T́m về lối cũ xem Mai nở

 

Lê Tấn Dương  

 

 

 

 

1. Chút kỷ niệm về hoa Mai. 

 

T́m về núi cũ xem mai nở

Mộng bén ngàn xa hạc điểm canh.


Trích dẫn hai câu thơ của Thi sĩ Quách Tấn (1910-1992), tôi muốn gợi ḷng ḿnh để nhớ về những kỷ niệm buồn vui xưa cũ. Những ngày c̣n bằng hữu, c̣n hương rượu nồng ấm và khát vọng về một quê hương Việt Nam thanh b́nh, không hận thù chém giết. Khát vọng đó xuất phát từ ḷng yêu thương quê cha đất tổ. Khát vọng lúc nào cũng bừng bừng, cũng rực rỡ ngất ngây như sắc vàng mê đắm của hoa mai đang nở rộ trên cành. Tuổi trẻ đă đi qua nhưng ước mơ thì vẫn còn theo năm tháng. Như một lần mơ ước được t́m về núi cũ để xem mai nở đầu năm.


Trong muôn ngàn loài hoa hương sắc, tôi yêu nhất hoa mai. Đôi khi mất nhiều thời gian để ngồi lặng yên nhìn những chùm mai vàng nhỏ nhắn dễ thương đang nở từ cội mai già sần sùi, mặc dầu những cành mai ở phía trên đă rực vàng hương sắc mùa xuân. Tôi yêu mai vàng và cũng có nhiều kỷ niệm với mai trắng. Cuối năm 1971, lúc c̣n đóng quân ở một quận ven đô nổi tiếng về ḿn bẩy và du kích cộng sản, nằm sát nách các mật khu Hố Ḅ, Chà Rầy, Bời Lời của địch. Nơi đóng quân là khu vực giáp ranh hai quận Củ Chi, Trảng Bàng, thuộc Khu 31 Chiến thuật. Điểm đến đầu tiên sau ngày ra trường đầu năm 1971.

               
Một chiều cuối năm, tôi nhận lệnh dừng quân ở một ấp nhỏ thuộc xã Phước Hiệp gần khu chiến Suối Cụt -Trung Lập - Củ Chi. Cho đến bây giờ, cuộc chiến đã lụi tàn từ lâu lắm, nhưng tôi vẫn c̣n nhớ như in, điểm dừng quân cuối năm ấy là một căn nhà gạch rất xinh xắn, khuất sâu trong vườn cau xanh lá. Vườn có nhiều cây ăn trái nhưng đa số đă bị tiêu điều v́ chiến tranh và thiếu người chăm sóc. Nhưng điều làm cho tôi ngạc nhiên hơn cả chính là hai cây bạch mai khá lớn trồng trước sân. Dưới mỗi gốc mai đều có lát gạch, bao bọc chung quanh là một ṿng tṛn bằng xi măng đă ngă màu đen xám v́ mưa nắng. Các rễ mai quá lớn và già cỗi đă đội đất, xô lệch những viên gạch lát quanh gốc. Thời khắc đang vào cuối đông nên hai cây bạch mai đơm nụ rất nhiều để chờ nở hoa những ngày đầu Xuân sắp tới.


Do thói quen cẩn thận trong những lần hành quân, tôi cho toán thám sát tiếp cận ngôi nhà, lục soát chung quanh để bảo đảm an ninh và tránh những sơ sót đáng tiếc. Tiếp đó, qua tần số nội bộ, tôi lệnh cho các Trung đội tản ra quanh b́a vườn, đóng chốt quan sát các điểm nghi nghờ. Cuối năm, những ruộng lúa rải rác của dân chúng đă được gặt hết chỉ c̣n trơ cuống rạ. Quanh điểm dừng quân là những thửa ruộng rộng răi, trống trơn và dễ quan sát. Thấy mọi việc đâu vào đấy, tôi yên tâm dẫn chú âm thoại viên truyền tin, chú cận vệ và vài trinh sát vào nhà để xin phép gia chủ cho đơn vị tạm nghỉ chân trong lúc chờ lệnh điều quân từ cấp trên.


Sau một lúc làm quen với địa h́nh nơi dừng quân, tôi lân la hỏi thăm người đàn bà lớn tuổi trông nom căn nhà và được bà cho biết chủ nhân đang làm việc ở Sài G̣n. Bà kể lại, gần năm năm nay, do chiến cuộc tràn lan và ngày càng khốc liệt hơn nên gia chủ rất ít khi về thăm nhà chứ mấy năm trước đó, c̣n tương đối yên b́nh, họ thường về thăm nhà, nhất là vào dịp Tết để cúng kiếng tổ tiên và tảo mộ.

Nh́n ngôi nhà tường mái ngói khá lớn c̣n nguyên vẹn giữa một vùng quê xôi đậu. Ban ngày có sự kiểm soát của Chính quyền Quốc Gia, nhưng về đêm có thể là điểm hẹn của giao liên và các toán du kích cộng sản nằm vùng. Tôi đoán thầm là gia đ́nh nầy ít nhất cũng phải có liên hệ với cả hai bên, không loại trừ những người trong gia đ́nh đều có địa vị ở cả hai phía Quốc gia lẫn cộng sản. Nếu không, ngôi nhà khó có thể giữ được nguyên vẹn như hiện tại, giữa một vùng quê mất an ninh và thường xuyên có giao tranh bất kể ngày đêm.


Đưa mắt nh́n ra đầu ngơ, tôi hỏi thăm về hai cây bạch mai sắp nở hoa đầu mùa. Bà quản gia cho biết chủ nhân đă trồng gần hai mươi năm trước để kỷ niệm hai cô gái song sinh đầu ḷng xinh đẹp. Một cây là Bạch Mai, một cây là Ngọc Mai. Đó cũng là tên của hai cô gái. Từ hơn năm năm nay, các cô đă không trở lại căn nhà cũ để ngắm mai trắng nở đầu năm v́ chiến tranh mỗi ngày một dữ dội hơn.


Đôi mắt bâng khuâng và xa vắng, người đàn bà ngập ngừng:


   - Cũng có thể mấy cổ bận rộn trong việc phụ giúp gia đ́nh. Ngoài ra, còn phải lo việc học hành ở Sài G̣n nữa nên rất ít khi về thăm.


Tôi có chút quặn thắt trong ḷng khi nh́n hai cây bạch mai sắp trổ hoa và vẫn vơ tưởng tượng đến những bước chân xinh xắn của hai cô gái đang nô đùa chạy nhảy dưới bóng mát hai cây mai trắng. Quả thật tôi không dám nghĩ như người xưa từng nghĩ và từng được đề cập qua sách vở dân gian. Thấy mai nở có thể gặp được người đẹp trong những giấc mơ. Tôi không t́m được giấc mơ đầy thi vị của người xưa v́ lửa đạn chiến tranh đă cuốn trôi đời lính vào ḍng cuộc chiến. Mấy ngày sau, Các - một người bạn thân thiết cũng xuất thân cùng Quân Trường bất ngờ ghé thăm và ở lại đêm trong đơn vị tôi, chờ sáng hôm sau lên Trảng Lớn theo trực thăng về căn cứ hỏa lực Thiện Ngôn.


Buổi tối, trong lúc đang chén thù chén tạc. Tôi nhớ có hứa với Các:


    - Có dịp tao sẽ dẫn mầy đi thăm hai cây bạch mai tuyệt đẹp sắp nở hoa để mầy nhớ đứt ruột cô bạn gái Tuyết Mai của mầy. Cũng gần gần đây thôi.


Các có vẻ đăm chiêu, lơ đăng đặt ly rượu đă cạn xuống chiếc bàn dă chiến được đóng ghép bằng gỗ thùng đạn pháo binh. Các với tay lấy gói Capstan và chiếc hộp quẹt Zippo, bật đánh tách một cái, vừa mồi thuốc vừa nói:


    - Thiệt không mày, ở đây mà cũng có mai trắng, tao tưởng chỉ trên đất chùa tháp hay vùng ngoại biên mới có. Rít một hơi thuốc thật sâu, Các nói tiếp.


    -  Nhà tao ở Nha Trang trồng mai nhiều lắm nhưng chỉ toàn mai vàng.


Tôi ởm ờ và lấp lửng:


   - Bởi vậy mầy mới cố t́m cho được một nàng Tuyết Mai để đủ đôi phải không?

Các gạt tàn thuốc vào chiếc vỏ đạn phóng lựu M79, không trả lời. Nó nheo mắt, nh́n thẩn thờ vào chai rượu đă lưng hơn nửa. Đột nhiên Các hỏi tôi:


    - C̣n chuyện của mầy với Phượng tới đâu rồi.


Tôi lơ đãng nhìn vào ngọn đèn nhỏ treo trên trần hầm và trả lời nhát gừng:


     - Mới tới lưng chừng cánh phải th́ đă đụng địch. Tạm thời án binh bất động.


Các búng tay một tiếng tách thật lớn trước khi buông một câu theo đúng bài bản chiến thuật được dạy trong quân trường năm xưa:


    - Dở ơi là dở. Bài học căn bản về tao ngộ chiến đã quên hết rồi sao mầy. Phải diệt chốt.


Xung phong tiến chiếm mục tiêu, buộc địch phải đầu hàng vô điều kiện.


Tôi nhả khói thuốc thành một vòng tròn lớn rồi thổi tiếp mấy vòng nhỏ bay chui qua vòng khói lớn. Nhìn khói thuốc tan dần trên trần hầm, tôi thở dài:


   - Cứ coi như mình chiếm được mục tiêu và địch chịu đầu hàng. Quân ta toàn thắng. Muốn gì được nấy. Nhưng…mày nói đi, rồi mình làm gì tiếp theo.?


Các thộn mặt v́ bất ngờ trước câu trả lời và câu hỏi của tôi. Im lặng một lát rồi Các đánh trống lãng:


   - Thì…Cưới luôn. Nói xong, Các phá lên cười ḍn tan.


Tôi lắc đầu nhìn Các qua ánh đèn vàng nhạt nhòa trong căn hầm dã chiến kê toàn bao cát chống pháo kích. Những bao cát màu xám xịt như vách đá núi mùa đông.

   - Mày nói sao nghe dễ như chuyện giỡn chơi. Chiến sự càng ngày càng tăng. Mỗi năm tụi ḿnh chỉ được mấy ngày phép ngắn ngủi, lấy thời gian đâu mà lo cho gia đ́nh. Thôi chuyện đó tính sau, mình đi nghỉ. Sáng mai mày phải lên Trảng Lớn sớm để kịp chuyến bay.


Lời hứa với Các đă không bao giờ thực hiện được v́ mấy tháng sau, lúc về với đơn vị mới. Tôi bị thương nặng ở mặt trận Bàu Me, Trảng Bàng. Phải nằm Quân Y viện gần một năm. Số phận Các c̣n nghiệt ngă hơn hơn tôi nhiều. Các hy sinh ở mặt trận ngoại biên vào những ngày đầu mùa Hè đỏ lửa 1972. Cuối năm 72, theo yêu cầu của Tuyết Mai. Tôi có đưa chị về thăm mộ Các ở chân đèo Rù Ŕ và thăm gia đ́nh Các ở gần Quân trường Đồng Đế, Nha Trang. Đúng như lời bạn nói hôm nào. Quanh nhà Các trồng rất nhiều mai vàng và đang ra nụ đầy cành, kể cả mấy cây mai Trường An được Ba của Các trồng trong các chậu kiểng bằng đất nung màu đỏ sậm.


Nhắc đến Mai Trường An, tôi xin mở ngoặc một chút để nói thêm về loài mai kiểng khá nổi tiếng nầy. Mai Trường An hay c̣n gọi là mai Tứ quư, tuy có đặc điểm nở hoa nhiều mùa khác nhau nhưng vẫn được xếp vào dạng Hoàng Mai v́ màu sắc, mùi vị và quá tŕnh sinh thái không khác với mai vàng. Mai tứ quư c̣n được hiểu như là biểu tượng của t́nh bằng hữu và được đặt tên từ một điển tích khá dễ thương trong văn học Trung Hoa. Truyện kể thời Đường Minh Hoàng có vị túc nho tên Lục Khải làm quan tại Giang Nam. Ông có một bằng hữu thân thiết là Phạm Hiệp cũng đang làm quan tại kinh đô Trường An. Vào tiết lập Xuân, nhân có chuyến lính trạm chuyển thư và công văn về Kinh thành. Nhớ bằng hữu, ông bẻ một cành mai và thảo một bài thơ ngắn gởi tặng bạn hiền phương xa.


Chiết mai phùng dịch sứ

Kư dữ lũng đầu nhân

Giang Nam vô sở hữu

Liễu tặng Nhất Chi Mai


Tôi xin mạo muội tạm dịch:


Gởi một cành mai theo phu trạm

Tặng bạn phương xa ở lũng đầu

Quà xứ Giang Nam thiệt khó có

Ngoài một cành mai để tặng nhau.


Nhận được bài thơ và cành mai. Phạm Hiệp cảm động vô cùng v́ nghĩa trọng thâm giao của t́nh bằng hữu. Nhớ bạn, ông mang cành mai ra trồng sau nhà. Thời gian sau mai lớn lên và nở vàng rực cả bốn mùa. Điển tích Mai Trường An hay c̣n gọi một cách b́nh dị là Mai tứ quư đă có từ lúc đó.


Riêng tôi. Đă nhiều năm sau chiến tranh, ḷng vẫn nhớ bạn, thương quê nhưng vẫn chưa một lần về lại chốn xưa để thăm mộ bạn dưới chân đèo hoa nở. Cũng chưa một lần về ngắm lại hai cây bạch mai trổ hoa trắng muốt năm nào gần đơn vị cũ. Sau chiến cuộc đầy tang thương. Không biết cảnh cũ có c̣n như xưa hay đă đổi thay theo ḍng đời. Cũng không rơ hai cô tiểu chủ nhân Bạch Mai, Ngọc Mai có về lại căn nhà xưa để chăm sóc mảnh vườn xinh đẹp và hai cây mai trắng kỷ niệm tuổi hoa niên năm nào. Hay đă lưu lạc ở một chân trời xa xôi viễn mộng nào đó. Mặc cho ḍng đời trôi qua để màu trắng hoa xưa bay hoài trong nỗi nhớ.

 

2. Hoa Mai qua Sử Thi và Hội Họa.

 

Đứng hàng thứ nhất trong tranh Tứ B́nh (Mai Lan Cúc Trúc). Luôn xuất hiện trong các bức tranh tứ thời. Có phải v́ vậy mà mai đă không thể nào thiếu trong nhà nhà nhân gian những ngày đầu Xuân Nguyên Đán. Càng không thể thiếu trong các lễ hội mùa Xuân đậm nét văn hóa truyền thống dân tộc. Làm sao quên được những ngày Tết năm xưa ở quê nhà yêu dấu. Ngày cuối của năm cũ, ngày đầu của năm mới. Mùa Đông, mùa Xuân. Những khái niệm chỉ khác nhau về độ dài của thời gian. H́nh ảnh bàn thờ tổ tiên nghi ngút hương trầm đêm cúng giao thừa và ngày Nguyên Đán. Nó mang một ư nghĩa thiêng liêng trong bản sắc Đông phương muôn thuở. Buổi sáng thức dậy thật sớm, mở toang cửa để đón gió sớm mùa xuân, đă thấy sắc vàng và mùi hương dịu dàng của hoa mai nhẹ bay vào nổi nhớ bâng khuâng. Hoa mai đang nở cũng đồng nghĩa với mùa xuân đang đến với mọi nhà.


Mai Tây Hồ ở Hàng Châu thuở xưa đă được Vương Điện ẩn dụ trong những họa phẩm độc đáo khiến những ai có dịp chiêm ngưỡng phải lặng người v́ vẻ đẹp trầm mặc, trữ t́nh và phảng phất nét mơ hồ như có như không đầy huyền hoặc của nó. Chính nét trữ t́nh và ẩn dụ của mai trong tranh Vương Điện đă trở thành nguồn cảm hứng cho nghệ nhân ở Hàng Châu để đưa mai vào lụa. Từ sau Vương Điện, lụa Hàng Châu một thời gian rất dài luôn ẩn h́nh hoa mai như một biểu tượng của nét đẹp siêu thoát. Lụa Hàng Châu một thời đồng nghĩa với mềm mại, đài các và trữ t́nh. Trong nền lụa mượt mà, mai như ẩn như hiện, phôi pha trong sắc màu thương nhớ, cánh hoa mềm mại trước gió nhẹ và mong manh như sương khói trần gian.


Và cũng chính nét ẩn dụ của mai trong lụa mềm Hàng Châu đă được đưa vào tranh Thạch Đào (1641-1717) và Bát Đại Sơn nhân (1625-1705). Trong những bức tranh nầy, mai được kết hợp với thư pháp. Nét mềm mại uyển chuyển cố hữu của mai kết hợp với sự thanh thoát trong thư pháp đă đưa tranh họa trở thành những tác phẩm đầy tính lăng mạn và trữ t́nh. Và trong một chừng mực nhất định, nó trở thành nguồn cảm hứng bất tuyệt cho thi nhân và họa sĩ.


Kim dạ hà nhân xuy ngọc địch

Giang thành ngũ nguyệt lạc mai hoa.


Hai câu cổ thi ngắn ngủi nhưng đã làm mê đắm ḷng người bao thế hệ. Những ngày cuối năm, đọc hai câu thơ, tôi như bị ám ảnh về sắc vàng kiêu hănh của hoa mai. Cánh hoa vương giả đang âm thầm ĺa cành theo từng đợt gió chuyển mùa.


Sáo ai réo rắt đêm thanh

Tháng năm mai rụng đầy thành sông xưa.

                 
Mới đây, tôi có đọc một cuốn khảo luận về sự phi-bản-thể qua hội họa của Francois Jullien. (La Grande Image N’a Pas De Forme – Đại Tượng Vô H́nh. Bản dịch Việt ngữ Trương Quang Đệ. 2004). Tác giả từ góc độ tư tưởng triết học Tây Phương đă có cái nh́n rất chuẩn xác và đặc sắc về hội họa và triết học Đông phương. Tôi nhớ tác giả đă sử dụng nguyên một chương để bàn về Thạch Đào, một họa sư và cũng là một nhà lư luận tầm cỡ của hội họa Trung Hoa. Với những nhận xét sắc sảo và đầy tính thuyết phục, tác giả đă đề cập khá nhiều về nét ẩn dụ trữ t́nh đầy lăng mạn của hoa mai lồng trong nét thư pháp độc đáo và huyền hoặc qua những họa phẩm tuyệt đẹp của Thạch Đào, Vương Điện. Dĩ nhiên hội họa Trung Hoa không phải chỉ dừng lại ở giai đoạn nầy mà thôi. Nó chỉ đại diện cho một thời kỳ sung măn trong văn học sử Trung Hoa. Thời kỳ của tranh lụa với thư pháp và hoa mai.

 

 

 

Tôi nhớ có đọc đâu đỏ, từ lâu, một bản tin ngắn về triển lãm hội họa thế giới. Theo đó, có lần, trong pḥng triển lăm tranh nghệ thuật tại thành phố Boston, Hoa Kỳ, có trưng bày một họa phẩm nổi tiếng về hoa mai và được xem là một vưu vật bên cạnh những họa phẩm nổi tiếng khác của nhiều họa sĩ thuộc nhiều trường phái Tây phương lẫn Đông phương. Đó là bức họa “Két năm màu đậu trên cành mai”. Tác giả bức họa là vua Tống Huy Tôn (1101-1125).

 
Ông vua trẻ tuổi nầy (Tống Huy Tôn) được lưu tiếng cả ngàn năm sau không phải v́ quyền uy ngai vàng, cũng không phải v́ tài trí mà v́ ông là một vị vua đầy nghệ sĩ tính với những sở thích khác thường thiên hạ. Trong khoảng một thập niên nắm quyền trị v́, Tống Huy Tôn không tha thiết với vương quyền. Vua chỉ đắm say nhan sắc phụ nữ và hội họa. Rơ ràng là một điều rất thú vị khi đề cập đến sở thích khác thường của vị vua trẻ tuổi nầy. Đọc sử Trung Hoa, mỗi khi nhắc đến vua Tống Huy Tôn, người ta thường nhắc đến bức danh họa về hoa mai và chim két do ông vẽ. Ca tụng về bức danh họa, nhưng người đời vẫn chê trách ông vì tính phóng khoáng, đắm say nữ sắc để đến nổi đánh mất cả ngai vàng.


