Vì sao Tổng thống Erdogan không chịu khuất phục trước Donald Trump?

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Ngay sau khi đội tuyển Thổ Nhĩ Kỳ đánh bại đội tuyển Mỹ tại World Cup, trên mạng xã hội nhiều người đã nhắc lại hình ảnh Tổng thống Recep Tayyip Erdogan như một trong số rất ít nhà lãnh đạo từng đáp trả Donald Trump một cách cứng rắn.

 

Đỉnh điểm của mối quan hệ căng thẳng ấy là bức thư nổi tiếng ngày 9/10/2019, được Fox News công bố, trong đó Tổng thống Trump viết cho ông Erdogan những câu gây chấn động dư luận ngoại giao thế giới: “Đừng trở thành một người cứng đầu. Đừng trở thành một kẻ ngốc.”

 

Đồng thời ông còn cảnh báo sẽ “hủy diệt nền kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ” nếu Ankara tiếp tục chiến dịch quân sự tại miền bắc Syria.

 

Muốn hiểu vì sao một bức thư có ngôn từ hiếm thấy như vậy lại xuất hiện giữa hai nguyên thủ đồng minh NATO, phải quay trở lại cuộc nội chiến Syria kéo dài từ năm 2011.

 

Sau khi tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIS) trỗi dậy, Mỹ đã lựa chọn hợp tác với Lực lượng Dân chủ Syria (SDF), trong đó thành phần nòng cốt là lực lượng người Kurd YPG.

 

Đối với Washington, đây là lực lượng chiến đấu hiệu quả nhất chống ISIS và đã đóng vai trò quan trọng trong việc đánh bại tổ chức khủng bố này.

 

Nhưng đối với Ankara, câu chuyện hoàn toàn khác.

 

Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ coi YPG là nhánh có liên hệ với PKK – tổ chức mà Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ và Liên minh châu Âu đều xếp vào danh sách khủng bố. Ankara lập luận rằng nếu để YPG kiểm soát một dải lãnh thổ dài sát biên giới, nguy cơ hình thành một thực thể người Kurd có khả năng hỗ trợ PKK sẽ đe dọa trực tiếp an ninh quốc gia của Thổ Nhĩ Kỳ.

 

Vì vậy, Tổng thống Erdogan nhiều lần tuyên bố mục tiêu của chiến dịch quân sự là tạo ra một “vùng an toàn” dọc biên giới để đẩy lùi các lực lượng mà Ankara coi là khủng bố.

 

Phía Mỹ lại nhìn vấn đề dưới lăng kính khác. Nhiều quan chức Lầu Năm Góc và Quốc hội cho rằng người Kurd là đồng minh đã chiến đấu cùng quân đội Mỹ chống ISIS, chịu nhiều thương vong và không nên bị bỏ rơi.

 

Khi Tổng thống Trump quyết định rút một phần quân Mỹ khỏi miền bắc Syria sau cuộc điện đàm với ông Erdogan, rất nhiều nghị sĩ của cả Đảng Cộng hòa lẫn Đảng Dân chủ đã chỉ trích đây là quyết định tạo điều kiện để Thổ Nhĩ Kỳ mở chiến dịch quân sự.

 

Hạ viện Mỹ sau đó đã thông qua một nghị quyết với đa số áp đảo nhằm lên án quyết định này và bày tỏ lo ngại về nguy cơ ISIS trỗi dậy trở lại.

 

Chính trong bối cảnh ấy, ngày 9/10/2019, Tổng thống Trump gửi bức thư nổi tiếng cho ông Erdogan. Nội dung bức thư vừa mang tính cảnh báo vừa mang tính thuyết phục.

 

Ông Trump kêu gọi Ankara đàm phán với lực lượng người Kurd, nhấn mạnh rằng lịch sử sẽ đánh giá tích cực nếu Thổ Nhĩ Kỳ lựa chọn một giải pháp nhân đạo, đồng thời cảnh báo sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế nếu chiến dịch quân sự tiếp tục.

 

Tuy nhiên, phản ứng của Ankara gần như là bác bỏ hoàn toàn. Theo nhiều nguồn tin quốc tế, Tổng thống Erdogan không thay đổi quyết định và Thổ Nhĩ Kỳ vẫn triển khai chiến dịch quân sự như kế hoạch. Sau đó, hai bên mới tiến hành đàm phán về lệnh ngừng bắn tạm thời.

 

Vậy lập trường của hai bên có gì khác nhau?

 

Lập trường của Tổng thống Trump là Mỹ không muốn tiếp tục sa lầy trong những “cuộc chiến bất tận” ở Trung Đông.

 

Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng nước Mỹ không nên đóng vai “cảnh sát của thế giới” và muốn đưa binh sĩ Mỹ trở về nước. Đồng thời, ông vẫn muốn ngăn Thổ Nhĩ Kỳ tiến quá xa để tránh một cuộc khủng hoảng nhân đạo và bảo vệ những thành quả chống ISIS.

 

Trong khi đó, lập trường của Tổng thống Erdogan là an ninh quốc gia của Thổ Nhĩ Kỳ không thể phụ thuộc vào cách nhìn của Washington.

 

Ankara cho rằng bất kỳ lực lượng vũ trang nào có liên hệ với PKK đều là mối đe dọa hiện hữu đối với lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ và vì thế nước này có quyền tiến hành các biện pháp quân sự để bảo vệ biên giới.

 

Nhìn từ góc độ luật pháp và quan hệ quốc tế, cả hai bên đều đưa ra những lập luận có cơ sở riêng nhưng cũng đều vấp phải những chỉ trích.

 

Quyền tự vệ là một nguyên tắc được thừa nhận trong luật pháp quốc tế, song việc sử dụng vũ lực trên lãnh thổ nước khác luôn đặt ra những tranh cãi về tính cần thiết, tính tương xứng và hậu quả nhân đạo.

 

Nhiều tổ chức quốc tế và các nhà quan sát bày tỏ lo ngại chiến dịch của Thổ Nhĩ Kỳ có thể khiến dân thường phải di dời và làm phức tạp thêm tình hình Syria, trong khi Ankara bác bỏ các cáo buộc đó và khẳng định mục tiêu là bảo đảm an ninh quốc gia.

 

Điều đáng chú ý nhất của câu chuyện này không nằm ở bản thân bức thư mà ở cách ứng xử của hai nhà lãnh đạo. Donald Trump sử dụng một ngôn ngữ rất khác với truyền thống ngoại giao giữa các nguyên thủ quốc gia.

 

Còn Recep Tayyip Erdogan, bất chấp sức ép từ đồng minh lớn nhất trong NATO và nguy cơ bị trừng phạt kinh tế, vẫn kiên quyết theo đuổi chính sách mà ông cho là phục vụ lợi ích an ninh của Thổ Nhĩ Kỳ.

 

Đến hôm nay, khi người hâm mộ nhắc lại câu chuyện ấy sau một trận bóng đá, điều họ nhớ không phải là nội dung bức thư, mà là hình ảnh một nhà lãnh đạo không chấp nhận thay đổi quyết định chỉ vì những lời cảnh báo từ Washington.

 

Tuy nhiên, xét trên bình diện lịch sử và luật pháp quốc tế, câu chuyện này không thể được giản lược thành đúng – sai tuyệt đối.

 

Nó phản ảnh sự va chạm giữa hai cách nhìn khác nhau về an ninh, chủ quyền, nghĩa vụ đồng minh và vai trò của nước Mỹ tại Trung Đông – những vấn đề vẫn còn được tranh luận cho đến ngày nay.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong