Không phải Iran, Donald Trump mới là mối nguy hiểm lớn nhất đối với nền dân chủ thế giới.

 

Hoai Linh Ngoc Duong

 

 

Suốt hơn bốn mươi năm qua, phương Tây luôn xem Cộng hòa Hồi giáo Iran là một trong những chế độ độc tài nguy hiểm nhất thế giới. Iran bị chỉ trích vì đàn áp đối lập, hạn chế quyền phụ nữ, kiểm soát báo chí, tài trợ cho các lực lượng vũ trang trong khu vực và theo đuổi chương trình hạt nhân gây tranh cãi.

 

Đó đều là những vấn đề có thật.

 

Nhưng nghịch lý của thời đại ngày nay là ngày càng nhiều học giả, sử gia, nhà báo và cựu quan chức phương Tây lại cho rằng điều đáng lo ngại hơn không phải là sự tồn tại của những chế độ độc tài vốn ai cũng biết, mà là nguy cơ nền dân chủ quyền lực nhất thế giới đang bị xói mòn từ bên trong.

 

Bởi lẽ, Iran chỉ có thể ảnh hưởng đến Trung Đông.Còn nước Mỹ ảnh hưởng đến toàn bộ trật tự thế giới. Một viên đá ném xuống cái ao sẽ tạo nên những gợn sóng nhỏ.

 

Nhưng nếu tảng đá ấy rơi xuống giữa đại dương, sóng thần sẽ lan đi khắp nơi.

Hoa Kỳ chính là đại dương đó.

 

Không một quốc gia nào hiện nay có ảnh hưởng lớn hơn Mỹ đối với NATO, G7, G20, IMF, Ngân hàng Thế giới, đồng USD, thương mại quốc tế, Internet, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và toàn bộ hệ thống đồng minh dân chủ.

 

Vì vậy, khi nền dân chủ Mỹ suy yếu, hậu quả không chỉ dừng lại ở Washington.

 

Nó sẽ lan ra toàn thế giới. Điều khiến nhiều người lo ngại nhất không phải Donald Trump là người bảo thủ.

 

Cũng không phải Trump theo chủ nghĩa dân tộc. Trong một nền dân chủ, mọi tư tưởng chính trị đều có quyền tồn tại.

 

Điều đáng lo là xu hướng đặt quyền lực của một cá nhân lên trên các thiết chế được Hiến pháp thiết kế để kiểm soát quyền lực.

 

Hiến pháp Hoa Kỳ xây dựng trên nguyên tắc tam quyền phân lập.

 

Quốc hội làm luật. Tổng thống thi hành luật.Tòa án giải thích luật.

 

Ba quyền lực ấy phải kiềm chế lẫn nhau.

 

Đó là linh hồn của nền cộng hòa Mỹ suốt gần 250 năm.

 

Thế nhưng, trong nhiệm kỳ của Donald Trump, rất nhiều học giả cho rằng nguyên tắc ấy bị thử thách nghiêm trọng.

 

Quốc hội ngày càng bị chia rẽ theo đảng phái, khiến chức năng giám sát hành pháp suy yếu trong nhiều giai đoạn.

 

Tổng thống sử dụng sắc lệnh hành pháp với phạm vi rộng trong nhiều lĩnh vực, từ nhập cư, thương mại đến tổ chức bộ máy liên bang.

 

Nhiều cuộc tranh luận cũng nổ ra khi chính quyền chỉ trích các cơ quan độc lập, công kích các công tố viên và nhiều thẩm phán đã ra các phán quyết bất lợi.

 

Không ít thẩm phán liên bang phải nhận sự đe dọa sau khi bị nêu đích danh trên mạng xã hội.

 

Đó là điều hiếm thấy trong lịch sử hiện đại của nước Mỹ.

 

Ngay cả sau cuộc bầu cử năm 2020, việc liên tục tuyên bố bầu cử bị đánh cắp dù hàng chục tòa án bác bỏ các yêu cầu liên quan cũng đã làm giảm niềm tin của một bộ phận cử tri vào hệ thống bầu cử.

 

Đỉnh điểm là vụ bạo loạn ngày 6 tháng 1 năm 2021 tại Điện Capitol.

 

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại nước Mỹ xảy ra việc Quốc hội đang chứng nhận kết quả bầu cử thì bị đám đông xông vào ngăn cản.

 

Dù cách đánh giá trách nhiệm chính trị của Donald Trump vẫn còn gây tranh luận, sự kiện này đã trở thành lời cảnh báo về mức độ phân cực của nền dân chủ Mỹ.