Đọc lịch sử Việt Nam giai đoạn triều Nguyễn, tôi không rơ có phải h́nh tượng bất phàm của hoa mai qua những mẩu chuyện bằng tranh dân gian mang tính đối kháng với những bất công trong xã hội thời nhà Tống bên Tàu, đă thấm sâu vào tâm hồn của Chu Thần Cao Bá Quát khiến ông nuôi mộng sông hồ, nung chí lớn, đứng lên chiêu binh măi mă nhằm mục đích tiêu diệt triều đ́nh nhà Nguyễn (1854) đang vào giai đoạn suy tàn. Ông muốn canh tân đất nước và thay đổi bộ mặt già nua của Vương quyền triều Nguyễn. Mặc dù chí lớn không thành nhưng việc làm và mộng ước của ông đă để lại dấu ấn sâu đậm trong Văn học sử và ḷng khâm phục cho hậu thế. Sau lần bị bạn bè phản bội ở chốn trường thi, ông chán ngán t́nh đời nên rất e dè trong việc kết giao bằng hữu.


Thập tải luận giao cầu cổ kiếm

Nhất sinh đề thủ bái mai hoa.

(Chu Thần Cao Bá Quát)


Giữa chốn nhân gian mịt mờ sương khói. Mười năm ṛng ră đi t́m bằng hữu tri âm sao khó khăn như đi t́m thanh kiếm cổ. Trong tứ hữu Mai Lan Cúc Trúc, hoa mai đứng đầu, chữ “hữu” trong sử thi c̣n được hiểu là bạn của con người. Một loài hoa được xem là hoàng hậu trong muôn hoa và được coi trọng như một bằng hữu th́ quả thật loài hoa đó không phải tầm thường. Một đời tài hoa như Chu Thần chỉ chịu bái phục đóa hoa Mai tinh khiết giữa gió xuân th́ hoa Mai càng không phải tầm thường. Tôi phân vân tự hỏi có phải cái ngạo khí ngất trời của hoa mai đă đẩy nhà thơ tài hoa vào những bi lụy của thế tục và đưa Cao Bá Quát vào hệ lụy bi thảm nhất của kiếp người? Cao Bá Quát bị triều đ́nh giết chết lúc c̣n rất trẻ (47 tuổi).


Đứng trong phạm trù chính trị, trong một chừng mực nhất định, ḍng máu cao ngạo của Cao Bá Quát đă làm rung rinh một ngai vàng. Là người yêu hoa mai, yêu thiên nhiên và non sông hoa gấm của quê cha đất tổ. Nhưng h́nh như Chu Thần đă thấy trước được những bi lụy của kiếp người, nên một lần t́m về núi Yên Tử để mơ giấc mơ Nguyễn Trăi thời trước. Ông đă mơ hồ thấy định mệnh khắc nghiệt của chính ḿnh mai sau. Một cái chết đầy oan nghiệt nhưng cũng mang nhiều ý nghĩa.

 

3. Hoa Mai qua Âm nhạc và Chiến cuộc miền Nam.

 

Tại Việt Nam, hoa mai được phân bố nhiều trong cả ba miền đất nước. Nhưng sự phân bố không đồng đều. Hoàng mai sống nhiều nhất ở các vùng cao nguyên Trường Sơn. Chạy dọc từ Hoành Sơn vượt qua Hải Vân, B́nh Định, Phú Khánh, Lâm Đồng, đến miền đồi cao của các tỉnh B́nh Tuy, Long Khánh và các tỉnh phương Nam. Ở những nơi nầy, mai vàng là h́nh ảnh đặc thù nhất báo hiệu mùa Xuân đã về với nhân gian bằng không khí rộn ràng những ngày vui Tết. Ngày nay, khắp miền Trung đến miền Nam, các chủ vườn cây kiểng đều chú tâm đến cách chăm sóc các vườn mai, đặc biệt hoa mai trong chậu kiểng. Chăm sóc hoa mai và các loài hoa khác, vừa là thú vui, vừa là nghề nghiệp mang tính kinh tế của nhiều gia đ́nh.


Do ảnh hưởng của địa h́nh và thời tiết, Việt Nam chỉ có Hoàng Mai và một ít Bạch Mai. Về Bạch Mai, theo học giả Vương Hồng Sển, trong thời gian ông làm Giám Đốc Viện Bảo Tàng Sài G̣n, ông có t́m hiểu và tra cứu về nguồn gốc Bạch mai và cho rằng giống mai trắng không có nguồn gốc tại Việt Nam, nó xuất xứ từ xứ Chùa Tháp Cao Miên và chỉ được trồng rải rác ở miền Nam. Tại Sài G̣n, bạch mai trồng nhiều tại chùa Cây Mai, g̣ Cây Mai và Phụng Sơn Tự.

Riêng Hoàng Mai là thuần giống Việt Nam. Mai vàng mọc tự nhiên và có rất nhiều trong cả nước. Trước năm 1975, mặc dầu cuộc chiến mỗi ngày càng khốc liệt hơn. Hoa mai như quên lăng số phận mong manh của chính ḿnh, cuốn hút theo ḍng chiến cuộc, binh đao. Và chính ở đây, hoa mai trở thành người bạn thân thiết với người lính chiến xa nhà. Hoa mai gắn bó thủy chung với cuộc đời lính chiến, nhất là ở các tiền đồn đóng quân heo hút. Mai không hề run sợ lửa đạn chiến tranh, cũng không bận ḷng trước gió mưa cuối mùa. Mai vẫn nở thắm tươi ở đồi núi bạt ngàn và có ở mọi nhà trong những ngày Tết cổ truyền.


Trong kho tàng âm nhạc miền Nam giai đoạn trước năm 1975, hoa mai là bạn đồng hành và là chứng nhân cho những cuộc t́nh thơ mộng thời chinh chiến.


Anh cho em mùa Xuân,

Nụ hoa vàng mới nở

Chiều đông nào nhung nhớ.

Đường lao xao lá đầy

Chân bước ṃn hè phố

Mắt buồn vin ngọn cây...

(Thơ Kim Tuấn - Nhạc Nguyễn Hiền)


Cuộc t́nh đẹp và thơ mộng quá, Anh trao cho em hạnh phúc. Hạnh phúc như mùa xuân có nụ mai vàng chớm nở. Hạnh phúc là tiếng chim hót trong khóm hoa bên khu vườn có nắng ấm đầu mùa để xua đi những nhung nhớ cuối đông. Ḿnh d́u nhau đi trong phố vắng để nghe tiếng lá xôn xao cuối mùa, để nghe từng viên ngói đỏ trên mái nhà đang thở hơi ấm hạnh phúc vào ḷng phố. Nhưng hạnh phúc không dài lâu, không trọn vẹn như mơ ước v́ khói lửa chiến tranh đă hung hăn chia cắt cuộc t́nh. Và mùa xuân lại đến với nỗi ḷng hiu quạnh.


Nếu chiều nay lỡ hẹn không về

Th́ Xuân năm nay sẽ buồn

Sẽ buồn hơn mấy cội mai già

Và mùa xuân quên mặc áo mới.

(Mùa Xuân đó có em - Anh Việt Thu)


Điểm đặc biệt của hoa mai vàng trước 1975 chính là sự xuất hiện thường xuyên của hoa mai vào ḍng âm nhạc thời chiến. Chiến tranh càng khốc liệt, hoa mai càng trở nên quyến rũ, xâm nhập mạnh mẽ vào cuộc sống, vào khát vọng ḥa b́nh của mọi người. Mai không những chỉ đơn thuần là loại hoa đẹp báo hiệu một mùa xuân của đất trời và nhân loại. Mai c̣n là sứ giả mang tín hiệu yên lành may mắn cho mọi nhà, mọi người trong thời khắc giao mùa. Mai chính là t́nh yêu của lứa tuổi xuân th́, là háo hức của một thời trẻ dại, là nơi chốn t́m về yên tĩnh của người lớn tuổi sau những bôn ba v́ phận người.


Trong lời ca của nhạc phẩm “Mùa Xuân Trên Cao” ta dễ dàng bắt gặp tính lăng mạn cố hữu của nghệ sĩ trong nét lăng đăng trữ t́nh của mùa xuân mộng mị. Chữ “mai” trong nhạc phẩm, thực sự không phải là tên của thiếu nữ đang đắm say t́nh yêu đôi lứa. Đón “mùa Xuân trên cao”, chàng lính tiền đồn đang cô đơn v́ xa vắng người yêu. Chính trong nỗi cô đơn đó, mai rừng với sắc vàng quyến rũ, bỗng trở thành bằng hữu, trở thành t́nh yêu của lính chiến xa nhà trong bối cảnh mùa Xuân.


Trời bây giờ trời đă sang Xuân,

Anh và mai ngủ bên b́a rừng

Chờ giấc ba mươi mộng ảo

Mùa Xuân vẫn đẹp vô cùng
(Mùa Xuân trên cao - Trầm Tử Thiêng)


Nửa tháng trước Nguyên Đán, khắp các phố phường, đă thấy lác đác bày bán trên các vĩa hè những chậu mai đầy nụ non xinh xắn chen lẫn những chiếc lá xanh mơn mởn đáng yêu. Và chỉ một tuần sau, sắc vàng tươi thắm của mai đă rộn ràng trên khắp phố, khắp chợ. Và từ những nơi nầy, mai len lỏi vào từng nhà, đem niềm vui, may mắn đến cho từng người. Những tấm thiệp chúc Xuân không thể thiếu một cành mai vàng khoe sắc, kể cả những tờ lịch năm mới chúc thọ mừng Xuân treo đầy các nẻo đường, góc phố. Đó là những h́nh ảnh đặc thù thay cho lời nhắn gởi đến nhân gian tín hiệu rộn ràng của mùa xuân đang tới.

                                   
Do tính cách cao quư và sang trọng của loài hoa vương giả, h́nh ảnh hoa mai đă được sử dụng làm biểu tượng cho các cấp chỉ huy Quân đội từ cấp Thiếu Úy đến cấp Đại Tá trong Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Trong cảm quan đó, hoa mai và lính chiến trở thành h́nh tượng thân quen trong ḍng nhạc viết về cuộc chiến và thân phận con người. Có h́nh ảnh nào đẹp, lăng mạng và dễ thương hơn lời ca một nhạc phẩm thời chinh chiến mà tác giả đă diễn tả với người yêu của ḿnh.


Đồn anh, đóng ven rừng mai

Nếu mai không nở, anh đâu biết Xuân về hay chưa.

Chờ em, một cánh thư Xuân

Nhớ thương gom đầy, cho chiến sĩ vui miền xa xôi.
(Đồn vắng chiều Xuân - Trần Thiện Thanh)


Nhờ mai rừng đă nở nên chàng lính trẻ đă biết mùa Xuân đang trở lại. Lăng mạn và dễ thương vô cùng nhưng cũng tội nghiệp v́ màu hoa chỉ làm gợi nhớ thêm sắc áo của người yêu và những kỷ niệm trong cuộc t́nh ngày tháng cũ. Và dù cho áo trận sờn vai, bạc màu. Ḷng dù buồn mênh mang nhưng chàng lính trẻ vẫn t́m được niềm vui trong nổi nhớ v́ riêng ở một góc trời xa xôi, vẫn thoảng mùi mai nở như hương vị t́nh yêu và bóng dáng kỷ niệm.

Bởi c̣n mùa Xuân nên hoa mai vẫn c̣n khoe sắc thắm. Bởi hoa vẫn c̣n nở cho đời nên nhân gian c̣n măi yêu thương. Mai nở ngày đầu năm cũng đồng nghĩa với khơi nguồn hạnh phúc mà thế gian đang đợi chờ nắng ấm đầu mùa.

 

Tạm kết để lắng nghe mùa Xuân về.

 

 

Trong bản sắc Đông Phương và t́nh tự dân tộc. Mùa Xuân không thể thiếu mai và mai sẽ không đẹp rực rỡ huy hoàng nếu không có nắng gió mùa Xuân. Cả hai đều làm tăng vẻ đẹp thiên nhiên và cuộc sống con người. Đó là lẽ tuần hoàn của đất trời. Mai măn khai cũng là khởi đầu cho những nụ lá non kế tục và nằm trong chu kỳ sinh thái của thiên nhiên. Mai lúc nào cũng vương giả, kiêu kỳ nhưng say đắm. Lúc nào cũng rộn ràng nhưng luôn dịu dàng. Và để tạm kết thúc những tản mạn về hoa Mai và mùa Xuân, tôi xin mượn hai câu cuối trong bài kệ của Măn Giác Thiền Sư gần ngàn năm trước như là ước mơ gởi thế hệ tuổi trẻ hôm nay. Hăy giữ ḷng thuần khiết như sắc màu tươi thắm của hoa Mai, dù đang c̣n phải vất vả trước cuộc sống nhiều gian nan và thử thách. V́ mọi việc vẫn có thể bắt đầu từ ngày mai và ... v́ đó là mùa Xuân, mùa của tương lai và hy vọng.


Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận

Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai.
(Thiền Sư Măn Giác 1045-1096)

       
Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước một cành Mai.

(Bản dịch Ngô Tất Tố)

 

 

Lê Tấn Dương

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính