Quyền lợi của vợ con binh sĩ Mỹ tử trận trong cuộc chiến với Iran.

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Một câu chuyện tưởng chỉ liên quan đến tiền trợ cấp cho gia đình quân nhân tử trận đang làm lộ ra vấn đề hiến pháp lớn hơn: Ai có quyền cho phép Mỹ tiến hành chiến sự — Tổng thống hay Quốc hội?

 

Thiếu tá Không quân John “Alex” Klinner, 33 tuổi, thiệt mạng ngày 12/3 trong vụ rơi máy bay tiếp dầu KC-135 ở miền tây Iraq khi đang hỗ trợ hoạt động quân sự của Mỹ chống Iran. Ông là một trong 18 quân nhân Mỹ thiệt mạng và hàng trăm người bị thương kể từ khi xung đột bắt đầu.

 

Vợ ông, Libby Klinner, cho biết một sĩ quan hỗ trợ gia đình tử sĩ nói rằng một số quyền lợi liên quan đến chiến đấu không áp dụng vì Mỹ “not technically at war” — về mặt pháp lý không ở trong tình trạng chiến tranh.

 

Sau phản ứng mạnh, Phó tổng thống JD Vance hứa xem xét. Không quân sau đó thừa nhận thông tin ban đầu có vấn đề và xác nhận các khoản phụ cấp chiến trường đủ điều kiện đã được tính vào tiền lương cuối cùng của Klinner. (AP News⁠)

 

Cần làm rõ rằng gia đình Klinner không bị tước toàn bộ tiền tử tuất. Luật 10 U.S.C. §1475 quy định quân nhân chết khi đang tại ngũ thuộc diện được nhận death gratuity; §1478 ấn định khoản này là 100.000 USD.

 

Luật không yêu cầu Quốc hội phải tuyên chiến trước. Vì vậy, nói “không có tuyên chiến nên vợ con lính Mỹ không được nhận 100.000 USD tiền tử” là sai. (Legal Information Institute⁠)

 

Vụ Klinner phơi bày vấn đề khác: các quyền lợi gắn với điều kiện chiến đấu, khu vực tác chiến và cách Ngũ Giác Đài phân loại nhiệm vụ hoặc chiến dịch. Những quy định này không quyết định liệu Tổng thống có đủ thẩm quyền hiến pháp để tiến hành chiến dịch hay không

Chẳng hạn, 37 U.S.C. §310 cho phép quân nhân nhận phụ cấp đặc biệt khi bị hỏa lực địch tấn công, phục vụ tại khu vực có nguy cơ bị tấn công, hoặc bị thương, tử vong vì hành động thù địch.

Mức tối đa là 225 USD mỗi tháng. Điều luật không đòi hỏi Quốc hội phải tuyên chiến; việc hưởng phụ cấp phụ thuộc vào điều kiện phục vụ và chiến đấu cụ thể. (Legal Information Institute⁠)

 

Do đó, một quân nhân có thể làm nhiệm vụ hỗ trợ chiến đấu, bị đối phương giết và để lại Gold Star Family, trong khi chính quyền vẫn tránh dùng chữ “war”.

 

Nhưng việc đủ điều kiện nhận phụ cấp không có nghĩa cuộc xung đột đã được Quốc hội tuyên chiến, được cho phép bằng AUMF, hay đương nhiên phù hợp với War Powers Resolution.

 

Đây là vấn đề về cách Hiến pháp Mỹ phân chia quyền lực chiến tranh. Điều I, Khoản 8 trao cho Quốc hội quyền tuyên chiến, huy động và duy trì quân đội, cũng như quyết định ngân sách.

 

Điều II trao cho Tổng thống chức năng Tổng tư lệnh, tức quyền chỉ huy lực lượng quân sự. Quốc hội giữ vai trò quyết định và cho phép chiến tranh; Tổng thống chỉ huy quân đội trong khuôn khổ Hiến pháp và luật do Quốc hội ban hành. (Công Dân Quốc Gia⁠)

 

Từ sau Thế chiến II, Mỹ hầu như không còn tuyên chiến chính thức. Thay vào đó, Quốc hội thường thông qua Authorization for Use of Military Force — AUMF, một đạo luật cho phép Tổng thống sử dụng quân lực với mục tiêu, đối tượng và giới hạn nhất định.

 

AUMF không phải tuyên chiến và việc không có tuyên chiến cũng không tự động khiến chiến dịch bất hợp pháp. Câu hỏi là Quốc hội có ban hành AUMF hoặc đạo luật cụ thể khác hay không, và phạm vi ủy quyền có bao trùm hoạt động đang diễn ra hay không. (Công Dân Quốc Gia⁠)

 

Sau kinh nghiệm Việt Nam, Quốc hội ban hành War Powers Resolution năm 1973 để hạn chế việc Tổng thống tự đưa hoặc duy trì lực lượng Mỹ trong tình trạng chiến sự kéo dài mà không có sự tham gia của Quốc hội. Đạo luật yêu cầu tham vấn, báo cáo và đặt ra thời hạn.

 

Về nguyên tắc, việc đưa lực lượng vào chiến sự phải dựa trên tuyên chiến, sự cho phép cụ thể bằng luật, hoặc trường hợp Mỹ, lãnh thổ Mỹ hay lực lượng Mỹ bị tấn công. (Legal Information Institute⁠)

 

Nếu lực lượng đã tham chiến mà chưa có tuyên chiến hoặc sự cho phép cụ thể, sau 60 ngày Tổng thống về nguyên tắc phải chấm dứt việc sử dụng lực lượng nếu Quốc hội không hành động; trong điều kiện cần thiết để rút quân an toàn có thể thêm tối đa 30 ngày.

 

Đây là cơ chế kiểm soát quyền lực, không phải quy tắc xác định quyền lợi tử tuất hay phụ cấp. (Legal Information Institute⁠)

 

Theo AP, xung đột đã kéo dài hơn sáu tháng, 18 quân nhân Mỹ đã chết, hàng trăm người bị thương và chi phí vượt 37,5 tỷ USD. Tuy nhiên, ngày 4/9, Tổng thống Trump vẫn gọi đây là “military conflict” và mô tả quy mô hiện tại là “small potatoes”; Phó tổng thống Vance cũng phản đối việc gọi là “war”. (AP News⁠)

 

Trên chiến trường, máy bay Mỹ vẫn tấn công mục tiêu Iran và Iran đáp trả. Reuters cũng xác nhận tổng số quân nhân Mỹ tử trận là 18 người. (Reuters⁠)

 

Vì vậy, vấn đề không nằm ở tên gọi. Hiến pháp không thể bị vô hiệu hóa chỉ bằng cách đổi “war” thành “military conflict”, “operation” hay “overseas operations”.

Nhưng tên gọi cũng không tự quyết định liệu Quốc hội đã tuyên chiến, ban hành AUMF hay đáp ứng các yêu cầu của War Powers Resolution. Điều đó phải được đánh giá dựa trên hành động thực tế, căn cứ pháp lý và phạm vi ủy quyền.

 

Nếu một tổng thống có thể liên tục sử dụng quân đội, đánh bom lãnh thổ nước khác, chịu thương vong và kéo dài chiến dịch nhiều tháng chỉ bằng cách tuyên bố “đó không phải chiến tranh”, quyền của Quốc hội sẽ dần trở thành quyền lực trên giấy.

 

Tranh cãi tăng thêm khi Washington Post đưa tin Ngũ Giác Đài chuyển một số thương vong Iran sang hạng mục mới “Overseas Operations”, tách khỏi Operation Epic Fury.

 

Các tổ chức cựu chiến binh cảnh báo việc phân loại có thể ảnh hưởng lâu dài đến thống kê, hồ sơ y tế, quyền lợi cựu chiến binh và thân nhân. Tuy nhiên, đây không phải tuyên chiến, AUMF hay lời giải cho vấn đề War Powers Resolution. (The Washington Post⁠)

 

Một nhóm thượng nghị sĩ đã đề nghị dự luật buộc khôi phục cách ghi nhận thương vong liên quan Iran và ngăn việc thay đổi phân loại làm mất quyền lợi của quân nhân. Đây mới là đề nghị, không phải luật đã có hiệu lực, AUMF hay tuyên chiến. (Tammy Baldwin⁠)

 

Vụ gia đình Klinner vì vậy có ý nghĩa lớn hơn vài trăm đôla phụ cấp. Nó cho thấy nghịch lý của chiến tranh hiện đại ở Mỹ: người lính có thể chết trong chiến đấu trước khi hệ thống chính trị thống nhất cách gọi cuộc xung đột là “chiến tranh”.

Nhưng quyền lợi quân nhân được điều chỉnh bởi các đạo luật riêng, còn thẩm quyền tiến hành chiến sự phải được xem xét theo Hiến pháp, AUMF hoặc đạo luật ủy quyền khác, cùng các yêu cầu của War Powers Resolution.

 

Về mặt nhân đạo, gia đình quân nhân không nên phải trả giá cho tranh chấp ngôn từ giữa Tòa Bạch Ốc, Ngũ Giác Đài và Quốc hội. Việc gọi một cuộc xung đột là “war” hay “military conflict” cũng không nên là căn cứ duy nhất để quyết định quyền lợi mà luật dành cho quân nhân và thân nhân.

 

Về mặt hiến pháp, Tổng thống là Tổng tư lệnh để chỉ huy quân đội; Quốc hội được trao quyền tuyên chiến, cho phép sử dụng quân lực, lập quân đội và cấp ngân sách để kiểm soát quyết định chiến tranh.

 

Tuyên chiến, AUMF và War Powers Resolution là ba cơ chế khác nhau: tuyên chiến là hành động chính thức của Quốc hội; AUMF là đạo luật ủy quyền sử dụng quân lực trong phạm vi nhất định; War Powers Resolution quy định về tham vấn, báo cáo và giới hạn thời gian. Không cơ chế nào quyết định trực tiếp quyền lợi tử tuất hay phụ cấp.

 

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất sau cái chết của 18 quân nhân không phải là:

“Đây có được gọi là chiến tranh hay không?”

 

Mà là:

“Nếu một cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng, tiêu tốn hàng chục tỷ đôla, quân đội liên tục tấn công một quốc gia khác và binh sĩ Mỹ đã chết, Tổng thống có thể tiếp tục đến bao giờ mà không cần sự ủy quyền rõ ràng của Quốc hội — dù là tuyên chiến hay một đạo luật như AUMF — và trong giới hạn nào War Powers Resolution yêu cầu báo cáo, tham vấn hoặc chấm dứt sử dụng lực lượng?”

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

Mời đọc tiếp bài: 25 năm sau 11/9: Câu chuyện của Donald Trump đã thay đổi như thế nào?