Không chỉ vậy.

 

Nhiều tổ chức nhân quyền cũng chỉ trích các biện pháp thực thi chính sách nhập cư quá cứng rắn, đặc biệt là việc chia tách một số gia đình tại biên giới trong nhiệm kỳ đầu và các chiến dịch trục xuất quy mô lớn được đề xuất hoặc triển khai sau đó.

Tự do báo chí cũng trở thành điểm nóng. Donald Trump nhiều lần gọi các hãng truyền thông lớn là “kẻ thù của nhân dân”.

 

Ở một nền dân chủ, báo chí không phải là kẻ thù của chính quyền. Báo chí chính là cơ chế giám sát quyền lực.

 

Khi nhà cầm quyền xem báo chí là đối thủ cần loại bỏ thay vì đối tượng cần chịu sự giám sát, nền dân chủ bắt đầu đối diện với những rủi ro lớn.

 

Trên trường quốc tế, nhiều đồng minh truyền thống của Mỹ cũng bày tỏ lo ngại trước những thay đổi đột ngột trong chính sách đối ngoại.

 

Quan hệ với NATO nhiều lần căng thẳng.

 

Các tranh chấp thương mại với Canada, Liên minh châu Âu, Mexico và nhiều đối tác khác tạo ra những bất ổn đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

 

Việc cắt giảm hoặc tái cấu trúc nhiều chương trình viện trợ quốc tế, trong đó có các chương trình do USAID quản lý, cũng làm dấy lên tranh luận về vai trò lãnh đạo toàn cầu của Hoa Kỳ.

 

Các quyết định rút khỏi hoặc giảm cam kết với một số cơ chế đa phương cũng khiến nhiều đồng minh đặt câu hỏi về độ tin cậy của Mỹ trong vai trò dẫn dắt thế giới tự do.

 

Một vấn đề khác khiến nhiều học giả đặc biệt quan tâm là sự hình thành của cái gọi là Trumpism.

 

Trumpism không chỉ là một chương trình tranh cử.

 

Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một phong cách chính trị đặt lòng trung thành với cá nhân lãnh đạo lên trước các chuẩn mực thể chế.

 

Lịch sử cho thấy mọi chế độ độc tài đều bắt đầu từ đó.

 

Không phải bằng xe tăng. Không phải bằng đảo chính.Mà bằng việc khiến người dân tin rằng chỉ có một người duy nhất mới có thể cứu đất nước.

 

Hiến pháp dần nhường chỗ cho ý chí của lãnh tụ.Các thiết chế độc lập dần bị xem là chướng ngại.

 

Báo chí trở thành kẻ thù.Đối lập trở thành phản quốc.

 

Đó chính là con đường mà nhiều quốc gia đã đi qua trong thế kỷ XX.

 

Nếu một ngày nước Mỹ cũng bước lên con đường ấy, hậu quả sẽ lớn hơn rất nhiều so với những gì Iran có thể gây ra.

 

Iran có thể gây bất ổn cho Trung Đông.

 

Nhưng nước Mỹ có thể làm thay đổi toàn bộ cấu trúc chính trị, kinh tế và an ninh của thế giới.

 

Chính vì vậy, nhiều học giả không xem câu hỏi quan trọng nhất là “Donald Trump thuộc cánh hữu hay cánh tả”.

 

Họ đặt câu hỏi khác:

Liệu bất kỳ tổng thống nào của Hoa Kỳ có còn bị Hiến pháp và các thiết chế dân chủ kiểm soát đầy đủ hay không?

 

Nếu câu trả lời là có, nền dân chủ Mỹ vẫn đủ sức tự sửa chữa.Nếu câu trả lời là không, thì mối nguy lớn nhất đối với nền dân chủ thế giới không còn nằm ở Tehran, Bình Nhưỡng hay Moskva.

 

Mà nằm ngay trong lòng nền cộng hòa từng được xem là biểu tượng của tự do suốt gần hai thế kỷ rưỡi.

 

Đó cũng là bài học lớn nhất mà lịch sử để lại: một nền dân chủ hiếm khi chết vì kẻ thù bên ngoài. Nó thường suy yếu khi chính những nguyên tắc lập hiến, cơ chế kiểm soát quyền lực và tinh thần thượng tôn pháp luật bị xói mòn từ bên trong.

 

 

Hoai Linh Ngoc Duong