siêu h́nh là đúng; rât tiếc rằng những ǵ họ nói—viết có thể đúng trong thời điểm của họ nhưng không c̣n “hợp thời” sau những khám phá mới với khoa học và sau những kiến thức tích lũy quanh 2.500 năm nay. V́ hoàn cảnh đưa đẩy, tôi trở thành một phân tâm gia, và dụng cụ - hay vũ khí – của tôi cũng là ngôn ngữ mà triết gia dùng. Đó là lư do của tựa đề bài viết này.

 

Ngôn ngữ là một khả năng mà loài vật không có. Loài người bàn căi nhiều về công dụng và hiểm họa của các khám phá của khoa học, có ai nghĩ đến công dụng và hiểm họa của chữ  và nghĩa trên đời sống thường nhật của mỗi cá nhân, và trên tương lai của toàn nhân loại?

 

Phải chăng ta nên bỏ chút th́ giờ xét lại xem ta nên chú trọng hơn về cái  dụng cụ và vũ khí lâu đời nhất của nhân loại để mong t́m ra một nhân sinh quan hợp với lương tâm của mỗi cá nhân? Tôi không định nghĩa từ lương tâm—conscience nhưng mong người đọc đồng ư rằng h́nh như không có cái gọi là alternative facts cho lương tâm, và người có lương tâm luôn luôn đặt ḷng vị tha trên quyền lợi cá nhân, và luôn muốn sống ngoài ṿng chữ nghĩa.

 

 

Mặc Ngôn

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính