Khi chính quyền nắm cả ba quyền – Mỗi vụ bắn chết lại là một tiếng gọi về pháp quyền

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Trong vòng chưa đầy ba tuần, Minneapolis, Minnesota đã chứng kiến hai người công dân Mỹ thiệt mạng sau khi bị nhân viên liên bang nổ súng — trong một chiến dịch cưỡng chế di trú đang gây tranh cãi rộng rãi trên toàn quốc. Vụ mới nhất xảy ra vào ngày 24/01/2026, khi Alex Pretti, một y tá ICU 37 tuổi và là công dân Mỹ, bị các đặc vụ liên bang bắn chết tại một khu vực đông người ở thành phố. Video chứng cứ do báo chí và nhân chứng thu được cho thấy Pretti không brandish vũ khí khi anh bị xịt hơi cay và khống chế trước khi trúng đạn, và vũ khí sau đó được lấy từ hiện trường sau khi anh đã bị áp chế trên mặt đất. Nhiều người chứng kiến khẳng định anh chỉ đang quay phim và hỗ trợ người khác khi bị xịt hơi cay, và không hề tấn công ai.

 

Trước đó, vào ngày 07/01/2026, một phụ nữ 37 tuổi, Renée Good, cũng bị đặc vụ ICE bắn chết trong lúc cô đang ngồi trong xe tại một khu dân cư và bị video hiện trường cho thấy sự sử dụng vũ lực chết người không phù hợp với hành vi thực tế của nạn nhân. Các video này đã bị chính quyền liên bang giải thích khác đi, nhưng các phân tích độc lập và báo cáo từ các tổ chức nhân quyền nhìn chung cho thấy phần mô tả chính thức không khớp với hình ảnh thu được từ hiện trường.

 

Những cái chết này đã làm bùng lên làn sóng phẫn nộ rộng lớn, với nhiều lãnh đạo địa phương gọi hành động của liên bang là sự quân sự hóa và cưỡng chế quá mức, thậm chí gọi đây là một “sự chiếm đóng” của chính quyền liên bang tại thành phố do đảng Dân chủ lãnh đạo.

 

PHÁP QUYỀN LÀ GÌ? — VÀ TẠI SAO CHÚNG TA LO NGẠI KHI CHÍNH QUYỀN NẮM CẢ BA QUYỀN?

 

Trong nguyên tắc pháp quyền của một nền dân chủ hiện đại, quyền lực nhà nước phải bị chia tách và kiểm soát bởi ba nhánh độc lập:

 

1. Quyền lập pháp: Quốc hội đặt ra luật.

 

2. Quyền hành pháp: Chính quyền thực thi luật.

 

3. Quyền tư pháp: Tòa án giải thích luật và xét xử công bằng.

 

Điều này nhằm ngăn việc lạm quyền, đặc biệt là sử dụng vũ lực hay quyền lực bắt giữ đối với công dân.

 

Trong một xã hội theo pháp quyền, khi có cáo buộc một công chức sử dụng vũ lực sai trái, thì các bước căn bản phải diễn ra:

• Báo chí chỉ đưa tin sự kiện, không tự kết luận tội hay vô tội — để người dân có thông tin đầy đủ về bối cảnh và bằng chứng hiện trường.

• Công tố viên độc lập (do hệ thống bầu cử hoặc quy trình pháp lý đề cử) quyết định có khởi tố hay không dựa trên bằng chứng.

• Các cơ quan điều tra độc lập (cấp bang hoặc liên bang, riêng biệt với đơn vị thi hành công vụ) thu thập chứng cứ, phỏng vấn nhân chứng.

• Bồi thẩm đoàn độc lập lắng nghe lời khai, xét chứng cứ để quyết định có truy tố và tuyên án.

• Tiếp theo là các quy trình xét xử – sơ thẩm, phúc thẩm, và nếu cần, lên tới Tối cao Pháp viện để bảo đảm mọi quyền lợi công dân được bảo vệ theo đúng luật.

 

Nếu mọi cơ quan này hoạt động độc lập nhau thì quyền lực sẽ cân bằng và công lý – thay vì quyền lực – là điều được thực thi.

 

TÌNH TRẠNG Ở MINNEAPOLIS: BẬT ĐÈN ĐỎ CHO PHÁP QUYỀN

 

Nhưng trong hai vụ tại Minneapolis:

• Khi có bằng chứng video mâu thuẫn với lời khai chính quyền liên bang, chính quyền lại bảo vệ ngay lập tức đặc vụ và mô tả hành vi là tự vệ, thay vì để cho điều tra độc lập quyết định.

• Bộ Tư pháp liên bang đã chặn các cơ quan điều tra của bang tiếp xúc bằng chứng, khiến công tố viên tiểu bang không thể xem xét truy tố.

• Không có dấu hiệu rõ ràng rằng một bồi thẩm đoàn độc lập sẽ được triệu tập để cân nhắc bằng chứng và quyết định truy tố hay không.

• Lời tự bào chữa của Bộ Nội An và các quan chức cấp cao có khuynh hướng biện minh cho hành vi sử dụng vũ lực thay vì xem xét lại quy trình và trách nhiệm, khiến người dân cảm thấy “công lý bị tuyên bố sẵn”.

 

Khi quyền lực hành pháp được thông báo công khai là tự vệ, trong khi bằng chứng video có thể chỉ ra điều ngược lại, thì đây không còn chỉ là tranh luận về chi tiết chiến thuật. Đó là dấu hiệu cho thấy quy trình pháp lý độc lập đã bị lấn át bởi quyền hành pháp, điều mà hiến pháp Mỹ cố tình tránh từ hơn hai thế kỷ trước.

 

HẬU QUẢ CỦA “CHÍNH QUYỀN NẮM CẢ BA QUYỀN”

 

Khi quyền lực hành pháp, lập pháp và tư pháp bị làm mờ hoặc chi phối bởi một hướng đi đồng nhất, hệ quả sẽ là:

 

1. Công dân mất niềm tin vào pháp quyền: không có cơ chế khách quan giải quyết xung đột giữa người dân và lực lượng thi hành công vụ.

 

2. Công lý trở thành lời tuyên bố nội bộ, không phải tiến trình công khai, tranh tụng, và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

 

3. Sự miễn trừ quyền lực được dùng như “kim bài triệu hồi”: người thi hành công vụ được tuyên bố quá tay, nhưng không bị xem xét bởi các cơ chế độc lập.

 

4. Người dân thấy quyền được xét xử công bằng bị từ chối, chứ không phải bị trì hoãn. Điều này tạo ra cảm giác “công lý là trò hề”.

 

5. Khi người dân chỉ còn quyền tự do ngôn luận và biểu tình mà không còn tin vào quy trình pháp lý, phản kháng dễ bị diễn giải là bạo lực, bất chấp tính ôn hòa thực tế.

 

Hiện tượng “con giun xéo quá phải quằn” vốn là phản ứng tình cảm của một bộ phận dân chúng trong bối cảnh bất công kéo dài, nhưng pháp quyền không thể được xây dựng dựa trên phản kháng cảm xúc; nó cần quy trình, bằng chứng, và sự độc lập của các cơ quan xét xử.

 

LỐI THOÁT NẰM Ở ĐÂU?

 

Lối thoát thực sự không phải là đòi hỏi phản kháng thay vì pháp luật, mà là đòi hỏi pháp luật phải hoạt động đúng bản chất của nó:

 

- Minh bạch bằng chứng: Toàn bộ video, lời khai, bối cảnh phải được công khai trước công chúng và hệ thống pháp lý.

 

- Độc lập điều tra: Các cơ quan điều tra và công tố phải được tách khỏi ảnh hưởng của hành pháp — có thể là điều tra do bang, do cơ quan dân quyền liên bang hoặc ủy ban độc lập.

 

- Trách nhiệm pháp lý: Nếu hành vi sử dụng vũ lực vượt quá mức cần thiết, phải có truy tố trước tòa, không miễn trừ.

 

- Bồi thẩm đoàn nhân dân: Đây là cốt lõi của tam quyền phân lập: người dân tham gia quyết định có khởi tố hay không trên cơ sở bằng chứng.

 

Khi những bước này được phục hồi và tôn trọng, công lý sẽ trở lại đúng vai trò của nó — không phải là công cụ của chính quyền, mà là bảo đảm quyền sống và quyền con người cho mọi công dân.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong