Eo biển Hormuz và ảo tưởng về sức mạnh

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Donald Trump vừa tuyên bố rằng Mỹ có thể biến eo biển Hormuz thành “lãnh thổ của Hoa Kỳ”. Nhà Trắng sau đó giải thích rằng tổng thống chỉ nói đùa.

 

Nhưng dù là một kế hoạch nghiêm chỉnh hay một câu nói nhằm kích động đám đông, phát biểu ấy vẫn đáng bàn, bởi nó phản ảnh một quan niệm rất nguy hiểm: sức mạnh quân sự có thể tạo ra chủ quyền, và một cường quốc đủ mạnh có quyền lấy lãnh thổ của kẻ khác.

 

Đó chính là thứ lối suy nghĩ mà trật tự quốc tế sau Thế chiến II được xây dựng để loại bỏ.

 

 

CHỦ QUYỀN KHÔNG SINH RA TỪ BOM ĐẠN

 

Trong công pháp quốc tế hiện đại, các quốc gia bình đẳng về chủ quyền. Điều 2(1) Hiến chương Liên Hiệp Quốc xác lập nguyên tắc “sovereign equality” – bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia. Quan trọng hơn, Điều 2(4) cấm các quốc gia đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hay độc lập chính trị của quốc gia khác. (Liên Hợp Quốc⁠)

 

Nói một cách đơn giản: quân đội có thể chiếm một vùng đất, nhưng việc chiếm đóng bằng vũ lực không tự động biến vùng đất ấy thành lãnh thổ hợp pháp của nước chiếm đóng.

 

Đây chính là ranh giới căn bản giữa thế giới của chủ nghĩa đế quốc thế kỷ XIX và trật tự pháp lý quốc tế ngày nay. Nếu cứ đánh thắng là được lấy đất, thì chẳng còn ý nghĩa gì cho khái niệm chủ quyền quốc gia.

 

Eo biển Hormuz lại càng không phải một mảnh đất vô chủ để Washington có thể tuyên bố “giữ lại”. Đây là eo biển quốc tế nằm giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman.

 

Luật biển quốc tế thiết lập chế độ transit passage – quyền quá cảnh qua các eo biển được sử dụng cho hàng hải quốc tế. Điều 38 UNCLOS quy định tàu thuyền và máy bay được hưởng quyền quá cảnh trong những eo biển thuộc loại này. Quyền đi qua hoàn toàn khác với quyền sở hữu lãnh thổ. (Liên Hợp Quốc⁠)

 

Vì vậy, bảo đảm tự do hàng hải tại Hormuz là một chuyện. Tuyên bố Hormuz trở thành lãnh thổ Mỹ lại là một chuyện hoàn toàn khác.

 

Nếu một cường quốc có thể dùng hạm đội rồi tuyên bố một tuyến hàng hải chiến lược của thế giới thuộc về mình, vậy dựa vào nguyên tắc nào Washington có thể phản đối một cường quốc khác ngày mai cũng sử dụng sức mạnh để làm điều tương tự?

 

Luật quốc tế có ý nghĩa chính ở chỗ nó phải áp dụng cho cả nước mạnh lẫn nước yếu.

 

 

SỨC MẠNH QUÂN SỰ KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT MỘT QUỐC GIA

 

Ảo tưởng thứ hai nguy hiểm hơn: tin rằng vì Hoa Kỳ có quân đội mạnh nhất thế giới nên có thể dùng sức mạnh quân sự để đánh sập một chế độ rồi áp đặt trật tự mình mong muốn.

 

Lịch sử Mỹ đã nhiều lần chứng minh rằng hai việc đó hoàn toàn khác nhau.

 

Một siêu cường có thể phá hủy căn cứ quân sự, sân bay, cầu đường, kho vũ khí và hệ thống phòng không của đối phương. Nhưng phá hủy một quân đội không đồng nghĩa với kiểm soát được một xã hội.

 

Việt Nam là một bài học kinh điển. Chính lịch sử chính thức của Lục quân Mỹ thừa nhận chiến tranh chống nổi dậy không thể giải quyết đơn thuần bằng ưu thế hỏa lực; yếu tố chính trị, dân chúng, tình báo, chính quyền địa phương và khả năng tách lực lượng du kích khỏi xã hội đều có ý nghĩa quyết định. (U.S. Army Center of Military History⁠)

 

Afghanistan còn gần hơn. Sau gần hai thập niên, Quốc hội Mỹ đã chi khoảng 144,7 tỷ USD riêng cho công cuộc tái thiết Afghanistan, nhưng SIGAR kết luận rằng mục tiêu xây dựng một Afghanistan ổn định và dân chủ cuối cùng đã không đạt được.

 

Chính quyền Afghanistan được Mỹ hậu thuẫn sụp đổ với tốc độ đáng kinh ngạc vào tháng 8/2021. (SIGAR⁠)

 

Đó là nghịch lý của chiến tranh hiện đại: thắng trận không nhất thiết có nghĩa là thắng chiến tranh.

 

 

IRAN KHÔNG PHẢI MỘT ĐỐI THỦ CHỈ ĐÁNH BẰNG XE TĂNG VÀ MÁY BAY

 

Nếu một cuộc chiến nhằm thay đổi chế độ Iran biến thành chiến tranh kéo dài, vấn đề đối với Mỹ còn phức tạp hơn nhiều.

 

Chính Bộ Quốc phòng Mỹ từ lâu đã đánh giá chiến lược Iran là một mô hình hybrid warfare – chiến tranh hỗn hợp, kết hợp lực lượng quân sự thông thường với chiến tranh phi quy ước và mạng lưới các lực lượng đối tác, dân quân và lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. (U.S. Department of War⁠)

 

Iran còn xây dựng năng lực tác chiến bất đối xứng đặc biệt thích hợp với địa hình Hormuz: hỏa tiễn chống hạm phóng từ bờ, tàu cao tốc nhỏ, tàu ngầm, UAV và thủy lôi. Một tư lệnh CENTCOM từng cảnh báo Iran có hàng nghìn thủy lôi có thể được triển khai và Hormuz là địa điểm đặc biệt thuận lợi cho loại vũ khí bất đối xứng này. (U.S. Department of War⁠)

 

Nghĩa là Mỹ có thể có hàng không mẫu hạm, máy bay tàng hình và hỏa tiễn hành trình trị giá hàng tỷ USD, nhưng đối phương không có nghĩa vụ phải đánh theo cách mà Mỹ mạnh nhất.

 

Đó chính là bản chất của asymmetric warfare – chiến tranh bất đối xứng.

 

Kẻ yếu tránh đối đầu trực diện với kẻ mạnh. Họ phân tán lực lượng, sử dụng hỏa tiễn, drone, thủy lôi, lực lượng đặc nhiệm, chiến tranh mạng, dân quân và các tổ chức ủy nhiệm.

 

Mục tiêu không nhất thiết là đánh bại quân đội Mỹ trên chiến trường. Mục tiêu có thể đơn giản hơn nhiều: kéo dài chiến tranh cho đến khi chi phí kinh tế, thương vong, áp lực chính trị và sự mệt mỏi của xã hội Mỹ trở nên lớn hơn lợi ích mà Washington muốn đạt được.

 

Việt Nam từng cho thấy điều đó. Afghanistan một lần nữa cho thấy điều đó.

 

Iran đã nghiên cứu những bài học ấy từ lâu.

 

 

CHIẾM ĐƯỢC HORMUZ RỒI SAO NỮA?

 

Đây mới là câu hỏi quan trọng mà những khẩu hiệu về sức mạnh thường né tránh.

 

Giả sử Hải quân Mỹ có thể kiểm soát mặt biển Hormuz trong một thời gian. Sau đó thì sao?

 

Ai sẽ bảo vệ hàng nghìn tàu thương mại? Ai bảo vệ căn cứ Mỹ trong khu vực trước hỏa tiễn và drone? Ai ngăn các lực lượng ủy nhiệm tấn công mục tiêu Mỹ ở nơi khác? Nếu muốn thay đổi chế độ Tehran, ai sẽ kiểm soát một đất nước rộng lớn với hơn 90 triệu dân?

 

Và quan trọng hơn nữa: Mỹ sẽ ở đó bao lâu?

 

Một năm? Mười năm? Hai mươi năm?

 

Đây chính là khoảng cách giữa một khẩu hiệu tại cuộc mít-tinh và trách nhiệm thực tế của một tổng tư lệnh.

 

 

TỪ “AMERICA FIRST” ĐẾN TƯ TƯỞNG ĐẾ QUỐC

 

Điều nghịch lý là phong trào MAGA từng thu hút cử tri bằng khẩu hiệu “America First”: không tiếp tục những cuộc chiến bất tận, không xây dựng quốc gia ở nước ngoài, không để người Mỹ trả tiền và đổ máu cho những tham vọng địa chính trị xa xôi.

 

Nhưng ý tưởng lấy một eo biển ở Trung Đông làm lãnh thổ Hoa Kỳ lại đi theo hướng hoàn toàn ngược lại.

 

Nó không phải chủ nghĩa biệt lập.

 

Nó mang hơi hướng của chủ nghĩa đế quốc cổ điển: cường quốc quân sự tự cho mình quyền quyết định biên giới và chủ quyền của những vùng đất ở cách nước mình hàng nghìn cây số.

 

Và đây mới là điều đáng lo trong phát biểu của Trump. Cho dù Nhà Trắng gọi đó là một câu nói đùa, một tổng thống vẫn đang sử dụng ngôn ngữ của việc thôn tính lãnh thổ trong một cuộc chiến thực sự đang diễn ra.

 

Trong bối cảnh ấy, lời nói của người đứng đầu một siêu cường quân sự không bao giờ hoàn toàn vô nghĩa.

 

 

SỨC MẠNH CỦA NƯỚC MỸ KHÔNG NẰM Ở KHẢ NĂNG CHIẾM ĐẤT

 

Nước Mỹ trở thành một siêu cường không chỉ vì có hàng không mẫu hạm, B-2 hay kho hỏa tiễn khổng lồ.

 

Sức mạnh lâu dài của Hoa Kỳ còn nằm ở hệ thống đồng minh, sức mạnh kinh tế, khoa học, thể chế và khả năng thuyết phục thế giới rằng một trật tự dựa trên luật lệ tốt hơn một thế giới nơi nước mạnh muốn lấy gì thì lấy.

 

Nếu Washington từ bỏ nguyên tắc đó thì chính nước Mỹ sẽ phá hủy một trong những nguồn sức mạnh quan trọng nhất của mình.

 

Có thể phản đối chế độ thần quyền Iran. Có thể lên án đàn áp trong nước, chương trình hỏa tiễn, các lực lượng ủy nhiệm hay những hành động đe dọa hàng hải của Tehran. Nhưng sự độc tài của chính quyền Iran không trao cho bất kỳ quốc gia nào quyền sở hữu lãnh thổ Iran.

 

Đó chính là ý nghĩa của pháp quyền quốc tế.

 

Và đó cũng là điểm nguy hiểm nhất trong kiểu suy nghĩ “chúng ta mạnh nên chúng ta có quyền”.

 

Bom đạn có thể phá hủy một thành phố. Hàng không mẫu hạm có thể kiểm soát một vùng biển trong một khoảng thời gian. Quân đội có thể lật đổ một chính quyền.

 

Nhưng bom đạn không tạo ra chủ quyền, sức mạnh quân sự không tạo ra tính chính danh, và chiến thắng trên chiến trường không bảo đảm chiến thắng về chính trị.

 

Việt Nam đã chứng minh điều đó.

 

Afghanistan đã chứng minh điều đó.

 

Nếu nước Mỹ quên những bài học ấy ở Iran, cái giá phải trả có thể không chỉ là tiền bạc và sinh mạng của người Mỹ, mà còn là chính trật tự quốc tế mà Hoa Kỳ đã góp phần xây dựng sau Thế chiến II.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong