Tự do không phải là quyền được nghe điều mình thích — mà là quyền được nói điều người khác không muốn nghe!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Trong mọi xã hội có chính trị, luôn tồn tại sự khác biệt quan điểm.

 

Ở Hoa Kỳ, có người ủng hộ ông Donald Trump, cũng có người phản đối ông ta.

Ở Việt Nam, có người ủng hộ chủ nghĩa cộng sản, cũng có người phê bình hoặc đặt câu hỏi về hệ thống đó.

 

Sự khác biệt này tự nó không phải là vấn đề. Vấn đề lớn hơn nằm ở cách con người đối xử với nhau khi gặp ý kiến trái ngược.

 

Một xã hội văn minh không được đánh giá bằng việc mọi người có cùng suy nghĩ hay không, mà bằng khả năng của xã hội đó cho phép con người bất đồng mà không biến bất đồng thành thù hận.

 

1. Phê bình một lãnh đạo hay một hệ tư tưởng có phải là sai?

 

Trong một nền chính trị dân chủ, lãnh đạo quốc gia không phải là người đứng trên sự phê bình. Một tổng thống, thủ tướng hay bất kỳ chính trị gia nào đều là người nắm quyền lực công cộng, vì vậy họ phải chịu sự giám sát của báo chí, người dân và các tổ chức xã hội.

 

Người ủng hộ Trump có quyền nói rằng ông ấy là người mạnh mẽ, bảo vệ lợi ích nước Mỹ, chống lại những điều họ cho là sai trái.

 

Nhưng người không thích Trump cũng có quyền chỉ trích chính sách, lời nói hoặc phong cách lãnh đạo của ông ta.

 

Hai bên đều có quyền tồn tại.

 

Tương tự, trong bất kỳ quốc gia nào, một chủ nghĩa chính trị, một chính sách nhà nước hay một tổ chức quyền lực cũng cần được phân tích và tranh luận. Một tư tưởng nếu thật sự vững chắc thì nó không sợ câu hỏi. Một hệ thống mạnh không cần dùng sự sợ hãi để bảo vệ mình.

 

Nhà triết học người Anh John Stuart Mill từng lập luận rằng ngay cả một ý kiến sai cũng có giá trị, bởi vì việc tranh luận với nó giúp xã hội hiểu rõ hơn vì sao ý kiến đúng là đúng.

 

Nếu chỉ nghe những điều mình thích, con người dễ rơi vào sự tự mãn và mất khả năng nhận ra sai lầm của chính mình.

 

2. Tại sao một số người lại chửi bới người có ý kiến trái chiều?

 

Một lý do quan trọng là nhiều người không phân biệt được giữa phê bình một ý tưởng và tấn công một con người.

 

Ví dụ: “Tôi nghĩ chính sách của Trump là sai” là một ý kiến chính trị.

 

“Ai ủng hộ Trump đều là người ngu dốt” là một sự xúc phạm con người.

 

Cũng vậy: “Tôi cho rằng chủ nghĩa cộng sản có những vấn đề cần xem xét” là một quan điểm chính trị.

 

Người phê bình cộng sản đều là kẻ phản động” là một sự quy chụp.

 

Khi một người quá gắn bó với một lãnh đạo hoặc một ý thức hệ, họ có thể xem lời phê bình đối với niềm tin của mình như một cuộc tấn công cá nhân. Họ không còn tranh luận về ý tưởng, mà chuyển sang bảo vệ danh dự, cảm xúc và bản sắc của chính họ. Đó là tâm lý phổ biến của con người.

 

Nhưng hiểu được nguyên nhân không có nghĩa là biện minh cho hành động đó. Xúc phạm, đe dọa hoặc tìm cách bịt miệng người khác không phải là cách bảo vệ sự thật.

 

3. Người thích Trump chửi người chống Trump có đúng không?

 

Không.

 

Một người ủng hộ Trump hoàn toàn có quyền phản bác các bài viết chống Trump. Họ có thể đưa ra số liệu, lập luận, dẫn chứng lịch sử hoặc giải thích vì sao họ tin Trump đúng.

 

Nhưng nếu họ dùng lời lẽ như “đồ ngu”, “kẻ thù”, “phản quốc” chỉ vì người khác có ý kiến khác, thì đó là sự yếu kém trong tranh luận.

 

Một lập luận mạnh không cần tiếng chửi.

 

Một người tự tin vào niềm tin của mình sẽ nói:

“Tôi không đồng ý vì lý do A, B, C.”

 

Một người thiếu lý lẽ thường nói: “Anh sai vì anh là người xấu.”

 

Đó là sự khác biệt giữa tranh luận và công kích.

 

4. Người cộng sản chửi người phê bình chủ nghĩa cộng sản có đúng không?

Cũng không.

 

Một người tin vào chủ nghĩa cộng sản có quyền bảo vệ quan điểm của mình. Họ có thể lập luận về những giá trị mà họ cho là tích cực như bình đẳng xã hội, giảm khoảng cách giàu nghèo hoặc quyền lợi của người lao động.

 

Nhưng người khác cũng có quyền đặt câu hỏi về những vấn đề lịch sử, kinh tế hoặc chính trị liên quan đến các chính quyền cộng sản trong nhiều quốc gia.

 

Một tư tưởng chính trị không nên được bảo vệ bằng việc cấm người khác đặt câu hỏi.

 

Lịch sử cho thấy nhiều xã hội tiến bộ được xây dựng nhờ những người dám chất vấn quyền lực. Nếu mọi thế hệ đều chỉ biết im lặng trước những điều được xem là “không được phép nghi ngờ”, xã hội sẽ mất khả năng tự sửa chữa.

 

5. Tự do là gì?

 

Nhiều người hiểu tự do đơn giản là “muốn làm gì thì làm”. Nhưng đó là cách hiểu chưa đầy đủ.

 

Tự do trong một xã hội văn minh bao gồm nhiều điều: Thứ nhất, tự do suy nghĩ. Con người có quyền hình thành quan điểm riêng dựa trên hiểu biết và kinh nghiệm của mình.

 

Thứ hai, tự do phát biểu. Con người có quyền bày tỏ ý kiến, kể cả ý kiến gây khó chịu cho người khác, miễn là không kích động bạo lực hoặc xâm phạm quyền cơ bản của người khác.

 

Thứ ba, tự do tranh luận. Tự do không có nghĩa là chỉ một bên được nói. Tự do là khi cả hai bên đều được lên tiếng.

 

Thứ tư, tự do thay đổi suy nghĩ. Một xã hội khỏe mạnh không bắt con người phải trung thành mãi mãi với một quan điểm. Con người có quyền học hỏi và thay đổi.

Điều quan trọng nhất: tự do không phải là quyền không bao giờ bị người khác phản đối.

 

Nếu một người viết bài phê bình Trump, họ phải chấp nhận rằng có người sẽ phản biện.

 

Nếu một người phê bình chủ nghĩa cộng sản, họ cũng phải chấp nhận rằng có người sẽ bảo vệ chủ nghĩa đó.

 

Nhưng phản biện khác với bịt miệng.

 

6. Một xã hội mạnh cần điều gì?

 

Một xã hội mạnh không phải là xã hội không có tranh cãi. Trái lại, xã hội mạnh là xã hội có thể chịu được tranh cãi mà không tan vỡ.

 

Hoa Kỳ tồn tại qua nhiều cuộc khủng hoảng chính trị bởi vì trong hệ thống của họ có sự cạnh tranh giữa các quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, sự phân cực và thù ghét chính trị trong những năm gần đây cũng cho thấy tự do luôn cần được bảo vệ bằng văn hóa tôn trọng.

 

Các quốc gia khác cũng vậy. Không có hệ tư tưởng nào mà mọi con người đều đồng ý tuyệt đối. Khi một bên tin rằng mình có độc quyền về sự thật, nguy cơ đàn áp tư tưởng sẽ xuất hiện.

 

Con người cần nhớ rằng: Một người có thể sai mà vẫn có quyền được nói.

 

Và: Một ý kiến không trở nên đúng chỉ vì có nhiều người tin nó.

 

Chân lý không được quyết định bằng tiếng la hét lớn nhất, mà bằng lý luận, bằng bằng chứng và bằng khả năng chịu đựng sự kiểm chứng.

 

 

Kết luận:

 

Người ủng hộ Trump và người chống Trump đều là những công dân có quyền tồn tại. Người ủng hộ cộng sản và người phê bình cộng sản cũng vậy. Điều quyết định phẩm chất của một xã hội không phải là mọi người có cùng niềm tin, mà là họ có thể bất đồng trong sự tôn trọng hay không.

 

Chửi bới người khác chỉ vì họ nghĩ khác mình là dấu hiệu của sự yếu đuối trong tư tưởng.

 

Tự do thật sự bắt đầu từ một điều rất khó: chấp nhận rằng người khác có quyền nói điều mình không muốn nghe.

 

Bởi vì nếu hôm nay ta dùng quyền lực để bịt miệng người khác, ngày mai có thể sẽ có người dùng quyền lực đó để bịt miệng chính ta.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc thêm bài: Bất đồng ý kiến trong tự do: Được quyền phản đối, nhưng không có quyền chà đạp nhân phẩm.