Trả lời câu hỏi của lương tâm: đối xử với người di dân bất hợp pháp như thế nào?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

1. Câu hỏi của lương tâm: đối xử với người di dân bất hợp pháp thế nào để chứng tỏ mình là con người chớ không phải là con vật chỉ biết liếm láp bộ lông của mình?

 

Nói đến chuyện di dân bất hợp pháp, nhiều người Việt mình ở Mỹ hay liên tưởng ngay đến mấy đoàn người gói ghém áo quần, bồng bế con nít, lủi thủi qua sa mạc Mexico để tìm đường vào Mỹ.

 

Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, không ít người trong chúng ta từng mang cái nhãn y hệt: “illegal immigrant”.

 

Khác chăng là ngày ấy chúng ta không đi bộ mà đi bằng ghe, vượt biển, phó mặc số phận cho sóng gió biển khơi!

 

Vậy thì, đứng trước một người di dân không có giấy tờ, câu hỏi đầu tiên của lương tâm phải chăng không nên là: “Nó có phải tội phạm không?” mà phải là: “Ta phải đối xử với một con người đang ở trong hoàn cảnh nầy như thế nào?”

 

Một xã hội văn minh dĩ nhiên phải có luật lệ, phải kiểm soát biên giới và phải quyết định ai được quyền ở lại. Nhưng giữ luật không có nghĩa là phải đánh mất lòng người.

 

Bởi vì nếu chỉ cần một người vi phạm luật nhập cư là ta có quyền coi họ như một con vật, thì vấn đề không còn nằm ở người di dân nữa, mà nằm ở chính chúng ta. Chính chúng ta là con vật.

 

2. “Illegal immigrant” có đồng nghĩa với “criminal” hay không?

 

Đây là chỗ cần phải phân biệt cho rõ.

 

“Illegal immigrant” hay cách nói hiện nay thường dùng là “undocumented immigrant” nói về tình trạng di trú không hợp lệ hoặc không có giấy tờ hợp lệ.

 

Còn “criminal” là người phạm một tội hình sự.

 

Hai khái niệm nầy không phải lúc nào cũng đồng nghĩa.

 

Luật di trú của Mỹ có nhiều trường hợp được giải quyết theo thủ tục dân sự, chẳng hạn một người ở quá hạn visa hoặc không có tình trạng di trú hợp pháp. Nhưng cũng có những hành vi liên quan đến việc nhập cảnh trái phép có thể bị giải quyết hình sự theo luật liên bang.

 

Cho nên nói “người không có giấy tờ đều là criminals” là một cách gom những trường hợp pháp lý khác nhau vào chung một rọ.

 

Một người vượt biên trái phép có thể vi phạm luật nhập cảnh. Nhưng điều đó không tự động biến họ thành một kẻ cướp, kẻ giết người hay kẻ buôn ma túy như Donald Trump từng dán nhãn.

 

Muốn nói một người là tội phạm hình sự thì phải xét hành vi cụ thể và căn cứ pháp luật cụ thể, chớ không thể chỉ nhìn vào tình trạng di trú mà kết luận.

 

3. Luật là một chuyện, cách con người đối xử với nhau lại là chuyện khác.

 

Một quốc gia có chủ quyền đương nhiên có quyền kiểm soát biên giới.

 

Không một quốc gia nào có nghĩa vụ phải mở cửa cho tất cả mọi người muốn vào thì vào.

 

Người nhập cảnh trái phép có thể bị bắt giữ, đưa ra thủ tục di trú, bị trục xuất hoặc phải trở về nước tùy trường hợp và theo luật.

 

Nhưng thi hành luật và hạ nhục con người là hai chuyện khác nhau.

 

Nhà nước có thể nói: “Anh không có quyền ở đây theo luật, và anh phải rời khỏi đất nước.”

 

Nhưng không nhất thiết phải nói: “Anh là một thứ người thấp kém, nguy hiểm, đáng bị đối xử như thú vật.”

 

Đó chính là ranh giới giữa pháp luật và nhân tính.

 

4. Người Việt tị nạn: chính chúng ta từng đứng bên kia cánh cửa

 

Nói xa, chi bằng nói gần.

 

Sau 1975, hàng trăm ngàn người Việt vượt biển ra đi. Ghe nhỏ, người đông, giấy tờ thì chẳng ai có.

 

Khi ghe cập bến Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Philippines, Hong Kong… người ra đi phải đối diện với một thực tế: họ không có hộ chiếu, không có visa và không đi vào bằng một thủ tục nhập cảnh bình thường.

 

Nhưng câu chuyện không dừng ở chữ “bất hợp pháp”.

 

Các nước Đông Nam Á cho người Việt tị nạn tạm trú, rồi những cơ chế quốc tế được thiết lập để xác định ai là người tị nạn và ai không đủ điều kiện. UNHCR ghi nhận rằng trong khuôn khổ Comprehensive Plan of Action năm 1989, người Việt đến các nước tị nạn đầu tiên được tiếp nhận và được thanh lọc; người được công nhận là tị nạn thì được tái định cư tại nước thứ ba, còn người không đủ tiêu chuẩn phải trở về theo những cơ chế bảo đảm an toàn và được UNHCR giám sát.

Từ 1975 đến giữa thập niên 1990, khoảng 840.000 người Việt đã đến các nước Đông Nam Á và Hong Kong để xin tị nạn hoặc tìm một cơ hội sống khác; hơn 755.000 người sau đó được tái định cư tại các nước phương Tây.

 

Nói cách khác, thân phận của một người có thể thay đổi khi người ta nhìn vào hoàn cảnh của họ một cách đầy đủ hơn.

 

Hôm nay người ta có thể gọi họ là “illegal”.

 

Ngày mai, sau một cuộc phỏng vấn, một thủ tục pháp lý và một quyết định của cơ quan có thẩm quyền, họ có thể trở thành “refugee”.

 

5. Bài học của thuyền nhân Việt Nam: đừng vội phán xét một con người chỉ bằng một cái nhãn

 

Người Việt hải ngoại, nhất là những ai từng là thuyền nhân, khi nghe chữ “illegal immigrant” đáng lẽ phải giật mình.

 

Bởi vì chính mình từng là những người lên một chiếc ghe nhỏ, không biết ngày mai sẽ trôi dạt tới đâu.

 

Có người được tàu nước ngoài cứu.

 

Có người vào trại tị nạn.

 

Có người ở Galang.

 

Có người ở Hong Kong, Malaysia, Philippines, Thái Lan…

 

Có người sau cùng được đi Úc, Mỹ, Canada, Pháp.

 

Có người bị thanh lọc và phải hồi hương.

 

Lịch sử thuyền nhân Việt Nam cũng không phải một câu chuyện đơn giản trong đó tất cả những người ra đi đều tự động được công nhận là tị nạn. UNHCR về sau ghi nhận rằng dòng người Việt gồm cả người tị nạn và người ra đi vì những lý do kinh tế; chính vì vậy cơ chế thanh lọc được đặt ra để phân biệt hai nhóm.

 

Chính điều đó lại càng cho thấy một điều quan trọng: Phải xét từng con người, từng hoàn cảnh, từng trường hợp; không thể lấy một cái nhãn để thay thế cho sự phán xét công bằng.

 

6. Đừng biến người di dân thành một hình ảnh của “kẻ thù”

 

Đây mới là chỗ chính trị thường chen vào.

 

Khi một chính khách như Donald Trump gom người di dân vào cùng một nhóm với ma túy, giết người, hiếp dâm, băng đảng… người nghe rất dễ có cảm giác rằng hễ người nào vượt biên là một mối nguy hiểm.

 

Nhưng giữa hai chuyện đó có một khoảng cách rất lớn.

 

Một người mẹ ôm đứa con nhỏ vượt biên vì muốn tìm một cuộc sống khác không thể được đánh đồng một cách máy móc với một kẻ buôn ma túy.

 

Một người không có visa không thể chỉ vì vậy mà bị mô tả như một kẻ giết người.

Nếu một người thực sự phạm tội thì cứ xét tội trạng của họ theo luật.

 

Nhưng nếu họ chỉ đang ở trong một tình trạng di trú bất hợp pháp, thì hãy gọi đúng tên vấn đề: một vấn đề di trú.

 

7. Vậy chính quyền Mỹ phải làm gì?

 

Nhân đạo không có nghĩa là bỏ luật.

Một quốc gia vẫn có thể:

* kiểm soát biên giới;

* bắt giữ người nhập cảnh trái phép theo đúng luật;

* xét đơn xin tị nạn;

* phân biệt người tị nạn với người di cư kinh tế;

* truy tố người phạm tội hình sự;

* và trục xuất những người không có quyền ở lại sau khi thủ tục pháp lý hoàn tất.

 

Nhưng trong tất cả những việc đó, con người vẫn phải được đối xử như con người.

Đó cũng chính là điều lịch sử thuyền nhân Việt Nam cho thấy: các nước tiếp nhận đã phải tìm cách vừa bảo vệ quyền kiểm soát biên giới, vừa tạo ra cơ chế nhân đạo để giải quyết một cuộc khủng hoảng người tị nạn khổng lồ.

 

8. Và đây mới là câu hỏi dành cho người Việt chúng ta như là một số người Việt cuồng Trump.

 

Nếu ngày xưa chiếc ghe của mình bị một quốc gia nào đó xua đuổi chỉ vì mình không có giấy tờ, mình có nghĩ rằng mình đáng bị đối xử như súc vật không?

 

Nếu ngày đó có người chỉ vào chiếc ghe của mình rồi nói: “Tụi bây là illegal immigrants, tất cả đều là criminals!”

 

Mình có chịu nghe không?

 

Hay mình sẽ nói: “Xin hãy nhìn chúng tôi như những con người đang chạy trốn chế độ CS mà chúng tôi không muốn sống trong đó.”

 

Thì hôm nay, khi nhìn thấy một người khác đứng trước hoàn cảnh tương tự, ta có còn nhớ câu nói đó không?

 

9. Lương tâm nằm ở chỗ đó.

 

Lương tâm không bắt chúng ta phải đồng ý rằng mọi người đều có quyền muốn vào nước nào thì vào.

 

Lương tâm cũng không bắt một quốc gia phải bỏ luật di trú.

 

Lương tâm chỉ đòi hỏi một điều rất căn bản:

Đừng vì người ta vi phạm luật mà quên rằng người ta vẫn là một con người.

 

Một quốc gia văn minh có thể nói: “Anh không có quyền ở đây.”

 

Nhưng một con người văn minh vẫn có thể nói: “Dù anh không có quyền ở đây, anh vẫn có quyền được đối xử tử tế, được nghe xét công bằng và được bảo vệ khỏi sự hành hạ, sỉ nhục.”

 

Đó mới là sự khác biệt giữa con người có luật pháp và con vật chỉ biết mạnh được yếu thua.10. Kết luận: cái nhìn của một người từng là thuyền nhân.

 

“Bất hợp pháp” là một tình trạng pháp lý.

 

“Tội phạm” là một kết luận về một hành vi phạm tội cụ thể.

 

Hai chuyện ấy không nên bị cố tình trộn lẫn.

 

Người Việt chúng ta càng nên nhớ điều đó, bởi trong lịch sử của chính mình, đã có một thời rất nhiều người lên ghe ra biển mà trong tay chẳng có lấy một tờ giấy thông hành.

 

May mắn thay, thế giới lúc ấy và nước Mỹ dưới thời Tổng thống Jimmy Carter (1977-1981) không chỉ nhìn thấy một nhóm người không có giấy tờ.

 

Họ nhìn thấy những con người đang cần được bảo vệ.

 

Và chính vì còn có người nhìn thấy con người phía sau cái nhãn pháp lý ấy, hàng trăm ngàn người Việt đã có cơ hội bắt đầu làm lại cuộc đời.

 

Cho nên hôm nay, khi đứng trước những người di dân bất hợp pháp, câu hỏi đáng để mỗi người tự hỏi mình không phải chỉ là: “Họ có quyền ở đây hay không?”

 

Mà còn phải là: “Trong lúc thi hành luật đối với họ, tôi có còn nhớ tôi là con người hay con thú và tôi có coi họ là con người hay không?”

 

Luật pháp cần biên giới.

 

Một quốc gia cần chủ quyền.

 

Nhưng lòng nhân cũng cần một giới hạn: đừng để sự giận dữ, sợ hãi hay thành kiến biến mình thành một thứ chỉ biết mạnh hiếp yếu.

 

Bởi cuối cùng, điều chứng minh chúng ta là con người chớ không phải con vật, không phải là chúng ta mạnh đến đâu, mà là khi có quyền đối với người yếu hơn mình, chúng ta đã đối xử với họ như thế nào. Phải biết nhục nhã khi làm ác chớ!

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.