Trùm bồi bút Tố Hữu và Huy Cận.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Nói đến Huy Cận mà không nói đến Tố Hữu thì cũng giống như nói đến một cái bóng mà quên mất cái cây đã tạo ra cái bóng đó.

 

  

                Huy Cận                          Tố Hữu

 

Trong nền văn nghệ miền Bắc sau năm 1945, Tố Hữu là một nhân vật đặc biệt. Từ một nhà thơ, ông ta bước vào con đường chính trị, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà nước. Thơ của Tố Hữu gắn chặt với đường lối tuyên truyền của CS, ca ngợi lãnh tụ, ca ngợi chế độ và những chủ trương chính trị của thời đại ông ta sống.

 

Những bài thơ như “Việt Bắc”, “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”, “Ta đi tới” từng được chánh quyền CS đưa vào chương trình giáo dục, trở thành những tác phẩm tiêu biểu của dòng thơ miền Bắc CS.

 

Nhưng cũng chính vì sự gắn bó quá chặt giữa thơ ca và chính trị, Tố Hữu trở thành mục tiêu châm biếm của nhiều văn nghệ sĩ, trong đó có Xuân Sách với tập “Chân dung nhà văn”.

 

Xuân Sách không phê bình văn học theo kiểu hàn lâm, mà dùng lối thơ trào phúng, lấy chính những câu thơ, hình ảnh và con đường sáng tác của các nhà văn, nhà thơ để dựng nên những bức chân dung vừa hài hước vừa cay đắng.

 

Với Tố Hữu, Xuân Sách đã mượn những hình ảnh quen thuộc trong thơ ông để châm biếm một nhà thơ mà sự nghiệp văn chương gắn liền với quyền lực chính trị.

 

Cái tài của Xuân Sách là không chỉ chọc vào câu chữ, mà còn nhắm vào sự thay đổi của người nghệ sĩ khi bước từ thế giới văn chương sang thế giới quan trường.

Nếu Huy Cận từng nổi tiếng với “Lửa thiêng” trước Cách mạng, với nỗi buồn vũ trụ, nỗi cô đơn của con người trước cuộc đời, thì sau này thơ ông lại chuyển sang một giọng điệu khác, hòa cùng tiếng nói chính trị của thời đại mới.

 

Còn Tố Hữu trở thành gương mặt tiêu biểu nhất cho dòng thơ chính trị CS. Vì vậy, trong mắt những người phê phán, ông trở thành biểu tượng cho hiện tượng văn chương phục vụ quyền lực.

 

Xuân Sách đã dùng tiếng cười để nói lên điều đó.

 

Cái đáng nói không chỉ nằm ở chuyện một nhà thơ làm chính trị, bởi trong lịch sử có nhiều văn nghệ sĩ từng tham gia chính trường. Điều khiến người đời tranh luận là khi ngòi bút nghệ thuật có còn giữ được sự độc lập hay không, hay trở thành công cụ để ca ngợi một chiều.

 

Từ Tố Hữu nhìn sang Huy Cận, người ta thấy một điểm chung trong cách phê phán của những người như Xuân Sách: đó là sự thay đổi của nhiều văn nghệ sĩ miền Bắc khi họ đứng trước quyền lực.

 

Một bên là nhà thơ lớn của phong trào CS, một bên là nhà thơ tiền chiến từng có vị trí quan trọng trong phong trào Thơ Mới. Cả hai đều để lại những cuộc tranh luận về mối giao tế giữa tài năng, lương tâm nghệ sĩ và trách nhiệm trước thời đại.

 

Bởi vậy, khi Xuân Sách viết những câu thơ châm biếm về họ, đó không chỉ là chuyện ganh ghét cá nhân giữa những người cầm bút, mà còn phản ảnh một cuộc tranh luận lớn hơn trong văn học: người nghệ sĩ nên đứng ở đâu trước quyền lực?

Văn chương có thể ca ngợi, có thể phục vụ một lý tưởng, nhưng khi người cầm bút đánh mất khả năng đặt câu hỏi, đánh mất quyền nghi ngờ và phản biện, thì chính văn chương cũng mất đi một phần sức mạnh của nó.

 

Và đó cũng là điều khiến hình ảnh các vị La Hán trong bài thơ của Huy Cận trở thành một nghịch lý thú vị.

 

Những pho tượng La Hán với nét mặt đau khổ, suy tư, chất chứa nỗi niềm của nhân sinh, vốn gợi lên câu hỏi về kiếp người, về khổ đau và con đường giải thoát.

Nhưng khi Huy Cận đưa hình ảnh “xã hội đã lên đường”, “mặt tượng dường tươi lại” vào cuối bài thơ, những người phê phán ông cho rằng nhà thơ đã biến một tác phẩm nghệ thuật Phật giáo thành một thông điệp chính trị của thời đại nịnh bợ kiếm ăn.

 

Chính sự va chạm giữa nghệ thuật và tuyên truyền đó đã khiến bài thơ được nhắc đến không chỉ vì giá trị văn chương, mà còn vì những tranh luận chung quanh nó.

Từ Huy Cận đến Tố Hữu, từ “Các vị La Hán chùa Tây Phương” đến những câu thơ châm biếm của Xuân Sách, tất cả tạo thành một câu chuyện dài về văn nghệ, quyền lực và thân phận người cầm bút trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc thêm bái: Phê phán Huy Cận!