“REGIME CHANGE” – Vì sao Mỹ xuất bản một cuốn sách gây chấn động về Donald Trump?

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Việc hai nhà báo kỳ cựu Maggie Haberman và Jonathan Swan vừa cho ra mắt cuốn sách Regime Change: Inside the Imperial Presidency of Donald Trump (Thay đổi thể chế: Bên trong nền tổng thống đế chế của Donald Trump) ngay lập tức tạo nên một làn sóng tranh luận lớn trên chính trường Hoa Kỳ.

 

Ngay từ nhan đề, cuốn sách đã khiến nhiều người đặt câu hỏi: phải chăng nước Mỹ đang chứng kiến một sự thay đổi về bản chất của thể chế? Hay đây chỉ là cách hai tác giả mô tả sự thay đổi trong cách thực thi quyền lực của một tổng thống?

 

Điều đầu tiên cần hiểu là cụm từ “Regime Change” trong nhan đề không có nghĩa hai tác giả khẳng định Hoa Kỳ đã thay đổi chế độ hay từ bỏ nền cộng hòa dân chủ.

Đây là một khái niệm mang tính chính trị được sử dụng để mô tả điều mà họ cho là sự thay đổi trong cách vận hành quyền lực của tổng thống trong nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump.

 

Theo hai tác giả, điểm khác biệt lớn nhất giữa nhiệm kỳ đầu và nhiệm kỳ hiện nay là Trump không còn bị giới hạn bởi những “hàng rào thể chế” từng tồn tại trong giai đoạn 2017–2021.

 

Nhiều quan chức, tướng lĩnh, luật sư và cố vấn từng sẵn sàng phản đối hoặc trì hoãn những quyết định mà họ cho là vượt quá giới hạn pháp lý đã không còn hiện diện trong bộ máy, khiến quyền lực của tổng thống được thực thi theo một cách quyết đoán hơn.

 

Cũng vì vậy, cuốn sách sử dụng cụm từ “Imperial Presidency” – “nền tổng thống đế chế”. Đây không phải là một khái niệm mới trong khoa học chính trị Mỹ.

 

Từ sau Chiến tranh Việt Nam, nhiều học giả đã dùng thuật ngữ này để chỉ hiện tượng quyền lực của tổng thống có xu hướng mở rộng vượt ra ngoài những giới hạn truyền thống mà Hiến pháp dự kiến.

 

Hai tác giả cho rằng trong nhiệm kỳ thứ hai, xu hướng ấy trở nên rõ nét hơn thông qua việc Nhà Trắng mở rộng phạm vi sử dụng quyền hành pháp, thay đổi cách vận hành của bộ máy liên bang và sẵn sàng đối đầu với các thiết chế kiểm soát quyền lực.

 

Điểm khiến cuốn sách được chú ý không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở nguồn tư liệu. Maggie Haberman và Jonathan Swan đều là những phóng viên điều tra hàng đầu của báo The New York Times.

 

Họ cho biết đã thực hiện khoảng một nghìn cuộc phỏng vấn với các quan chức đương nhiệm và cựu quan chức Nhà Trắng, các nghị sĩ, luật sư, cố vấn và những người trực tiếp tham gia vào quá trình ra quyết định trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai.

 

Chính khối lượng tư liệu đồ sộ ấy khiến cuốn sách được giới báo chí và giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm.

 

Theo nội dung được các tác giả công bố và được nhiều cơ quan báo chí Mỹ giới thiệu, cuốn sách tái hiện hậu trường của nhiều quyết định quan trọng liên quan đến chính sách đối nội, đối ngoại, các cuộc họp tại Phòng Tình huống của Nhà Trắng, mối quan hệ giữa tổng thống với Bộ Tư pháp, các cơ quan an ninh và cách Nhà Trắng phản ứng trước những tranh chấp pháp lý.

 

Hai tác giả không chỉ mô tả các quyết định cụ thể mà còn cố gắng lý giải phong cách lãnh đạo, phương pháp ra quyết định và quan niệm của Trump về quyền lực tổng thống.

 

Điều đáng chú ý là Donald Trump đã phản ứng rất mạnh ngay sau khi cuốn sách được giới thiệu. Ông phủ nhận nhiều nội dung, gọi đây là “tin giả”, “bịa đặt” và cho rằng các tác giả đã dựng nên những câu chuyện không đúng sự thật.

 

Tuy nhiên, từ phản ứng đó không thể kết luận rằng Trump “lo sợ” cuốn sách. Điều có thể khẳng định dựa trên các thông tin công khai là ông coi đây là một tác phẩm đủ sức ảnh hưởng để phải lên tiếng bác bỏ.

 

Việc một tổng thống hoặc một nhân vật chính trị phản ứng trước một cuốn sách điều tra là điều không hiếm trong nền dân chủ Mỹ, nơi báo chí, học giả và các chính trị gia thường xuyên tranh luận công khai với nhau.

 

Ở một góc độ rộng hơn, giá trị lớn nhất của Regime Change có lẽ không nằm ở việc người đọc đồng ý hay phản đối các kết luận của hai tác giả, mà ở chỗ nó phản ảnh một đặc trưng rất riêng của nền dân chủ Hoa Kỳ.

 

Tại Mỹ, ngay cả khi một tổng thống đang nắm quyền, các nhà báo vẫn có thể điều tra, xuất bản sách, đưa ra những đánh giá rất gay gắt về cách điều hành đất nước và chấp nhận để công chúng phán xét.

 

Đồng thời, tổng thống cũng có quyền phản bác, chỉ trích hoặc phủ nhận các nội dung đó. Cuộc tranh luận cuối cùng không được quyết định bằng quyền lực hành chính mà bằng chứng cứ, lập luận và sự đánh giá của xã hội.

 

Có thể nhiều người sẽ không đồng ý với cách nhìn của Maggie Haberman và Jonathan Swan. Cũng có nhiều người sẽ cho rằng cuốn sách phản ảnh đúng những gì đang diễn ra.

 

Nhưng bất kể quan điểm chính trị ra sao, sự xuất hiện của Regime Change cho thấy một điều quan trọng: trong một xã hội dân chủ, những cuộc tranh luận về quyền lực nhà nước không bao giờ kết thúc.

 

Chính sự tồn tại của những cuốn sách điều tra như vậy, cùng với quyền phản biện của những người bị phê phán, là một phần của cơ chế kiểm soát quyền lực mà nền cộng hòa Hoa Kỳ đã xây dựng suốt gần hai thế kỷ rưỡi.

 

Đó cũng là lý do vì sao cuốn sách này không chỉ là câu chuyện về Donald Trump, mà còn là câu chuyện về cách một nền dân chủ tự soi chiếu chính mình trước những thay đổi của quyền lực chính trị.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

Mời đọc thêm bài: Cuốn sách “Thay đổi thể chế” đã viết gì về Trump?