Vì sao Trump bị hấp dẫn bởi quyền lực của Putin, Tập và Kim Jong Un?

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Có một nghịch lý khá đặc biệt trong cách Donald Trump nói về thế giới.

 

Ông ta thường xuyên công kích những thiết chế dân chủ của chính nước Mỹ — báo chí, tòa án, quan chức bất đồng với mình — nhưng lại nhiều lần dành những lời như “strong”, “smart”, “tough” cho Vladimir Putin, Tập Cận Bình và Kim Jong Un. Năm 2024, Trump thậm chí gom cả ba vào một nhận xét: họ “ở đỉnh cao”, “cứng rắn”, “thông minh”.

 

Điều đáng phân tích vì thế không đơn giản là Trump thích ba con người này. Có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là: Trump nhìn thấy điều gì trong địa vị của họ mà ông ngưỡng mộ?

 

 

QUYỀN LỰC KHÔNG CÓ NGƯỜI NÓI “KHÔNG”

 

Một trong những câu nói đáng chú ý nhất của Trump xuất hiện sau cuộc gặp Kim Jong Un năm 2018.

 

Trump mô tả Kim là người đứng đầu đất nước rất “mạnh”. Ông ta nói rằng khi Kim phát biểu thì người của Kim lập tức ngồi nghiêm chú ý, rồi thêm:

“I want my people to do the same.”

 

Trump sau đó nói mình chỉ đùa. Nhưng câu nói ấy vẫn đáng chú ý, bởi điều khiến Trump khen Kim trong trường hợp này không phải kinh tế Triều Tiên, không phải nhân quyền, cũng không phải một thành tựu quản trị nào. Đó là sự phục tùng mà nhà lãnh đạo nhận được.

 

Với Tập Cận Bình, câu chuyện còn rõ hơn.

 

Khi Trung Quốc chuẩn bị xóa giới hạn nhiệm kỳ chủ tịch nước năm 2018, Trump nói về Tập: “President for life… I think it’s great”, rồi nói Mỹ có lẽ một ngày nào đó cũng nên “give that a shot”. Những người bênh vực Trump có thể xem đây là một câu đùa — và bối cảnh quả thật có tiếng cười — nhưng đối tượng của câu đùa vẫn rất đặc biệt: một nhà lãnh đạo vừa loại bỏ giới hạn nhiệm kỳ của chính mình.

 

Đến Putin, Trump nhiều lần nhấn mạnh những phẩm chất như mạnh mẽ, thông minh và khôn ngoan. Ngay trước cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022, Trump còn gọi cách Putin xử lý các vùng ly khai ở Ukraine là “savvy” và “genius” — những lời khen gây tranh cãi dữ dội trong bối cảnh lúc đó.

 

Ba nhà lãnh đạo, ba chế độ rất khác nhau.

 

Nhưng có một điểm chung: quyền lực tập trung rất cao vào cá nhân lãnh đạo.

 

Và chính ở đây người ta có thể tìm thấy chìa khóa để hiểu sức hấp dẫn mà những nhân vật ấy dường như tạo ra đối với Trump.

 

 

TRONG CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ, TỔNG THỐNG LUÔN BỊ LÀM PHIỀN

 

Putin, Tập hay Kim không phải đối diện với hệ thống kiểm soát quyền lực giống một tổng thống Hoa Kỳ.

 

Tổng thống Mỹ muốn chi tiền phải gặp Quốc hội. Muốn một chính sách tồn tại phải vượt qua luật pháp. Một sắc lệnh có thể bị thẩm phán chặn lại. Một phóng viên có thể đứng trước mặt tổng thống và hỏi câu ông không muốn nghe. Một viên chức có thể từ chức. Một thống đốc có thể chống lại Washington. Và cuối cùng, cử tri có quyền đuổi tổng thống khỏi Tòa Bạch Ốc.

 

Đó chính là cái đẹp của nền cộng hòa — nhưng cũng chính là điều gây khó chịu cho bất kỳ nhà lãnh đạo nào muốn quyền lực vận hành theo ý chí cá nhân.

 

Trump từng gọi một số cơ quan truyền thông mà ông cho là đưa “fake news” là “enemy of the people”.

 

Trong nhiệm kỳ thứ hai, Reuters ghi nhận quá trình tuyển nhân sự đặc biệt nhấn mạnh lòng trung thành với Trump và MAGA; đến năm 2026, tranh chấp giữa chính quyền và một số cơ quan báo chí tiếp tục phải đưa ra tòa, với một thẩm phán liên bang cho rằng việc loại họ vì nội dung đưa tin có khả năng vi phạm Tu chính án thứ Nhất. (Trump White House Archives⁠)

 

Nhìn từ góc độ ấy, sự khác biệt giữa một tổng thống dân chủ và một nhà cai trị chuyên quyền rất đơn giản:

Nhà độc tài ra lệnh. Tổng thống dân chủ phải thương lượng.

Nhà độc tài cần lòng trung thành.

Nền cộng hòa đòi hỏi sự trung thành với Hiến pháp.

Đó là hai triết lý quyền lực hoàn toàn khác nhau.

 

 

TỪ MAGA ĐẾN CHÍNH TRỊ CÁ NHÂN

 

Không thể nói MAGA đơn giản là một “giáo phái”; hàng chục triệu cử tri ủng hộ Trump vì rất nhiều lý do khác nhau — kinh tế, nhập cư, phá thai, văn hóa, thuế hay bất mãn với giới tinh hoa Washington.

 

Nhưng cũng khó phủ nhận rằng Trump đã xây dựng một phong trào chính trị mang tính cá nhân hóa rất mạnh.

 

Trong Đảng Cộng hòa ngày nay, thái độ đối với Trump nhiều khi trở thành một đường phân chia chính trị quan trọng. Khi chuẩn bị nhiệm kỳ thứ hai, Reuters mô tả lòng trung thành với Trump là một tiêu chuẩn nổi bật trong quá trình lựa chọn nhân sự.

 

Trump cũng đã bổ nhiệm ba thẩm phán Tối cao Pháp viện trong nhiệm kỳ đầu — Neil Gorsuch, Brett Kavanaugh và Amy Coney Barrett — qua đó để lại ảnh hưởng lâu dài đối với cán cân tư pháp Hoa Kỳ. Việc bổ nhiệm này hoàn toàn nằm trong quyền hiến định của tổng thống với sự chuẩn thuận của Thượng viện; vì vậy bản thân nó không phải bằng chứng của độc tài.

 

Nhưng điều đáng quan tâm hơn là quan niệm về lòng trung thành: viên chức trung thành với một con người hay trung thành với luật pháp và chức vụ của mình?

 

Ngày 6/1/2021 là phép thử nghiêm trọng nhất.

 

Ủy ban Hạ viện điều tra vụ tấn công Điện Capitol kết luận rằng Trump tiếp tục phổ biến những cáo buộc gian lận bầu cử sai sự thật dù nhiều cố vấn nói với ông rằng ông đã thua, và ông tìm cách đảo ngược kết quả bầu cử.

 

Những kết luận đó là kết luận của Ủy ban Quốc hội, và Trump cùng những người ủng hộ ông đã bác bỏ nhiều phần trong cách diễn giải của ủy ban.

 

Nhưng sự kiện lịch sử cơ bản không thay đổi: việc chuyển giao quyền lực hòa bình của Hoa Kỳ đã bị đặt dưới một sức ép chưa từng thấy trong thời hiện đại.

 

 

TỪ “PRESIDENT FOR LIFE” ĐẾN NHIỆM KỲ THỨ BA

 

Điều khiến những câu nói cũ về Tập Cận Bình đáng được đọc lại là những gì xảy ra sau đó.

 

Năm 2018, Trump đùa về chuyện Tập trở thành “president for life”.

 

Đến năm 2025, khi được hỏi về khả năng tìm kiếm nhiệm kỳ tổng thống thứ ba, Trump nói ông “not joking” và rằng có những “methods” để thực hiện điều đó. Tu chính án thứ 22 quy định một người không thể được bầu làm tổng thống quá hai lần, và các học giả luật hiến pháp được Washington Post dẫn lời cho rằng những con đường né tránh giới hạn này gặp những trở ngại hiến pháp rất lớn.

Một câu nói riêng lẻ có thể là trò đùa.

 

Hai câu nói cách nhau bảy năm vẫn có thể được giải thích theo nhiều cách.

 

Nhưng khi đặt chúng cạnh những lời ca ngợi quyền lực của Kim, Putin và Tập, chúng tạo ra một câu hỏi chính trị hoàn toàn chính đáng:

Trump ngưỡng mộ con người của những nhà lãnh đạo ấy, hay ngưỡng mộ loại quyền lực mà họ sở hữu?

 

Không ai ngoài Trump có thể trả lời chắc chắn câu hỏi về động cơ bên trong của ông.

 

Nhưng chúng ta có quyền phân tích những gì một chính trị gia công khai ca ngợi.

 

 

KHI HÌNH ẢNH CỦA LÃNH ĐẠO HÒA VÀO HÌNH ẢNH QUỐC GIA

 

Một đặc điểm khác của chính trị cá nhân là ranh giới giữa “đất nước” và “người lãnh đạo” ngày càng mờ.

 

Điều này khiến đồng $1 mang hình Trump năm 2026 trở thành một biểu tượng đáng suy nghĩ. Đây không phải chuyện bịa đặt: U.S. Mint đã chính thức phát hành đồng tiền kỷ niệm 250 năm Hoa Kỳ mang chân dung đương kim Tổng thống Donald Trump.

 

Một đồng tiền không biến một nền dân chủ thành chế độ độc tài.

 

Một bức tượng cũng không. Một khẩu hiệu cũng không.Một cuộc mít tinh cũng không.

 

Điều đáng quan tâm là khi tất cả những biểu tượng ấy nằm trong một xu hướng rộng hơn, trong đó lòng trung thành với thể chế dần được thay thế bởi lòng trung thành với cá nhân.

 

Đó mới là nơi dân chủ bắt đầu gặp nguy hiểm.

 

 

TẠI SAO TRUMP VẪN KHÔNG PHẢI PUTIN, TẬP HAY KIM?

 

Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất.

 

Không nên gọi Hoa Kỳ hiện nay đơn giản là một chế độ độc tài, cũng không thể khẳng định như một sự thật rằng Trump chắc chắn muốn biến nước Mỹ thành Bắc Triều Tiên, Nga hay Trung Quốc.

 

Nhưng hoàn toàn có cơ sở để đặt câu hỏi về quan niệm quyền lực của ông dựa trên chính những phát biểu và hành động công khai của ông.

 

Và nếu một tổng thống Mỹ có khuynh hướng muốn mở rộng quyền lực của mình, điều ngăn cản ông không phải chỉ là thiện chí cá nhân.

 

Đó là Hiến pháp.

Đó là Quốc hội.

Đó là hệ thống tòa án liên bang.

Đó là chính quyền 50 tiểu bang.

Đó là báo chí độc lập.

Đó là xã hội dân sự.

Đó là những viên chức sẵn sàng nói “không”.

 

Và cuối cùng là cử tri.

 

Nước Mỹ tồn tại gần 250 năm không phải vì mọi tổng thống đều là những con người tự giác kiềm chế quyền lực. Các nhà lập quốc thiết kế hệ thống chính trị gần như theo giả định ngược lại: con người có thể ham quyền lực, vì vậy quyền lực phải kiểm soát quyền lực.

 

James Madison viết trong Federalist No. 51 một câu nổi tiếng: nếu con người là thiên thần thì chẳng cần chính quyền; và nếu thiên thần cai trị con người thì cũng chẳng cần những biện pháp kiểm soát chính quyền.

 

Đó chính là sự khác biệt căn bản giữa một nền cộng hòa và chế độ sùng bái lãnh tụ.

 

Trong một chế độ độc tài, người ta hỏi:

“Lãnh tụ muốn gì?”

 

Trong một nền cộng hòa, câu hỏi phải là:

“Hiến pháp cho phép ông ta làm gì?”

 

Putin, Tập Cận Bình và Kim Jong Un có thể hấp dẫn Trump vì nhiều lý do ngoại giao, chiến lược hoặc cá nhân mà người ngoài không thể biết chắc. Nhưng chính những lời Trump từng nói cho thấy ông ít nhất nhiều lần tỏ ra ấn tượng trước sức mạnh, sự phục tùng và khả năng duy trì quyền lực của các nhà lãnh đạo ấy.

 

Và có lẽ nghịch lý lớn nhất nằm ở đây:

Điều ngăn một tổng thống Mỹ trở thành một nhà cai trị không giới hạn không phải là chúng ta tìm được một con người không ham quyền lực.

 

Mà là nước Mỹ đã xây dựng một thể chế trong đó, dù người ngồi trong Tòa Bạch Ốc ham quyền lực đến đâu, vẫn phải có người có quyền nói với ông ta: “Không.”

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong