Trách nhiệm của người viết sử là khách quan lương thiện.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Bàn về một số nhận định của PGS.TS Lê Trung Hoa dưới góc nhìn lịch sử đô thị.

 

Tên đường phố không chỉ là những dòng chữ gắn trên các góc phố. Đằng sau mỗi địa danh là một lớp ký ức lịch sử, một quan niệm về văn hóa, một cách nhìn về con người và quốc gia của từng thời đại. Một chính quyền đặt tên đường như thế nào cũng phần nào phản ảnh những giá trị mà chính quyền ấy muốn lưu truyền cho các thế hệ sau.

 

Sài Gòn, trong lịch sử phát triển của mình, là một đô thị đặc biệt. Qua nhiều thời kỳ, từ thời Pháp thuộc, Quốc gia Việt Nam cho đến Việt Nam Cộng Hòa, hệ thống tên đường của thành phố đã nhiều lần thay đổi theo hoàn cảnh chính trị. Tuy nhiên, việc nghiên cứu lịch sử tên đường cần dựa trên sự chính xác về niên đại, danh xưng chính thể và bối cảnh văn hóa, tránh việc dùng thuật ngữ của thời đại này áp đặt lên thời đại khác.

 

Trong một số bài viết nghiên cứu về địa danh Sài Gòn, PGS.TS Lê Trung Hoa đã có nhiều nhận xét đáng chú ý về cách đặt tên đường trong giai đoạn 1954–1975. Những phân tích về sự sắp xếp theo từng nhóm danh nhân, từng chủ đề lịch sử là những đóng góp quan trọng cho việc tìm hiểu diện mạo đô thị Sài Gòn. Tuy nhiên, dưới góc nhìn sử học, vẫn có một số điểm cần được hiệu đính để phản ảnh đúng hơn thực tế lịch sử của Việt Nam Cộng Hòa.

 

 

I. Cần phân biệt rõ giữa Quốc gia Việt Nam và Việt Nam Cộng Hòa.

 

Một trong những điểm cần làm rõ trước tiên là vấn đề danh xưng chính trị.

 

Khi nói về chính quyền miền Nam sau năm 1954, một số tài liệu gọi đó là “chính quyền Quốc gia Việt Nam dưới thời Thủ tướng Ngô Đình Diệm”. Cách gọi này chưa thật sự chính xác nếu áp dụng cho toàn bộ giai đoạn từ 1955 đến 1975.

 

Quốc gia Việt Nam được thành lập năm 1949 trong khuôn khổ Hiệp định Elysée giữa Pháp và Cựu hoàng Bảo Đại, khi ông giữ vai trò Quốc trưởng. Đây là một giai đoạn lịch sử riêng biệt. Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước bị chia cắt tại vĩ tuyến 17. Trong hoàn cảnh đó, Quốc trưởng Bảo Đại bổ nhiệm ông Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954 nhằm thành lập một chính quyền có khả năng điều hành miền Nam.

 

Đến ngày 23 tháng 10 năm 1955, một cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức tại miền Nam. Sau cuộc bỏ phiếu này, ngày 26 tháng 10 năm 1955, ông Ngô Đình Diệm tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng Hòa và trở thành Tổng thống đầu tiên.

 

Từ thời điểm đó cho đến tháng 4 năm 1975, danh xưng chính thức của chính thể miền Nam là Việt Nam Cộng Hòa. Đây là một quốc gia có cơ cấu nhà nước riêng biệt với ba ngành quyền lực: hành pháp, lập pháp và tư pháp; có hiến pháp, quân đội, ngoại giao và được nhiều quốc gia trên thế giới công nhận.

 

Vì vậy, khi nghiên cứu việc đổi tên đường tại Sài Gòn sau năm 1955, việc sử dụng đúng danh xưng “Việt Nam Cộng Hòa” là điều cần thiết để tránh sự nhầm lẫn giữa hai giai đoạn lịch sử khác nhau.

