Nhn Xun Tn Sửu 2021, tản mạn về Tru qua Ca Dao Việt Nam

 

L Ngọc Chu  

 

 

 

Như chng ta biết, lịch cổ truyền của Việt Nam gồm mười hai con gip v Tru l con gip đứng thứ nh sau Chuột dng để tnh thời gian: T, Sửu, Dần, Mo (Mẹo), Thn, Tỵ, Ngọ, Mi, Thn, Dậu, Tuất v cuối cng l Hợi. Năm T vừa đi qua v Năm Mới 2021 l năm Tru, Năm TN SỬU.

 

Ca dao Việt Nam diễn tả những con gip cho dễ nhớ qua ca dao như sau:

 

Tuổi T l con chuột x

Thu gạo thu nếp n b xuống hang

Tuổi Sửu con tru kềnh cng

Cy chưa đng buổi n mang cy về

Tuổi Dần con cọp chỉn gh

Bắt người ăn thịt tha về non cao

Tuổi Mẹo l con mo ngao

Hay quấu hay quo ăn vụng thnh tinh

Tuổi Thn, rồng ở thin đnh

Đằng vn gi vũ ẩn mnh trn my


 

C thể ni TRU l loi vật rất phổ biến, nhất l đối với nh nng. V Tru cũng được lấy lm hnh ảnh mang tnh cch sinh động cho nhiều cu thnh ngữ, tục ngữ của Việt Nam. TRU l con vật gip đỡ cho giới nng dn rất nhiều v cũng chnh con người đ đưa Tru ln phim ảnh, đưa vo truyện, thơ văn. Ở đy người viết chỉ điểm qua giới hạn hnh ảnh con Tru trong tục ngữ, ca dao Việt Nam, vừa để thư gin đầu Xun vừa dng lm bi học đối nhn xử thế ở đời.

 

TRU trong ca dao tục ngữ của Việt Nam (VN) c rất nhiều, nhiều cu ca dao phổ biến rộng được mọi người thường nghe, nhiều người cn thuộc lng. Đi xa hơn, trong kho tng ngn từ chữ nghĩa của Việt Nam TRU cũng đ gp mặt trong nhiều cu tục ngữ thnh ngữ, nghĩ kỹ lại thấy đều mang tnh chất chm biếm nhị, hm chứa tnh triết l su xa v cũng khng km phần hm hỉnh, chế diễu.

 

Nhn dịp Xun TN SỬU 2021, chng ta hy thử nghiền ngẫm một số cu tục ngữ thnh ngữ của Việt Nam về TRU, để c thể tm thấy trong đ những nt tương đồng qua tư tưởng, ngn từ đồng cảm qua kinh nghiệm phổ qut.

 

Hnh ảnh con Tru trong ca dao, tục ngữ trước hết l hnh ảnh được diễn tả bằng ngn từ. Trong hai con vật thn quen với cuộc sống của người nng dn l Tru v B th tru được đnh gi cao hơn b: Tru gầy cũng ty b giống, Tru he cũng bằng b khoẻ (Tục ngữ). B khả năng chịu rt km, sức ko cũng khng khoẻ bằng tru, ring về việc ko cy ở đồng ruộng th khả năng của b km tru xa. Tru c sức khoẻ dẻo dai hơn b, được v von qua mấy ca dao như sau:

 

Tru năm su tuổi cn nhanh,

B năm su tuổi đ tranh về gi,

Đồng chim xin chớ nui b,

Ma đng thng gi, b d lm sao!

 

Chnh v ưu điểm chịu rt kh, sức ko mạnh cho nn nh nng nui tru để phục vụ cho lao động sản xuất v l ưu tin lựa chọn hng đầu của người nng dn. Nghề nng m khng c tru th khng thể tiến hnh thuận lợi v đạt hiệu quả cao giống như việc nh giu m khng c thc gạo:

 

Lm ruộng khng tru, lm giu khng thc.

 

Để khỏi qun những chuyện cần lm trong năm người Việt Nam ta cũng đ mượn ca dao nhưng kho lo kết lại thnh bi thơ ngắn c vần điệu cho dễ nhớ

 

Thng ging l thng ăn chơi,

Thng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng c

Thng ba th đậu đ gi

Ta đi ta hi về nh phơi kh

Thng tư đi tậu tru b

Để ta sắm sửa lm ma thng năm

 

Muốn mua được tru hay, cy khoẻ th cần phải biết cch chọn tru giống tốt. Tục ngữ cũng nu ln kinh nghiệm mua tru:

 

Mua tru xem sừng, mua ch xem chn hay

Mua tru xem v, lấy vợ xem ni.

 

Tru sừng to, cn đối l tru khoẻ. Cổ tru di, b nếu c cổ ngắn v to l loại tru, b c sức ko khoẻ. Tru khoẻ, nhanh ảnh hưởng tốt đến hiệu quả cng việc sản xuất, ca dao Việt Nam v von:

 

Thứ nhất vợ dại trong nh,

Thứ nh tru chậm, thứ ba rựa cn.

 

Tru khoẻ chẳng lọ cy trưa,

Mạ gi ruộng ngấu khng thua bạn điền.

 

Để cho thấy rằng nếu muốn mua tru th nn chọn mua tru ni tức xem v, cũng tương tự như lấy vợ th chọn con nh c dng di, sức khỏe tốt v khả năng sinh sản, ca dao c cu:

 

Mua tru xem v, lấy vợ xem ni.

 

V Tru chnh l con vật đng vai tr hng đầu của nh nng:

 

Con tru l đầu cơ nghiệp.

 

nn người nng dn mua tru b cũng chọn ngy thng.

 

Thng tư đi tậu tru b,

Để ta sắm sửa lm ma thng năm.

 

Ai muốn lm giu th phải nui tru, đặc biệt l tru ni vừa cy vừa sinh sản v bn tru giống l c cơ hội lm giu:

 

Muốn giu nui tru ni, muốn lụn bại nui bồ cu.

 

Tuy nhin, việc tậu tru l việc hệ trọng giống như chuyện lấy vợ, lm nh v chọn tru tốt khng phải l cng việc dễ dng.

 

Tậu tru, lấy vợ, lm nh

Trong ba việc ấy thật l kh thay.

 

Sự giu c sung tc của nh nng được đnh gi bằng chất lượng v số lượng ruộng v tru:

 

Ruộng su, tru ni

 

Cao Dao Tục ngữ Việt Nam ni ring cũng lấy hnh ảnh con tru để đề cập đến cc mối quan hệ trong x hội. Ngy xưa v ngay cả by giờ, sự tranh chấp nhau lm cho dn tnh gnh chịu khốn khổ hay đơn giản tnh bạn tan vỡ v c cu tục ngữ đ diễn tả kho lo cảnh ny:

 

Tru b hc nhau ruồi muỗi chết.

 

Để m chỉ sự ghen ght nhau của cc quan chức thời xưa cũng như c thể ni ngay cả trong đời sống x hội hiện tại, dn gian dng hnh ảnh tru buộc v tru ăn một cch ti tnh, dễ hiểu:

 

Tru buộc th ght tru ăn,

Quan v th ght quan văn di quần.

 

Nhận xt về cc loại người trong x hội, tục ngữ cũng mượn hnh ảnh con tru. Mượn tru chậm v tru ngơ một cch kho lo để m chỉ loại người chậm chạp, ngu ngơ v bị thua thiệt:

 

Tru chậm uống nước dơ,

Tru ngơ ăn cỏ ho.

 

Ring về lnh vực nhn tnh thế thi, dn gian ta cũng mượn hnh ảnh con tru với cc cấu trc ngữ nghĩa khc nhau. Chẳng hạn để m chỉ cho một sự việc nếu để lu n sẽ giảm bớt đi hiệu quả hay sự quan trọng của n cũng bị giảm, tục ngữ ta c cu đơn giản, dễ hiểu:

 

Cứt tru để lu ho bn

 

Thng thường đi khi người ta khng nhận ra tầm quan trọng của sự việc hay mn đồ dng bởi lẽ khi họ c nhiều xi khng hết th ch thế ny ch thế nọ nhưng gặp lc thiếu hụt, khng c (v dụ nếu đang đi giữa bi sa mạc, sắp chết v thiếu nước uống), th đnh phải chấp nhận như sau

 

Nước giữa dng ch trong, ch đục

Vũng tru đầm h hục khen ngon

 

Đề cập đến sự tương trợ lẫn nhau, cũng c cu:

 

Tru bo ko tru gầy.

 

Ni đến tru l gắn với khả năng cy bừa v lm việc vất vả, nặng nhọc trong ngnh nng nghiệp:

 

Tru cy ngựa cưỡi.

 

Tc giả dn gian cũng đ mượn con Tru với đặc tnh khng thnh tai để đề cập đến triết l c tnh nhn sinh, khi ni chuyện hay lm việc một cch v ch, khng c hiệu quả với người khng hiểu biết qua cc cu ca dao đơn giản như sau:

 

Đn đu m gảy tai tru,

Đạn đu bắn sẻ, gươm đu chm ruồi!

 

Khi chăn tru th phải lun coi chừng n, khng để tru đi lạc đn, tru ăn la. Tru đ đi vo ca dao huyền thoại ni về ch Cuội chăn tru mi chơi, ngồi gốc cy đa để tru ăn la:

 

Thằng Cuội ngồi gốc cy đa

Để tru ăn la gọi cha ời ời

 

Chăn tru tuy đơn giản nhưng lại l một việc lm kh vất vả, phải đi sớm về khuya, suốt ngy phơi mặt ngoi đồng, phải chịu mưa nắng gi rt, chăm sc tru cho bo tốt để c sức m ko cy:

 

Tru anh con cưỡi con dng,

Lại thm con ngh cực lng thằng chăn.

 

Chuyện nặng cy bừa của nh nng với con tru thường do người đn ng đảm nhận. V vậy, biết điều khiển tru v cy sao cho giỏi l tiu chuẩn để đnh gi người con trai trong việc đồng n:

 

Trai th cy ruộng khiển tru

Gi th phải biết bổ cau tm trầu

 

Nghề nng l một nghề vất vả nhưng l một nghề cao cả v n quyết định đến đời sống của mọi người. Người Chu ni chung v người Việt Nam ni ring, cơm l mn ăn chnh hng ngy. Cu ca dao sau đy diễn tả r nt sự lam lũ của nghề nng v lời nhắn gửi với mọi người đừng qun cng lao nhọc nhằn của họ:

 

Lao xao g gy rạng ngy,

Vai vc ci cy, tay dắt con tru.

Bước chn xuống cnh đồng su,

Mắt nhắm mắt mở đuổi tru đi cy.

Ai ơi! Bưng bt cơm đầy,

Nhớ cng hm sớm cấy cy cho chăng.

 

Chnh v vất vả nặng nhọc v mang trch nhiệm nặng nề nn đứa trẻ chăn tru được x hội xưa coi trọng, qu mến. C cả một lễ hội mục đồng m những đứa trẻ chăn tru tham gia v được đối xử trọng vọng. Ngoi ra, cũng c Lễ hội chọi tru l một hnh thức thi tru khoẻ, tn vinh người chăn tru, ai c tru thắng cuộc th rất vinh dự. Lễ hội chọi tru trở thnh một ngy hội lớn:

 

D ai bun đu bn đu,

Mồng mười thng tm chọi tru th về.

D ai bun bn trăm nghề,

Mồng mười thng tm trở về chọi tru.

 

Văn ha nghề nng cũng được diễn tả r nt qua cng việc cy cấy, mối quan hệ giữa người v tru. Tru khng cn l con vật m cn l người bạn của nh nng, họ thường tm tnh tha thiết với tru về cng việc cy cấy, n cần khuyn bảo tru ăn uống, lm lụng, lun cả về vấn đề triết l nhn sinh m c lẽ nhiều người đ từng nghe:

 

Tru ơi! Ta bảo tru ny!

Tru ra ngoi ruộng tru cy với ta.

Cy cấy vốn nghiệp nng gia,

Ta đy tru đấy ai m quản cng!

Bao giờ cy la trổ bng,

Thời cn ngọn cỏ ngoi đồng tru ăn.

 

Tuy vất vả nhưng c thể ni l người nng dn lun yu đời, lạc quan v tin tưởng vo tương lai tươi sng. Họ coi việc cy cấy l niềm vui. Giữa tru với người lao động, cảnh tru v người cng đồng hnh hăng say trong cng việc nh nng, họ xem tru như một thnh vin trong gia đnh:

 

Rủ nhau đi cấy đi cy

By giờ kh nhọc c ngy phong lưu

Trn đồng cạn, dưới đồng su

Chồng cy vợ cấy, con tru đi bừa

 

Đề cập về mối quan hệ trai gi, cu tục ngữ Tru tm cọc (cột) cọc (cột) chẳng tm tru m chỉ người con trai thường đi tm người con gi để ngỏ lời chứ con gi khng đi tm con trai để tn tỉnh. Hnh ảnh đng yu của ngọn cỏ phất phơ l em v anh l con ngh nhởn nhơ đi tm cỏ, cỏ cần cho tru v tru bao giờ cũng kht khao ăn cỏ, như chng kht khao nng với cu ca dao:

 

Em như ngọn cỏ phất phơ,

Anh như con ngh nhởn nhơ giữa đồng

 

Để thề thốt yu thương, ca dao về Tru v von:

 

Trăm năm cn c g đu

Miếng trầu liền với con tru một vần

 

Hay trch mc kho tuy nhẹ nhng m cay đắng:

 

Cng anh chăn ngh đ lu,

By giờ ngh đ thnh tru ai cy?

 

Nhưng trong đời sống cũng c những c gi c lối sống xa hoa vật chất, v để so snh với hnh ảnh con tru chỉ ăn cỏ để sống qua ngy ca dao với muốn chm biếm khng thiếu, như:

 

Ai ni chăn tru l khổ??

Ti chăn nng cn khổ hơn tru.

 

Trong x hội, thng thường dn lng no th theo tập qun của lng ấy theo kiểu bảo thủ:

 

Tru đồng no ăn cỏ đồng ấy

 

Để tự than thở cho số phận hẩm hiu chẳng may trn con đường tnh i, ca dao cũng mượn con Tru để diễn tả:

 

Chẳng qua số phận long đong

Cột tru, tru đứt, cột trng, trng tri

 

Chưa hết. Người đời cn mượn hnh ảnh của con Tru để ni ln sự thm kht i tnh Ca dao Việt Nam diễn tả rất kho lo về tnh tiết ny qua yu cầu của người bạn c lẽ chưa chồng muốn c được vng tay m ấp một cch tế nhị như sau:

 

Của chua ai thấy cũng thm

Em cho chị mượn chồng em vi ngy

 

V mời nghe người bạn gi trả treo rất văn chương, tuy đa cợt nhưng thm thy:

 

Chồng em đu phải tru cy

M cho chị mượn cả ngy lẫn đm

 

Để đề cập về cch sống theo bầy đn của tru b, cũng l tm l ni về tnh cộng đồng x hội:

 

Tru c đn, b c lũ

 

Người Việt Nam ni ring, đa số tn trọng v coi danh dự hơn cả của cải vật chất nn thường cố gắng tạo danh tiếng cho mnh. Để nhắc nhở mọi người nn giữ gn danh dự, c cu tục ngữ:

 

Tru chết để da, người ta chết để tiếng.

 

Hoặc để cảnh gic, khuyn răn th c cu:

 

Tru kia chết để bộ da

Người chết để tiếng xấu xa mun đời

 

Ca dao hay tục ngữ truyền khẩu về con TRU th cn rất nhiều nhưng người viết chỉ trch dẫn một số t ca dao trn đy, gp nhặt được trn internet. Rất tiếc bi viết c giới hạn nn ti khng thể trch dẫn hết để trnh by cng qu vị, mong thng cảm. Nhưng qua đ hy vọng cũng đủ gi ghm nghĩa su sắc của ca dao, c thể ni l căn bản của nền văn ha dn tộc Việt Nam. Mong qu độc giả hoan hỷ cho mọi sơ st. Đa tạ.

 

Knh chc Qu độc giả một năm mới TN SỬU 2021, AN KHANG THỊNH VƯỢNG.

 

 

L Ngọc Chu

 

 

Tin Tức - Bnh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chnh