Tội ác “Kỳ thị chủng tộc” là của người lớn!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Có những hình ảnh không cần chú thích dài dòng mà vẫn khiến người xem phải dừng lại rất lâu. Không phải vì chúng gây sốc, cũng không vì chúng được dàn dựng khéo léo, mà bởi vì chúng chạm đúng vào phần sâu kín nhất của lương tri con người. Một khoảnh khắc như thế đã xảy ra tại Chicago vào năm 1952, trong một đêm mùa đông lạnh lẽo, trên chuyến tàu điện trên cao chạy vòng quanh thành phố.

 

Đêm ấy, một viên cảnh sát tuần tra phát hiện hai cậu bé ngồi một mình trong toa tàu gần như trống rỗng. Không có cha mẹ đi cùng. Không tiếng khóc. Không dấu hiệu sợ hãi. Chỉ có hai đứa trẻ dựa sát vào nhau dưới ánh đèn mờ.

 

Cậu bé lớn hơn khoảng tám tuổi, da trắng, tên là Ronald Sullivan. Em ngồi ngay ngắn trên băng ghế gỗ, lưng thẳng, ánh mắt tỉnh táo như người đang làm nhiệm vụ. Tựa vào em là đầu của cậu bé nhỏ hơn – James Davis, năm tuổi, người Mỹ gốc Phi. James đã ngủ thiếp đi, gương mặt yên lành, hơi thở đều đặn, như thể đang ngủ trong căn phòng quen thuộc của chính mình.

 

Khi viên cảnh sát hỏi vì sao hai em lại ở đây vào giờ khuya khoắt như vậy, Ronald trả lời rất bình thản: “Em nó buồn ngủ. Tụi em chỉ muốn đi coi tàu chạy vòng quanh thành phố.”

 

Không có dấu hiệu của sự bỏ nhà trốn đi. Không có câu chuyện buồn phía sau. Chỉ là hai đứa trẻ tò mò trước ánh sáng ban đêm của Chicago, muốn được nhìn thành phố từ trên cao, muốn nghe tiếng bánh sắt nghiến trên đường ray, muốn tận hưởng cảm giác phiêu lưu rất trẻ con mà không chút toan tính.

 

Khi James mệt và ngủ gục, Ronald không đánh thức bạn, cũng không rời bỏ. Em để yên cho đầu bạn tựa vào mình, lặng lẽ ngồi, như thể đó là việc đương nhiên phải làm. Không ai dạy em điều đó. Không ai ra lệnh. Không có phần thưởng hay lời khen nào chờ đợi.

 

Một nhiếp ảnh gia có mặt tại nhà ga đã ghi lại khoảnh khắc ấy. Bức ảnh cho thấy rõ sự đối lập và đồng thời cũng là sự hòa hợp: một đứa trẻ da trắng, lớn hơn, ngồi làm chỗ dựa; một đứa trẻ da đen, nhỏ hơn, ngủ say trong sự che chở vô điều kiện.

 

Năm 1952, nước Mỹ chưa quen với những hình ảnh như vậy. Đó là thời kỳ mà sự phân biệt chủng tộc vẫn còn in sâu trong sinh hoạt hằng ngày. Trường học phân biệt. Phương tiện công cộng phân biệt. Khu dân cư phân biệt. Những ranh giới vô hình nhưng nghiệt ngã được vạch ra từ khi con người còn rất nhỏ.

 

Trong bối cảnh ấy, bức ảnh không mang tính khiêu khích, cũng không phải một tuyên ngôn chính trị. Nó không giương biểu ngữ. Không hô khẩu hiệu. Nó chỉ lặng lẽ tồn tại như một câu hỏi không lời: tại sao trẻ em có thể sống với nhau như thế, còn người lớn thì không?

 

Ronald và James không hề biết mình đang “phá vỡ” điều gì. Các em không hiểu luật Jim Crow là gì, không biết đến những tranh luận về quyền dân sự, cũng không mang trong đầu những định kiến được truyền từ thế hệ trước. Các em chỉ hành xử theo bản năng rất nguyên sơ của con người: kẻ mạnh hơn che chở cho kẻ yếu hơn.

 

Chính sự tự nhiên ấy khiến bức ảnh trở nên khó quên. Ronald không đóng vai anh hùng. Em không ôm bạn để chứng tỏ đạo đức hay gửi đi thông điệp. Em chỉ ở lại, vì đó là điều đúng đắn cần làm vào lúc ấy.

 

Lịch sử thường được viết bằng những biến cố lớn, những đạo luật, những phong trào. Nhưng lịch sử của nhân tính lại được ghi lại bằng những khoảnh khắc nhỏ như thế này – lặng lẽ, không ồn ào, nhưng bền bỉ và sâu sắc.

 

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua. Thế giới đã đổi khác. Những hàng ghế “chỉ dành cho người da trắng” đã biến mất khỏi luật pháp. Những bức tường phân cách đã sụp đổ trên giấy tờ. Nhưng trong lòng xã hội, những đường ranh vẫn còn đó, đôi khi tinh vi hơn, khó thấy hơn, và vì thế cũng khó vượt qua hơn.

 

Giữa những tranh cãi không dứt về màu da, nguồn gốc và bản sắc, bức ảnh năm 1952 vẫn giữ nguyên sức nặng của nó. Không phải vì nó kể một câu chuyện bi thương, mà vì nó nhắc chúng ta nhớ rằng lòng cảm thông không phải là phát minh mới mẻ của thời hiện đại.

 

Lòng cảm thông đã có mặt từ khi con người còn rất nhỏ. Sự tử tế không cần học thuộc.

 

Và nhân tính, khi chưa bị đầu độc bởi sợ hãi và hận thù, luôn tìm được cách biểu lộ.

 

Người ta thường nói trẻ em là tương lai của xã hội. Nhưng thực ra, trẻ em còn là tấm gương phản chiếu hiện tại của người lớn. Khi chúng sống hồn nhiên và biết che chở cho nhau, điều đó cho thấy xã hội vẫn còn cơ hội để sửa sai. Còn khi trẻ em học cách nghi ngờ, xa lánh và sợ hãi lẫn nhau, thì đó là lúc người lớn phải tự hỏi mình đã truyền lại điều gì.

 

Hai cậu bé trên chuyến tàu điện trên cao năm ấy không biết rằng khoảnh khắc của mình sẽ được nhắc lại nhiều thập niên sau. Các em không biết rằng hình ảnh ấy sẽ trở thành lời nhắc nhở thầm lặng cho nhiều thế hệ.

 

Có những bài học không cần diễn văn.

 

Có những chân lý không cần biện luận.

 

Chỉ cần nhìn thấy, là đủ.

 

Giữa một thế giới ngày càng ưa la lớn và tranh cãi, khoảnh khắc năm 1952 ấy nhắc chúng ta rằng đôi khi, điều mạnh mẽ nhất lại chính là sự im lặng của một đứa trẻ ngồi làm điểm tựa cho bạn mình ngủ yên.

 

Và trong sự im lặng đó, con người đã từng rất gần với điều tốt đẹp nhất của chính mình.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.