 

II. Hệ thống tên đường Sài Gòn: một công trình văn hóa có chủ đích.

 

Điểm đáng ghi nhận trong cách đặt tên đường tại Sài Gòn thời Việt Nam Cộng Hòa là tính hệ thống và ý thức xây dựng biểu tượng lịch sử.

 

Tên đường không được đặt một cách tùy tiện mà thường được tổ chức theo từng nhóm chủ đề. Có những khu vực tập trung các danh nhân văn học như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan (gần trường Nữ Trung học Gia Long)

 

Có những khu vực ghi dấu các danh tướng nhà Trần như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật.. (Vùng Tân Định)

 

Ngoài ra còn có nhóm nhân vật thuộc Việt Nam Quốc Dân Đảng như Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính, Cô Bắc, Cô Giang.

 

Cách sắp xếp này cho thấy một quan niệm rõ ràng: tên đường không chỉ để định vị địa lý mà còn là một hình thức giáo dục lịch sử trong đời sống hàng ngày.

 

Đặc biệt, khu vực trung tâm đô thành Sài Gòn, quanh Dinh Độc Lập, mang nhiều ý nghĩa biểu tượng.

 

Đại lộ Thống Nhứt, con đường nối Dinh Độc Lập với khu vực Nhà thờ Đức Bà, chứng tỏ ý niệm về sự thống nhất quốc gia.

 

Đường Công Lý, chạy ngang khu vực Tòa Thượng Thẩm Sài Gòn, biểu tượng cho vai trò của pháp luật trong một quốc gia pháp trị.

 

Đường Hồng Thập Tự mang ý nghĩa nhân đạo, gắn với tinh thần cứu trợ và y tế.

Những tên đường này phản ảnh một hệ thống biểu tượng: quốc gia, công lý và nhân đạo.

 

 

III. Những điểm cần được hiệu đính.

 

1. “Thống Nhứt” hay “Thống Nhất”?

 

Một chi tiết tưởng như nhỏ nhưng lại liên quan đến văn hóa ngôn ngữ miền Nam là cách viết “Thống Nhứt”.

 

Trong văn bản hành chánh và bảng tên đường thời Việt Nam Cộng Hòa, chữ “Nhứt” được sử dụng phổ biến theo cách phát âm và văn phong Nam Bộ. Việc chuyển đổi thành “Thống Nhất” theo cách viết hiện nay có thể làm mất đi sắc thái ngôn ngữ của một thời kỳ lịch sử.

 

Quận Nhứt. Làng Bình Phục Nhứt. Phi cảng Tân Sơn Nhứt.

 

Tên đường không chỉ là ý nghĩa của chữ mà còn chứa đựng dấu ấn địa phương. Vì vậy, khi nghiên cứu lịch sử đô thị, cần tôn trọng nguyên dạng của danh xưng trong từng giai đoạn.

 

2. Đường Hồng Thập Tự: không chỉ là tên một địa điểm.

 

Đường Hồng Thập Tự được đặt lại trên nền tên đường Pháp cũ Chasseloup-Laubat vào năm 1955. Việc đặt tên này có liên quan đến sự hiện diện của Hội Hồng Thập Tự Việt Nam tại khu vực đó.

 

Việc chọn tên này cho một con đường quan trọng của thủ đô Sài Gòn mang ý nghĩa rộng lớn hơn: đề cao tinh thần phục vụ con người và trách nhiệm xã hội.

 

3. Cô Giang: một nhân vật độc lập trong lịch sử.

 

Một số tài liệu hiện đại thường gọi Nguyễn Thị Giang, tức Cô Giang, là “vợ Nguyễn Thái Học”. Cách gọi này cần được xem xét lại.

 

Theo nhiều tài liệu về Việt Nam Quốc Dân Đảng, Cô Giang là đồng chí, người cộng sự và người yêu của Nguyễn Thái Học. Hai người có mối quan hệ tình cảm sâu sắc, nhưng không nên đơn giản hóa vai trò lịch sử của bà chỉ bằng danh nghĩa “vợ”.

 

Cô Giang là một nhân vật có vị trí riêng trong phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX, đặc biệt trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930.

 

4. Không nên dùng thuật ngữ của thời kỳ sau cho thời kỳ trước.

 

Một lỗi thường gặp trong nghiên cứu lịch sử là dùng những thuật ngữ xuất hiện sau này để mô tả một giai đoạn trước đó.

 

Tại Sài Gòn trước năm 1975, cơ quan tư pháp cao nhất là Tòa Thượng Thẩm Sài Gòn, hoạt động trong hệ thống pháp luật của Việt Nam Cộng Hòa. Thuật ngữ “Tòa án nhân dân” thuộc hệ thống tư pháp xã hội chủ nghĩa sau năm 1975.

 

Việc thay đổi thuật ngữ tưởng như chỉ là vấn đề chữ nghĩa, nhưng thực chất có thể làm sai lệch bản chất của một thể chế.

 

5. Huyền Trân Công Chúa và những suy diễn thiếu căn cứ.

 

Trong lịch sử Việt Nam, Huyền Trân Công Chúa là nhân vật gắn liền với cuộc hôn nhân chính trị giữa Đại Việt và Chiêm Thành dưới triều Trần. Sự kiện này góp phần mở rộng lãnh thổ về phương Nam.

 

Việc đặt tên đường Huyền Trân Công Chúa cần được hiểu trong bối cảnh tôn vinh một nhân vật lịch sử có ý nghĩa quốc gia, không nên diễn giải bằng những suy đoán chính trị hoặc liên hệ cá nhân thiếu bằng chứng gieo nghi ngờ nhằm bêu xấu tư cách của Tổng thống Ngô Đình Diệm. (Chơi bẩn như vậy là PGSTS Lê Trung Hoa chơi trò con nít).

 

 

IV. Trách nhiệm của người viết sử: phải phân biệt quá khứ và hiện tại.

 

Một bài nghiên cứu về lịch sử đô thị cần chú thích rõ tên đường qua từng thời kỳ.

Đại lộ Thống Nhứt nay là đường Lê Duẩn.

 

Đường Công Lý nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa.

 

Đường Hồng Thập Tự nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai.

 

Việc ghi song song tên cũ và tên mới không nhằm phủ nhận hiện tại, mà nhằm giúp người đọc hiểu được sự liên tục của lịch sử.

 

Một thành phố không chỉ được xây dựng bằng nhà cửa và đường sá, mà còn bằng ký ức của những con người từng sống trên những con đường ấy.

 

 

Kết luận: Hiệu đính lịch sử là giữ gìn ký ức.

 

Viết về Sài Gòn xưa là viết về một phần ký ức của dân tộc. Mỗi tên đường, mỗi cách viết, mỗi danh xưng đều mang theo dấu vết của một thời đại.

 

Sử học đòi hỏi sự chính xác. Không thể tùy tiện thay đổi danh xưng chính trị, không thể dùng thuật ngữ của thời đại này cho thời đại khác, cũng không thể biến những nhân vật lịch sử thành những biểu tượng phục vụ cho suy diễn cá nhân.

 

Hiệu đính không có nghĩa là phủ nhận, mà là làm cho lịch sử rõ ràng hơn.

 

Những cái tên như Thống Nhứt, Công Lý, Hồng Thập Tự không chỉ là những địa chỉ trên bản đồ Sài Gòn. Đó còn là những dấu mốc của một giai đoạn lịch sử, phản ảnh quan niệm về quốc gia, pháp quyền và nhân đạo.

 

Người viết sử, dù là nhà nghiên cứu hay người cầm bút, có trách nhiệm giữ gìn sự chính xác của ngôn từ, bởi đôi khi chỉ một chữ viết sai cũng có thể làm phai mờ cả một thời đại.

 

PGSTS Lê Trung Hoa là nhà biên khảo. Phải khảo cứu thời nào chuyện đó, chữ đó rồi biên lại cho chánh sác khách quan. Đừng tra khảo lịch sử bẻ cong sự thật để lấy điểm với Tuyên huấn. Trí thức mà làm vậy nhục lắm nhe!

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.