Vòng đời năm tháng!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Ở đời, người Tây quen hỏi: “Bây giờ là năm bao nhiêu?”

 

Còn người Đông phương thì hay hỏi nhẹ nhàng hơn: “Năm nay là năm gì?

 

Chỉ khác một chữ “gì” mà ra cả một cách nhìn về thời gian.

 

Người Tây lấy con số làm mốc. Người Đông lấy nhịp trời đất làm thước đo.

 

Và từ cái thước đo đó mới sinh ra một thứ nghe thì cổ lỗ, mà càng ngẫm càng thâm trầm: Lục Thập Hoa Giáp.

 

Nghe tên, nhiều người tưởng là chuyện thầy bói, coi tuổi, coi mạng. Nhưng thiệt ra, Lục Thập Hoa Giáp là một hệ thống lịch pháp rất nghiêm chỉnh, được người xưa dùng để ghi năm tháng, chép sử, tính thời vận, và quan trọng nhất là để hiểu mình đang đứng ở đâu trong cái vòng xoay của trời đất.

 

Nói cho dễ hình dung, Lục Thập Hoa Giáp là một vòng tròn 60 năm. Không hơn, không kém. Sở dĩ là 60 vì người xưa lấy mười Thập Can ghép với mười hai Địa Chi. Can có mười, Chi có mười hai. Ghép từng cặp một cách có trật tự thì phải đúng 60 lần mới quay về chỗ cũ.

 

Giáp Tý mở đầu. Quý Hợi khép lại. Rồi lại Giáp Tý, tưởng như lặp lại, nhưng thật ra không bao giờ giống y chang.

 

Ở đây mới thấy cái hay của tư duy Đông phương. Người Tây nhìn thời gian như một con đường thẳng. Đi tới là bỏ lại phía sau. Còn người Đông nhìn thời gian như một vòng xoáy. Có quay lại điểm cũ, nhưng đứng ở tầng khác.

 

Cùng là Giáp Tý, nhưng Giáp Tý của một ông đồ thời Nguyễn không thể giống Giáp Tý của một anh công nhân thế kỷ hai mươi mốt. Trời đất có thể giống nhịp, nhưng con người thì đã đổi.

 

Lục Thập Hoa Giáp vì vậy không phải để đo tuổi cho vui, mà để nhắc người ta nhớ: không có cái gì mới hoàn toàn, cũng không có cái gì cũ mãi mãi.

 

Người xưa sinh ra hệ này là để đọc “khí”. Khí của trời, khí của đất, khí của thời cuộc. Thập Can nói về khí vận: âm hay dương, tiến hay lùi, mạnh hay yếu. Thập Nhị Chi nói về nhịp thời gian: mở hay khép, sinh hay diệt.

 

Ghép Can với Chi, là ghép khí với nhịp. Cho nên một năm không chỉ là con số treo trên tờ lịch, mà là một trạng thái.

 

Năm Bính Ngọ khác năm Đinh Mùi không phải vì hơn kém nhau một con số, mà vì khí đã đổi, thế đã khác.

 

Người xưa ghi sử bằng Can Chi là vì vậy. Chỉ cần nói “năm Mậu Thân”, người đọc hiểu liền đó là một năm biến động, dương khí bộc phát, dễ loạn mà khó yên. Không cần giải thích dài dòng.

 

Đem Lục Thập Hoa Giáp ra mà nhìn lịch sử Việt Nam, mới thấy nhiều chuyện tưởng ngẫu nhiên mà hóa ra rất có duyên kỳ lạ.

 

Những năm Ngọ thường là năm xoay chiều. Ngựa vốn là biểu tượng của chuyển động, đi xa, bứt khỏi chỗ cũ. Trong lịch sử nước ta, không ít biến cố lớn rơi vào những năm mang chữ Ngọ. Không phải vì con ngựa linh thiêng, mà vì đó là lúc khí dương lên cao, dễ sinh hành động quyết liệt.

 

Nhưng Lục Thập Hoa Giáp không dạy người ta mê tín. Nó dạy người ta biết dè chừng. Khi khí đang lên, phải biết nó sẽ xuống. Khi vận đang mở, phải biết nó sẽ khép.

 

Cái khôn của người xưa là ở chỗ đó.

 

Người Tây tin vào tiến bộ tuyến tính. Cái sau luôn hơn cái trước. Người Đông thì dè dặt hơn. Thịnh quá thì suy, đầy quá thì vơi. Lục Thập Hoa Giáp là một lời nhắc nhẹ nhưng dai dẳng: đừng tưởng mình đứng ngoài quy luật.

 

Cho nên người già hay nói: “Tới số rồi”. Cái “số” đó không phải là định mệnh cứng ngắc, mà là vị trí của mình trong vòng quay.

 

Biết mình đang ở đâu, mới biết nên tiến hay nên thủ.

 

Ngày nay, nhiều người cười hệ Can Chi là lạc hậu. Nhưng kỳ thiệt, khoa học hiện đại cũng đang quay lại với tư duy chu kỳ: chu kỳ kinh tế, chu kỳ khí hậu, chu kỳ chính trị. Chỉ khác là người xưa dùng chữ, còn người nay dùng đồ thị.

 

Lục Thập Hoa Giáp vì vậy không hề lỗi thời. Nó chỉ không hợp với người hấp tấp, thích cái gì cũng phải nhanh, phải đo ngay bằng con số.

 

Ai chịu ngồi xuống, nhìn lại lịch sử bằng con mắt chu kỳ, sẽ thấy nhiều chuyện bớt bất ngờ hơn, bớt hoảng loạn hơn.

 

Cái hay của hệ này là ở chỗ nó không hù dọa, cũng không hứa hẹn. Nó chỉ nói: mọi thứ đều có nhịp.

 

Người biết nhịp thì sống thong dong. Người không biết nhịp thì hay vấp.

 

Lục Thập Hoa Giáp, rốt cuộc, không phải để coi bói. Nó là một triết lý sống gói trong 60 cái tên năm. Một vòng quay đủ dài để con người kịp quên, rồi lại kịp nhớ.

 

Và mỗi lần vòng quay khép lại, trời đất nhắc khẽ: chuyện cũ chưa hẳn đã qua, chuyện mới chưa chắc đã lạ. Quan trọng là mình học được gì trước khi bánh xe quay thêm một vòng nữa.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.