Khi những dòng sông băng trở thành quả bom nước

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Thảm họa xảy ra tại biên giới Nepal – Tây Tạng ngày 26/8/2026 có một chi tiết đặc biệt đáng sợ: trời không mưa lớn nhưng lũ vẫn từ trên núi ập xuống.

 

Khoảng 8 giờ 40 phút sáng, một phần khổng lồ của sông băng trên dãy Himalaya sụp xuống từ độ cao khoảng 5.200 mét. Khối băng, đá và đất lao xuống thung lũng, tạm thời chặn dòng sông Lhende.

 

Khi “con đập” tự nhiên ấy vỡ, một bức tường nước, bùn và đá tràn xuống phía dưới. Nước sông Trishuli có nơi dâng tới khoảng 9 mét chỉ trong 30 phút. Ít nhất 19 cây cầu và khoảng 40 km đường bị phá hủy. (Al Jazeera⁠)

 

Đây không đơn giản là một trận lũ thông thường. Nó là lời cảnh báo về một trong những hậu quả nguy hiểm nhất của biến đổi khí hậu: khi Trái Đất nóng lên, những khối băng tồn tại hàng nghìn năm trên các dãy núi cao bắt đầu mất ổn định.

 

Các nhà khoa học vẫn đang điều tra nguyên nhân trực tiếp của vụ sụp băng này, vì không thể quy một thiên tai riêng lẻ hoàn toàn cho biến đổi khí hậu.

 

Nhưng xu hướng dài hạn thì rất rõ. Reuters dẫn các chuyên gia cho rằng nhiệt độ tăng đang làm tan băng, suy yếu lớp băng vĩnh cửu và khiến các sườn núi cao trở nên kém ổn định hơn. Nepal đã mất gần một phần ba lượng băng trong khoảng ba thập niên và tốc độ tan băng tại khu vực Himalaya đang tăng mạnh. (Reuters⁠)

 

Theo Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi Tổng hợp (ICIMOD), các sông băng Hindu Kush – Himalaya đã mất khoảng 12% diện tích và 9% lượng băng ước tính trong giai đoạn 1990–2020; tốc độ mất băng sau năm 2000 đã tăng khoảng gấp đôi. (ICIMOD⁠)

 

Cơ chế nguy hiểm khá dễ hiểu.

 

Nhiệt độ tăng → sông băng tan và rút lui → hồ băng hình thành hoặc mở rộng → băng vĩnh cửu và sườn núi mất ổn định → đá, băng có thể sụp xuống hồ hoặc dòng sông → đập tự nhiên hình thành rồi vỡ → hàng triệu mét khối nước, bùn và đá lao xuống thung lũng.

 

IPCC đã cảnh báo với mức độ tin cậy cao rằng sự thu hẹp của sông băng đang tạo thêm và mở rộng các hồ băng, đồng thời nguy cơ lũ do vỡ hồ băng tại vùng núi cao Á Châu đang gia tăng. (IPCC⁠)

 

 

TỪ NEPAL ĐẾN HIỆP ĐỊNH PARIS

 

Vấn đề vì thế không dừng lại ở Nepal.

 

Hiệp định Paris năm 2015 được xây dựng trên một nguyên tắc rất đơn giản: không quốc gia nào có thể tự giải quyết biến đổi khí hậu, bởi CO₂ không cần hộ chiếu để vượt biên giới.

 

Mục tiêu của hiệp định là giữ nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thấp hơn nhiều so với 2°C và cố gắng giới hạn ở 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. (UNFCCC⁠)

Nhưng năm 2017, Donald Trump tuyên bố đưa Mỹ rút khỏi Hiệp định Paris. Chính quyền Biden đưa Mỹ trở lại năm 2021. Ngay ngày đầu trở lại Tòa Bạch Ốc, 20/1/2025, Trump một lần nữa ra lệnh rút Mỹ khỏi hiệp định; việc rút lui chính thức có hiệu lực ngày 27/1/2026. (The White House⁠)

 

Không thể nói rằng chỉ một quyết định của Trump tạo ra trận lũ ở Nepal. CO₂ tích tụ trong khí quyển là kết quả của hơn một thế kỷ công nghiệp hóa và phát thải của toàn thế giới. Tàu Cộng, Mỹ, Ấn Độ, Liên minh Âu Châu và nhiều nền kinh tế khác đều có trách nhiệm.

 

Nhưng cũng không thể xem nhẹ ý nghĩa của việc Mỹ rút lui.

 

Mỹ là một trong những quốc gia phát thải CO₂ lớn nhất lịch sử. Khi một cường quốc kinh tế như Mỹ từ bỏ cam kết khí hậu, hậu quả không chỉ nằm ở lượng phát thải của riêng nước Mỹ mà còn ở hiệu ứng chính trị: các nước khác có thêm lý do để trì hoãn chuyển đổi năng lượng, doanh nghiệp nhiên liệu hóa thạch có thêm không gian đầu tư và nguyên tắc “mọi quốc gia cùng chia sẻ trách nhiệm” bị suy yếu.

 

Điều đáng chú ý là UNEP năm 2025 đã tính toán rằng việc Mỹ rút khỏi Hiệp định Paris có thể làm mất khoảng 0,1°C trong phần cải thiện của dự báo nhiệt độ toàn cầu. Với các chính sách hiện hành, thế giới vẫn đang hướng tới mức nóng lên khoảng 2,8°C trong thế kỷ này. (UNEP - UN Environment Programme⁠)

 

Nghe 0,1°C có vẻ rất nhỏ. Nhưng khí hậu không hoạt động giống chiếc máy điều hòa trong nhà, nơi tăng một phần mười độ gần như chẳng ai nhận ra. Trên quy mô toàn hành tinh, mỗi phần mười độ có thể làm thay đổi xác suất và mức độ nghiêm trọng của nắng nóng, mưa cực đoan, hạn hán, cháy rừng, băng tan và nước biển dâng.

 

 

NEPAL LÀ MỘT LỜI CẢNH BÁO.

 

Điều đáng sợ nhất của thảm họa Himalaya không phải là nó chưa từng xảy ra.

 

Mà là những điều tương tự có thể xảy ra thường xuyên hơn khi thế giới tiếp tục nóng lên.

 

Các vùng Himalaya, Andes, Alps, Alaska và nhiều khu vực núi cao khác đều đang chứng kiến sông băng thu hẹp. IPCC cảnh báo những thay đổi của băng tuyết có thể làm gia tăng nguy cơ lũ, lở đất và các thảm họa dây chuyền đối với dân cư, cơ sở hạ tầng và kinh tế vùng núi. (IPCC⁠)

 

Dĩ nhiên, không phải trận lũ nào trong tương lai cũng do sông băng gây ra và không thể đổ mọi thiên tai cho biến đổi khí hậu.

 

Nhưng biến đổi khí hậu đang nạp thêm đạn vào khẩu súng của thiên nhiên: nhiệt độ cao hơn, không khí giữ nhiều hơi nước hơn, băng tan nhanh hơn, hồ băng lớn hơn và nhiều sườn núi từng được băng vĩnh cửu “gắn” lại trở nên kém ổn định.

 

Và đó là điều khiến quyết định khí hậu của các cường quốc không còn đơn thuần là câu chuyện chính trị nội bộ.

 

Một chính phủ có thể nói rằng khai thác thêm dầu khí sẽ làm năng lượng rẻ hơn hôm nay. Một doanh nghiệp có thể kiếm thêm lợi nhuận. Một cử tri có thể tiết kiệm vài chục đôla tiền nhiên liệu.

 

Nhưng CO₂ thải hôm nay có thể tồn tại và tác động tới khí hậu trong nhiều thập niên, thậm chí lâu hơn.

 

Cái giá cuối cùng có thể được trả bởi những con người sống cách nơi phát thải hàng nghìn kilomet – những người chưa từng sử dụng nhiều dầu khí, chưa từng tham gia cuộc bầu cử ở Washington và cũng chẳng có tiếng nói gì trong chính sách năng lượng của các cường quốc.

 

Những người dân Nepal vừa bị nước, bùn và đá cuốn khỏi ngôi nhà của mình là một hình ảnh đau đớn của nghịch lý ấy.

 

Biến đổi khí hậu không hỏi chúng ta thuộc đảng Dân chủ hay Cộng hòa, là MAGA hay cấp tiến, người Mỹ, Nepal hay Tàu Cộng.

 

Thiên nhiên không tranh luận chính trị.

 

Nó chỉ phản ứng với những định luật vật lý.

 

Và khi con người tiếp tục đưa hàng tỷ tấn khí nhà kính vào khí quyển, chúng ta không thể thương lượng với những định luật đó bằng khẩu hiệu chính trị.

 

Có thể câu hỏi quan trọng nhất sau thảm họa Nepal không phải là: “Tại sao một dòng sông băng lại sụp xuống?”

 

Mà là:

Chúng ta cần thêm bao nhiêu dòng sông băng sụp xuống, bao nhiêu thành phố chìm trong nước và bao nhiêu sinh mạng bị cuốn đi trước khi thế giới hiểu rằng chống biến đổi khí hậu không phải là bảo vệ một hiệp định quốc tế — mà là bảo vệ chính con người?

 

https://www.facebook.com/share/v/1K2mJovLFz/?mibextid=wwXIfr

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong