Trump và những lỗ hổng của thể chế: Đã đến lúc nước Mỹ phải vá lại Hiến Pháp?

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Một trong những điều khiến nhiều người ngạc nhiên khi quan sát nền dân chủ Hoa Kỳ là: khác với Hàn Quốc, nơi nhiều cựu tổng thống đã bị truy tố, kết án hoặc thậm chí ngồi tù, nước Mỹ chưa từng chứng kiến một cựu tổng thống bị giam giữ sau khi bản án hình sự có hiệu lực.

 

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: phải chăng hệ thống kiểm soát quyền lực của Hoa Kỳ chưa đủ mạnh để buộc người đứng đầu quốc gia phải chịu trách nhiệm như mọi công dân khác?

 

Trong nhiều thập niên, người Mỹ tự hào rằng Hiến pháp của họ được xây dựng trên nguyên tắc “không ai đứng trên pháp luật”. Quốc hội kiểm soát Tổng thống, tòa án kiểm soát Quốc hội, báo chí giám sát chính quyền và cử tri cuối cùng sẽ phán xét tất cả thông qua lá phiếu.

 

Tuy nhiên, hiện tượng Donald Trump đã khiến rất nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi liệu những cơ chế đó có còn hoạt động hiệu quả trước một nhà lãnh đạo sẵn sàng đẩy các giới hạn của quyền lực đến mức tối đa hay không.

 

Những người chỉ trích ông Trump cho rằng ông đã nhiều lần lợi dụng các khoảng trống của luật pháp và Hiến pháp.

 

Từ các tranh cãi về xung đột lợi ích kinh doanh, các tuyên bố bị cho là sai sự thật, những cuộc đối đầu với báo chí, cho đến các tranh cãi liên quan đến cuộc bầu cử năm 2020 và sự kiện ngày 6 tháng 1 tại Điện Capitol, tất cả đều cho thấy một thực tế rằng Hiến pháp Hoa Kỳ được xây dựng trong thế kỷ XVIII không phải lúc nào cũng dự liệu được các hình thức lạm dụng quyền lực của thế kỷ XXI.

 

Trong khi đó, Hàn Quốc lại có một truyền thống khác. Nhiều tổng thống Hàn Quốc sau khi rời nhiệm sở đã bị điều tra, truy tố và xét xử. Điều đó không có nghĩa nền dân chủ Hàn Quốc hoàn hảo hơn nước Mỹ, nhưng nó phản ánh một văn hóa chính trị mà ở đó việc đưa các cựu nguyên thủ ra trước tòa không còn bị xem là điều cấm kỵ.

 

Tại Hoa Kỳ, ngược lại, luôn tồn tại nỗi lo rằng việc truy tố một tổng thống sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm, khiến các chính quyền tương lai sử dụng tư pháp như một công cụ trả thù chính trị. Chính nỗi lo này đã tạo nên một sự dè dặt kéo dài hàng trăm năm.

 

Nhưng câu hỏi mà nhiều người đặt ra hiện nay là: liệu sự dè dặt đó có vô tình biến tổng thống thành một chức vụ được bảo vệ quá mức?

 

Nếu một tổng thống biết rằng việc bị cách chức gần như bất khả thi do chia rẽ đảng phái trong Quốc hội, biết rằng các vụ điều tra sẽ kéo dài nhiều năm và biết rằng sau khi mãn nhiệm khả năng bị truy tố vẫn rất thấp, thì đâu là yếu tố đủ sức răn đe để ngăn chặn sự lạm quyền?

 

Thực tế cho thấy nhiều cơ chế hiến định của Hoa Kỳ đang bộc lộ những điểm yếu. Thủ tục luận tội phụ thuộc quá nhiều vào tương quan chính trị trong Quốc hội.

 

Quyền lực hành pháp ngày càng mở rộng thông qua các sắc lệnh và tình trạng khẩn cấp.

 

Các cuộc chiến tranh hoặc hành động quân sự ở nước ngoài thường được triển khai với vai trò hạn chế của Quốc hội. Hệ thống tư pháp, dù độc lập, lại vận hành chậm hơn nhiều so với tốc độ của chính trị.

 

Đó là lý do ngày càng có nhiều học giả luật hiến pháp đề xuất các cải cách sâu rộng. Một số người muốn quy định rõ hơn giới hạn quyền miễn trừ của tổng thống.

 

Một số muốn tăng quyền giám sát của Quốc hội đối với các quyết định quân sự. Một số khác đề xuất cơ chế xử lý nhanh các vụ việc liên quan đến tổng thống đương nhiệm nhằm tránh tình trạng kéo dài nhiều năm rồi cuối cùng rơi vào bế tắc chính trị.

 

Dù đứng ở phe nào trong cuộc tranh luận về Donald Trump, có lẽ điều quan trọng nhất mà hiện tượng này để lại là một lời cảnh báo. Nền dân chủ không tồn tại nhờ niềm tin rằng những người nắm quyền sẽ luôn đạo đức.

 

Nó tồn tại nhờ giả định ngược lại: rằng bất kỳ ai nắm quyền cũng có thể lạm dụng quyền lực, và vì thế cần những hàng rào thể chế đủ mạnh để ngăn chặn điều đó.

Trong hơn hai thế kỷ, Hiến pháp Hoa Kỳ đã giúp đất nước vượt qua nội chiến, khủng hoảng kinh tế, chiến tranh thế giới và vô số biến động chính trị.

 

Nhưng không có bản hiến pháp nào là hoàn hảo hay bất biến. Mỗi thế hệ đều phải đối diện với những thách thức mới và tự hỏi liệu các thiết chế cũ còn đủ sức bảo vệ nền cộng hòa hay không.

 

Có thể điều mà nước Mỹ cần nhất sau thời đại Trump không phải là sự trả thù chính trị, mà là một cuộc tự nhìn lại chính mình. Nếu các lỗ hổng của hệ thống đã bị phơi bày, thì trách nhiệm của xã hội là sửa chữa chúng.

 

Bởi trong một nền dân chủ trưởng thành, điều đáng sợ nhất không phải là sự xuất hiện của một nhà lãnh đạo gây tranh cãi, mà là việc hệ thống không còn đủ khả năng kiểm soát bất kỳ ai bước vào vị trí quyền lực cao nhất của quốc gia.

 

Lưu ý rằng trong thực tế, Hoa Kỳ đã từng có các cựu tổng thống đối mặt với điều tra hình sự hoặc nguy cơ truy tố, nhưng chưa có trường hợp một cựu tổng thống bị kết án tù và chấp hành án sau khi mọi thủ tục kháng cáo hoàn tất. Đây là một khác biệt đáng chú ý giữa văn hóa chính trị và hệ thống pháp lý của Mỹ so với một số nền dân chủ khác như Hàn Quốc.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong