“Ở Ngự Viên mà nhớ Ngự Viên” (1)

 

Hoàng Long Hải

 

 

Người ta có thể chê trách người Huế nhiều điều, nhất là chê trách một cách chung chung mà không hài rõ tên họ người nào thì dễ lắm, đâu có sợ ai đã kích lại mà tẻn tò hay có thể bị ra hầu tòa. Tôi nghĩ rằng nếu chê người Huế lạc hậu, bảo thủ, không tiến bộ, không văn minh, văn vẽ thì điều đó có đúng chăng, đúng bao nhiêu phần trăm?

 

Tuy nhiên, trong lĩnh vực bảo tồn những cái tên cũ thì quả thật người Huế bảo thủ một cách đáng yêu. Chẳng hạn những người thuộc thế hệ cha ông của tôi ít khi gọi Phan Bội Châu là Cụ Phan mà họ gọi một cách vừa thân mật vừa kính trọng là “Ông Già Bến Ngự”. Thậm chí có những bà “quê mùa” còn không biết Phan Bội Châu là ai nhưng nói “Ông Già Bến Ngự” thì người ta biết ngay đó là một người tù bị giam lỏng vì “tội yêu nước” (2), một người họ nễ vì còn hơn cha chú, một cụ già “hàng xóm” mỗi khi gặp ngoài đường họ cất nón cúi chào một cách kính cẩn. Hơn thế nữa, họ còn biết, còn thuộc và đôi khi ru trẻ con ngủ bằng câu

 

“Ạ ời... Chiều chiều ông Ngự ra câu,

Cái ve, cái chén, cái bầu sau lưng... ”

 

và thấm thía tâm sự yêu nước của người “hàng xóm” ấy.

 

Trong cách gọi tên các địa danh, các đường phố, dù những cái tên mới đã được chính quyền đặt ra khá lâu, người ta cũng chẳng mấy khi chú tâm để gọi. Người ta ưa kêu đường “Âm Hồn” hơn là đường Nguyễn Hiệu, “Ô Hồ” hơn là đường Võ Tánh, “Ngã Tư Anh Danh” hơn là dài dòng “Ngã tư Đinh Bộ Lĩnh - Mai Thúc Loan”, bến xe “Phú Văn Lâu” hơn là bến xe “Nguyễn Hoàng”, v.v... Người ta ai ai cũng biết cầu Trường Tiền chớ mấy ai nhớ nó đã được đổi thành tên cầu Nguyễn Hoàng, huống chi đời bây giờ với những cái tên lạ hoắc như Lê Thị Riêng, Nguyễn Trọng Tuyển, Lý Tự Trọng, Nguyễn Văn Trỗi… thì những người già, “quê mùa” như các mẹ, các chị đành chịu thua.

 

Ngay chính tôi cũng vậy. Tôi ưa gọi là trường Đồng Khánh hơn một cái tên mới gì đó mà tôi không thể nhớ nỗi. Từ Đức Kim Thượng trở thành Quốc Trưởng, từ Quốc Trưởng bị bôi lọ thành một tên ăn chơi, năm 1955, chế độ nhà Nguyễn hoàn toàn chấm dứt sau cuộc “Trưng Cầu Dân Ý” mà người đi bầu được hướng dẫn bằng câu “Xanh bỏ giỏ, đỏ bỏ bì”, một trong hai ngôi trường trung học lớn nhứt ở thành phố Huế bị đổi tên. Có sự “bất công” trong việc đổi tên nầy. Trường Khải Định dành cho con trai nay có tên mới là trường “Quốc Học Ngô Đình Diệm”, trường Đồng Khánh cho con gái vẫn giữ tên cũ.

 

Việc thay tên ông vua Khải Định chẳng ai thắc mắc. Ông ta bị tai tiếng quá nhiều vì chẳng lo gì cho dân cho nước, mà chỉ ăn chơi. Sau cái gọi là “Cách Mạng Tháng Tám”, đất nước cần những nhà cách mạng lãnh đạo, như thế đâu còn chỗ đứng cho những kẻ hại dân hại nước như Khải Định. (Thế nhưng bây giờ nước ta có ai có chức, có quyền mà “khá” hơn vua Khải Định không nhỉ?). Tuy nhiên, việc thay tên Khải Định ra Ngô Đình Diệm cũng làm cho người ta thắc mắc. Tại sao không là tên của người cha, Ngô Đình Khả, người có công đứng ra lo việc thành lập và là “Chưởng Giáo” đầu tiên của ngôi trường nầy mà lại Ngô Đình Diệm?

 

Phía trường con gái chẳng ai thắc mắc về việc không thay tên vua Đồng Khánh vì vua Đồng Khánh chẳng có tội tình gì hay ông có công với đất nước? Sử chép:

 

“Vua Đồng Khánh.-

Thống tướng De Courcy đày bọn Nguyễn Văn Tường đi rồi, đem Nguyễn Hữu Độ về cùng Phan Đình Bình coi việc triều chính, sai Nguyễn Trọng Hợp ra quyền Kinh-lược ở Bắc Kỳ. Thống tướng lại sai ông De Champeaux lên Khiêm cung yết kiến đức Từ dụ xin lập ông Chánh-mông là Kiến giang quận công lên làm vua.

 

Ngày mồng 6 tháng 8, ông Chánh-mông phải thân hành sang bên Khâm sứ làm lễ thụ phong, rồi làm lễ tấn tôn, đặt niên hiệu là Đồng Khánh.

 

Vua Đồng khánh tính hiền lành, hay trang sức và cũng muốn duy tân, ở rất được lòng người Pháp; đình thần thì nhiều người đã biết theo chính-sách bảo hộ cho nên mọi việc trong Triều đều được yên ổn. Nhưng vua Hàm nghi còn ở mạn Quảng bình, kéo cờ nghĩa chống nhau với quân Pháp, truyền hịch cần vương đi các nơi để mong đường khôi phục. Lúc bấy giờ, lòng người còn tưởng nhớ chúa cũ, cho nên từ Bình thuận trở ra, chỗ nào cũng có người nổi lên đánh phá để toan bề khôi phục.”

 

(Việt Nam Sử Lược/ Tập 2.

Trần Trọng Kim. Trang 327)

           

Điều đau lòng là vua Hàm Nghi, tên là Ưng Lịch, đang lẫn trốn trong vùng núi non Quảng Bình để lãnh đạo phong trào kháng chiến chống Pháp, trong khi vua Đồng Khánh thì do Pháp đưa lên ngôi và lại “rất được lòng ngưòi Pháp”. Hai anh em ruột nầy đứng trên hai chiến tuyến chống nhau, “nồi da xáo thịt”. Vua Đồng Khánh không muốn điều đó. Ông đích thân ra Quảng Bình gọi em ông về để cùng nhau... theo giặc!

 

Một người hiền lành, ưa trang sức, giữ đúng đạo hiếu “Anh em như thể tay chân” nên được lấy tên để đặt cho một trường con gái, tưởng cũng chẳng có gì lạ. Điều lạ là mỗi khi nói tới trường Đồng Khánh, người dân Huế không mấy khi nghĩ tới một ông vua hiền lành hay ưa làm dáng như... con gái mà người ta thường nghĩ tới hình ảnh những cô học trò nhỏ nhắn xinh xinh, bao giờ cũng mặc áo trắng, tượng trưng cho sự thơ ngây trong trắng, nhưng tâm hồn họ thì mang một màu tím buồn vu vơ và dễ thương như trong một câu ca Huế:

 

“Nữ sinh Đồng Khánh ngày xưa,

Xui hoàng hôn tím trang thơ học trò”

 

hay trong câu hát của Trầm Tử Thiêng: “Áo trắng về trắng cầu quê hương mỗi lần chiều tan trường.”

           

Trong nếp suy nghĩ đó, có lẽ người Huế, - ngoại trừ “những nhà cách mạng vô sản”- không ai muốn trường Đồng Khánh đổi sang một cái tên gì khác. Không phải người ta sợ “mất tên” vua Đồng Khánh mà người ta sợ mất đi hình ảnh những cô học trò mặc áo trắng thơ ngây, dễ thương. Thậm chí, khi trường Nữ Trung Học Thành Nội được thành lập, người ta cũng không đặt cho nó một cái tên gì khác mà lại Đồng Khánh: “Trường Nữ Trung Học Đồng Khánh Thành Nội”. Thêm chữ Thành Nội để phân biệt với ngôi trường lớn bên kia sông. Vậy đó, hình ảnh cô học trò Đồng Khánh được người Huế, và cả nước nữa chứ, yêu thương biết chừng nào! Không như các cô học sinh Gia Long hay Trưng Vương Saigon, học trò Đồng Khánh là hình ảnh tượng trưng cho người con gái Huế. Nói tới con gái Huế mà không nói tới nữ sinh Đồng Khánh là coi như chỉ nói được có một phần. Thành ra, xóa đi hình ảnh cô học trò Đồng Khánh là xóa đi hình ảnh cô gái Huế vậy.

 

Trước 1975, tôi “lang thang” nhiều nơi trong Nam, gặp nhiều người bạn cùng khóa, cùng cơ quan, đơn vị, tôi biết họ có một ước mơ là phải đi Huế một lần cho biết, không những cảnh trí sông Hương núi Ngự mà còn coi “cô nữ sinh Đồng Khánh” dễ thương như thế nào, và cưới vợ Huế, nếu được. Thế đấy, cô học trò Đồng Khánh là thần tượng của tình yêu, của lứa đôi cho biết bao nhiêu thế hệ rồi? Đâu phải chỉ có người Huế mới dành cảm tình cho các cô nữ sinh Đồng Khánh. Ngược lại, người Bắc vào Nam sau 1975, ít ai ưa dừng lại Huế, ngay cả những người gốc Huế theo Cọng Sản ra Bắc năm 1954. Họ ưa vào “thành phố bác”, như họ gọi tên. Vào đó để “xây dựng chủ nghĩa xã hội” theo “đường lối” riêng cho họ.          

 

Nếu tôi không có người bạn tên Hương ở ngay đường Hồ Xuân Hương thì tôi chỉ có thể nhớ đó là đường Chùa Bà. Tôi nhớ đủ 10 cửa thành Huế từ Đông Ba, Thượng Tứ, cửa Ngăn, cửa Nhà Đồ (bị sập vì trận lụt năm 1953 nên còn gọi là cửa Sập), cửa Hữu, cửa Chánh Tây, cửa An Hòa, cửa Hậu, cửa Trài, mà không sao nhớ nỗi những con đường chạy ngang những cái cửa đó tên là gì. Người ta khó nhớ tên đường Trần Văn Nhung nhưng rất nhiều người biết Xóm Chuối, không mấy ai nhớ đường Hàm Nghi nhưng biết rõ cầu Kho Rèn, v.v... Thậm chí, tôi thích gọi “Ngã Giữa” hơn là đường Gia Long hay đường Phan Bội Châu. Không riêng gì tôi, người ta ưa gọi Hàng Bè hơn là cố moi trí để nhớ tên Huỳnh Thúc Kháng.

 

Dù vậy, có vài tên hầu như đã mất hẵn. Ít ai nhắc tới tên đường Mã Khái mà bây giờ gọi là Tăng Bạt Hổ hay đường Hậu Bổ mà nay là đường Trần Hưng Đạo. Tôi nhớ khi tôi còn nhỏ, ở đây có tòa soạn báo “Tiếng Kèn” của Tô Kiều Ngân, hoặc khi tôi đã là “mầm non văn nghệ” vào ra tòa soạn thì ngay trên con đường nầy đã có báo Mùa Lúa Mới. Hồi bấy giờ dọc theo lề đường Hậu Bổ, sau nầy là rạp Ciné Hưng Đạo, vẫn còn nhiều ông già áo the đen màu bạc thếch, quần cháo lòng, giống như hình ảnh “Ông Đồ Già” trong thơ Vũ Đình Liên, ngồi dọc theo bờ tường nầy, với những chùm giò gà khô quắt treo tòn ten trên vách tường. Họ ngồi đây không phải để viết những chữ Nho rồng bay phượng múa mà để xem giò gà hay lật mu rùa xem bói cho thiên hạ. Thế rồi các năm 1956-57 bỗng có việc “bài trừ tứ đổ tường”, “mê tín dị đoan”. “Nhà nho” áo gấm xanh quần ống sớ nay làm Tổng Thống một nước có bốn ngàn năm văn hiến dù vẫn tin Kinh Dịch (3) nhưng không chịu để cho đám người từng vào ra “Cửa Khổng Sân Trình” như ông, dùng chữ nghĩa thánh hiền làm một kế sinh nhai, bèn ra lệnh trục xuất những “nhà nho” áo the thâm tàng quần cháo lòng ra khỏi khu vực trường Hậu Bổ ấy. Đến bấy giờ, người ta mới thấm thía câu “Những người muôn năm cũ, hồn ở đâu bây giờ.”   

 

Những người vốn dĩ gắn bó với quê hương không mấy ưa những cái gì đổi mới. Nó có thể làm mất đi một kỷ niệm nào đó với hoa lá, cây cỏ, nhà cửa, thành quách, nơi họ một thời trải qua đó chăng? Nó là một nửa phần linh hồn, tâm tình của họ, bỏ nó đi thì coi như họ bỏ một phần tâm hồn mình. Hình như cái tên mới có thể làm phai mờ hình ảnh “ngõ nhà em” hay nhà một người bà con, bạn bè, thậm chí là chỗ nghịch ngợm vui đùa khi còn trẻ thơ. Ngay cả với Saigon tôi cũng biết rất nhiều ngõ ngách vì từng làm công việc “báo tin dữ” cho thân nhân binh lính, huống chi Huế là nơi không có con đường nào là không có nhà bạn bè tôi ở đó, không có những chuyện vui buồn mà ít khi tôi bỏ qua, nhà của những “con nhỏ nào” đó bất cứ xấu đẹp thế nào, cha mẹ tên chi, làm nghề gì tôi cũng biết vanh vách khiến bạn bè gọi đùa tôi là “Tự Điển sống”.

 

Trong tất cả những con đường chạy loanh quanh trong thành phố và cả ngoại ô Huế, con đường buồn nhứt là đường Cửa Hậu, (sau nầy có têen là Lê Văn Duyệt) nơi có nghĩa trang Quân Đội Quốc Gia và mộ cụ Trần Quí Cáp được cụ Võ Bá Hạp cải táng về chôn ở đó.

 

Nhiều người “hoài cổ” thường cho rằng “lối xưa xe ngựa hồn thu thảo” là những con đường trong Đại Nội hay những con đường có hai hàng mù u rậm rạp chạy ngang các cửa Ngọ Môn, Chương Đức, Hòa Bình, Hiển Nhơn.

 

Không phải vậy!

 

Con đường “ấn tượng” nhứt chính là “Ngự Viên”, nơi có “bướm hoa vàng” như trong một bài hát của Duy Khánh.

 

Thật ra, Ngự Viên chỉ còn là một vườn hoa trong tâm tưởng mọi người mà thôi và Duy Khánh có thấy con bướm hoa vàng chăng thì đó chỉ là một huyền thoại của một thời quá vãng:

 

Khách du lần giở trang hoài cổ

Mơ lại thời xưa xóm Ngự Viên.

Có phải ngày xưa vườn Ngự Uyển

Là đây, hoa cỏ giống vườn tiên?

           

Lòng Trạng lâng lâng màu phú quí

Quả cầu nho nhỏ bói lương duyên

Tay ai ấy nhỉ gieo cầu đấy?

Nghiêng cả mùa xuân Trạng ngước nhìn.

 

Trạng bắt sai rồi lầu rủ sáo

Có người đêm ấy khóc trăng lên

Bóng ai thấp thoáng sau bờ trúc

Chẳng Tống Trân ư cũng Nguyễn Hiền?

 

Có lẽ Nguyễn Bính viết sai đôi điều. Sợ ngai vàng mất về tay ngoại thích như các đời vua trước, nhà Nguyễn không có ngôi hoàng hậu mà chỉ có thái hậu bởi vì người ta có thể không có vợ (hoàng hậu) nhưng ai cũng phải có mẹ (thái hậu). Điều ấy làm cho người ta thấy người Huế “thương” mẹ lắm, nhất là mấy cô. Trời cũng có mẹ, vua cũng có mẹ, huống chi là người mà đã là người thì phải thương mẹ. Đó là hiếu, là bổn phận hàng đầu trong đạo làm người, mặc dù các cô rất ngần ngại khi...

 

“Tay mang khăn gói sang sông,

mẹ kêu mặc mẹ theo chồng cứ theo.”

 

Có lần tôi đi trên đường Gia Hội, Đông Ba, không phải để ngắm cảnh

 

“Đông Ba, Gia Hội hai cầu,

Ngó lên Diệu Đế bốn lầu hai chuông”

 

...nhưng để tò mò xem có nhà ai “rủ sáo”, để thấy tội nghiệp cho ai là “người đêm ấy khóc trăng lên” vì quan Trạng bắt trật quả cầu, cuộc tình duyên của cô Tôn Nữ không được “phỉ nguyền mơ ước”, vỡ tan tành một giấc mộng yêu đương.

 

Hết rồi, đâu còn quan Trạng, đâu còn Ngự Viên, dù Nguyễn Bính có làm...

 

“... một người du khách

Gió bụi mang về xóm Ngự Viên

Dậu đổ bìm leo suồng sã quá

Hoa tàn con bướm cánh nghiêng nghiêng

Buồn thu rơi nhẹ đôi tờ lá

Xóm vắng rêu xanh những lối hè

(Nguyễn Bính, “Xóm Ngự Viên”)

           

Sống nơi đất khách, nhắc tới Xóm Ngự Viên, lòng người Huế tha phương sẽ ngậm ngùi. Nhưng khi còn ở Huế, nhắc đến vườn Thượng Uyển, người ta sẽ cười. Cái xóm lao động nghèo khó ấy, nhà không ra nhà, chòi không ra chòi, cái ngang cái dọc, cái xuôi cái ngược, mái tranh rách nát, tôn lợp miếng rách miếng sét, lối đi chật hẹp đến nỗi không thể dắt được chiếc xe đạp đi theo, bùn lầy nước đọng, hôi hám mà là Vườn Thượng Uyển đó sao?!

 

Kể từ thời “quốc phá gia vong”, kinh thành còn không giữ được trước họng súng thần công xâm lăng của Thực Dân Pháp, hết vua cha đến vua con theo nhau đi đày bên Châu Phi thì quan Trạng cũng không còn, hoàng tử công chúa cũng lưu lạc người mỗi phương, thì làm chi còn Vườn Thượng Uyển để mà mơ... “hoa cỏ giống vườn tiên”?

 

Nào ai biết Vườn Thượng Uyển bỏ hoang rồi biến mất tự bao giờ?!

 

Những năm chiến tranh, người dân vùng quê chạy vào thành phố tránh súng đạn. Không đủ đất, một gia đình, rồi hai, ba, năm, bảy gia đình đến đây dựng tạm một căn chòi. Ai nỡ đuổi họ đi, ai nỡ dẹp “nhà” họ. Dần dần, một phần và rồi toàn bộ Vườn Thượng Uyển, lan rộng qua phủ Hoài Đức bên cạnh biến thành xóm lao động.

 

Thuở còn đi học, giữa thập niên 50, tôi thường đi qua đường Ngự Viên để vào Vườn Thượng Uyển. Không phải tôi vào thăm ông Tôn Thất T., nhà ở đầu đường, thầy dạy tôi những hai năm liền, người vẫn thường khuyến khích tôi mỗi khi đi thi, mà vào ngay trong “Vườn Thượng Uyển xóm lao động” ấy để bỏ đồ cho thợ giặt áo quần. Tôi còn quá tệ hơn một thư sinh “trói gà không chặt”, không bao giờ tự giặt nổi cáo áo lót nên trong những năm đi học, đi dạy xa nhà, nếu không có thợ giặt chắc tôi phải mặc lại đồ dơ.

 

Trong “Vườn Thượng Uyển Xóm Lao Động” ấy, có quán giặt của hai vợ chồng lớn hơn tôi chừng năm sáu tuổi, thường giặt áo quần cho tôi. Chỗ nầy giặt nhanh mà lại rẻ, vừa túi tiền cho những học sinh nghèo. Hai vợ chồng chỉ mới có một đứa con nhỏ, sống trong một cái chòi lợp tôn rách nát, chỉ vừa đủ đặt một cái giường.

 

Tạo hóa nhiều khi thật trớ trêu, trong khi anh chồng là một người quê mùa “cục súc” thì chị vợ là một Tôn Nữ đài các. Chuyện Tôn Nữ mơ kết duyên cùng quan Trạng như trong thơ Nguyễn Bính đã chìm vào dĩ vãng, giấc mơ lương duyên lặng lẽ lui vào quá khứ. Ở đây, anh chồng của cô Tôn Nữ hoàn toàn trái ngược với hình ảnh quan Trạng văn võ song toàn. Anh gánh vác mọi việc trong nhà kể cả nấu cơm, đi chợ. Cô vợ Tôn Nữ chỉ mỗi việc cho con bú và bồng con đi chơi hàng xóm. Vậy mà một lần đến lấy áo quần, chị ấy nói với tôi:

 

- “Áo nầy tôi mới ủi cho anh đó. Đẹp không?!”

 

Câu nói đột ngột khiến tôi lúng túng, “quê” đến độ quên nói lời cám ơn. Tôi cứ nghĩ cô Tôn Nữ ấy chẳng bao giờ đụng đến một công việc gì, nhứt là công việc của chồng.

 

Thế rồi “tai họa” giáng xuống cho hai vợ chồng ấy. Người chồng bị gọi đi lính. Cô vợ Tôn Nữ đem đứa con trao cho mẹ chồng rồi bỏ đi mất biệt. Và cũng từ đó, tôi cũng không còn đến Xóm Ngự Viên.

 

Hơn ba mươi năm sau, tình cờ tôi lại gặp cô Tôn Nữ ngày xưa ấy ở Saigon. Bây giờ không riêng gì tôi mà cả xóm ai cũng biết cô Tôn Nữ là em họ vua Bảo Đại. Cô kết duyên với một ông cán bộ già “răng hô mã tấu”, vợ chồng theo kiểu “Xã Hội Chủ Nghĩa thời hậu chiến “vui ở buồn đi”, duyên nợ chỉ vì một lý do đặc biệt của chế độ mới: Cô Tôn Nữ không có hộ khẩu Saigon, sợ bị “Chính Quyền Cách Mạng” đuổi về cố đô, nơi cô Tôn Nữ có một thời thơ ấu vàng son trước khi chiến tranh Việt Pháp bùng nổ; nơi cô bỏ lại anh chồng “cục súc” và đứa con trai trao lại cho bên nội, để cô thực hiện một chuyến đi vô định của cuộc đời một Tôn Nữ vừa “xuất giá” vừa “xuống giá” trong cõi giang hồ. Vị cựu hoàng anh họ cô còn lưu lạc đâu đó bên trời Tây trong cảnh hết thời, sa cơ thất thế, nói chi tới thân phận một cô Tôn Nữ khi tuổi đã xế chiều.

 

Nghĩ cho cùng, số phận Huế đâu có dành riêng gì các cô Tôn Nữ như thế ấy:

 

Xứ Thừa Thiên trai hiền, gái lịch

Non xanh nước biếc điện ngọc đền rồng

Tháp bảy từng Thánh Miếu, Chùa Ông

Chuông khua Diệu Đế, trống rung Tam Tòa

Cầu Tràng Tiền sáu nhịp bắc qua

Tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ

đợi khách âu ca thái bình.

(Ca Dao)

 

Thái bình không đến. Tất cả đã qua đi, mặc dù cầu Trường Tiền còn đó, cung vàng điện ngọc còn đó, nhưng tất cả đã biến thành nơi giải trí cho kẻ “phàm phu tục tử”.

 

Tưởng đã hết rồi một thời đêm đêm tiếng đàn tiếng ca vang vọng trên sông Hương êm đềm, khiến người ta quên đi mối hận mất nước. Ai ngờ ngày nay vẫn...

 

Khúc 'Hậu Đình Hoa' hát tự nhiên.

Nhọc nhằn tiếng cú trong thanh vắng

Nhao nhác đàn dơi lúc đỏ đèn...

 

Hôm nay có một người du khách

Ở Ngự Viên mà nhớ Ngự Viên

                                    (Nguyễn Bính, Xóm Ngự Viên)

 

Trong đời lưu lạc của Nguyễn Bính, nhà thơ có một điều may mắn: Ông còn được “Ở Ngự Viên mà nhớ Ngự Viên”.

 

Hôm nay, có biết bao nhiêu người con lưu lạc của Huế đang ở Saigon, Paris, Washington D.C., Vienne, Luân Đôn, hay đang ở Sydney, Melbourne mà nhớ... Ngự Viên.

 

 

Hoàng Long Hải

Worcester, Mass, Mùa Hạ 2003

 

(1) Lời khai của Cụ Phan Bội Châu khi ra trước Hội Đồng Đề Hình ở Hà Nội, phiên tòa Pháp bày ra để xử cụ. Phan Bội Châu nói: “Tôi chỉ có mỗi một tội là tội yêu nước... ”

 

(2) Ông Ngô Đình Diệm là người rất tin Kinh Dịch do Khổng Tử san định. Năm 1956, khi mới làm Tổng Thống, ông yêu cầu những đồng chí cũ trong đảng của ông ở Huế cố tìm cho ông một bộ Kinh Dịch đầy đủ nhứt. Cuối cùng ông Huỳnh Hữu.H., chú tôi kiếm được. Bộ Kinh Dịch gồm có 4 cuốn, đóng “bìa sim” cẩn thận, coi như quí nhứt ở Huế lúc ấy. Tôi may mắn có thấy bộ sách nầy.

 

Khách du lần giở trang hoài cổ

Mơ lại thời xưa xóm Ngự Viên.

 

Có phải ngày xưa vườn Ngự Uyển

Là đây, hoa cỏ giống vườn tiên?

Sớm Đào, trưa Lý, đêm Hồng Phấn

Tuyết Hạnh, sương Quỳnh, máu Đỗ Quyên

Cung tần mỹ nữ ngời son phấn

Theo gót nhà vua nở gót sen

Hương đưa bát ngát ngoài trăm dặm

Cung nữ đa tình vua thiếu niên

Một đôi công chúa đều hay chữ

Hoàng hậu nhu mì không biết ghen.

 

 Đất rộng can chi mà đổi chác

Thời bình đâu dụng chước hòa Phiên

Mẫu đơn nở đỏ nhà vua nhớ

Câu chuyện “Hồ lai bất thượng thuyền”

           

Có phải ngày xưa vườn Ngự Uyển

Là đây, hoa cỏ giống vườn tiên?

Gót sen bước nhẹ lầu tôn nữ

Ngựa bạch buông chùng áo Trạng Nguyên

Mười năm vay mượn vào kinh sử

Đã trả xong rồi nợ bút nghiên

 

Quan Trạng tân khoa mừng tiệc yến

Đi xem hoa nở mấy hôm liền

Đường hoa, má phấn tranh nhau ngó

Nhạc ngựa vang lừng khắp bốn bên

Thắp hương Tôn Nữ xin trời phật

“Phù hộ cho con được phỉ nguyền.”

 

Lòng Trạng lâng lâng màu phú quí

Quả cầu nho nhỏ bói lương duyên

Tay ai ấy nhỉ gieo cầu đấy?

Nghiêng cả mùa xuân Trạng ngước nhìn.

 

Trạng bắt sai rồi lầu rủ sáo

Có người đêm ấy khóc trăng lên

Bóng ai thấp thoáng sau bờ trúc

Chẳng Tống Trân ư cũng Nguyễn Hiền?