Tiến sĩ Fauci và Tu chính án số 5.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

(1) Tu chính án số 5 và quyền im lặng trong nền pháp trị Hoa Kỳ;

(2) Trường hợp TS Anthony Fauci và những tranh luận chung quanh việc ông viện dẫn quyền này.

 

Tu chính án số 5: Quyền im lặng của công dân và cuộc tranh luận chung quanh Tiến sĩ Fauci

 

Phần I: Tu chính án số 5 – Một lá chắn bảo vệ công dân trước quyền lực nhà nước.

Trong lịch sử chính trị Hoa Kỳ, có những điều khoản pháp luật chỉ là vài ḍng chữ trên giấy, nhưng lại trở thành biểu tượng của cả một nền văn minh pháp lư. Tu chính án số 5 của Hiến pháp Hoa Kỳ là một trong những điều khoản như vậy.

 

Được phê chuẩn năm 1791 cùng với mười tu chính án đầu tiên, gọi chung là Bản Tuyên ngôn Nhân quyền (Bill of Rights), Tu chính án số 5 ra đời trong bối cảnh nước Mỹ non trẻ vừa thoát khỏi chế độ thuộc địa Anh. Những người lập quốc lo sợ rằng một chính quyền trung ương quá mạnh có thể trở thành một h́nh thức áp bức mới, giống như những ǵ họ từng trải qua dưới quyền cai trị của vua Anh.

 

V́ vậy, Hiến pháp Mỹ không chỉ trao quyền lực cho chính phủ mà c̣n đặt ra những giới hạn để bảo vệ cá nhân trước chính phủ.

 

Tu chính án số 5 gồm nhiều nguyên tắc quan trọng. Trong đó nổi tiếng nhất là câu: “No person… shall be compelled in any criminal case to be a witness against himself.”

 

Có nghĩa là: không ai bị bắt buộc phải làm nhân chứng chống lại chính ḿnh trong một vụ án h́nh sự.

 

Đây chính là nguồn gốc của câu nói quen thuộc trong phim ảnh Mỹ:

“I plead the Fifth.”

 

Nghĩa là: “Tôi viện dẫn Tu chính án số 5.”

 

Nhiều người thường hiểu lầm rằng một người im lặng theo Tu chính án số 5 là người có tội.

 

Nhưng về mặt pháp lư, điều đó không đúng. Quyền này được tạo ra chính v́ nhà nước có quyền lực rất lớn trong điều tra và truy tố. Nếu không có sự bảo vệ này, một người có thể bị ép buộc phải cung cấp lời khai khiến chính ḿnh bị kết tội.

 

Nền pháp trị phương Tây có một nguyên tắc quan trọng: trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về nhà nước, không thuộc về bị cáo.

 

Một người bị t́nh nghi không có nghĩa là họ phải tự chứng minh ḿnh vô tội. Công tố viên phải chứng minh họ có tội “vượt quá sự nghi ngờ hợp lư” (beyond a reasonable doubt).

 

Ngoài quyền không tự buộc tội, Tu chính án số 5 c̣n bảo vệ nhiều nguyên tắc khác:

Thứ nhất, không ai có thể bị xét xử hai lần cho cùng một tội danh (double jeopardy).

 

Thứ hai, chính phủ không thể tước đoạt sinh mạng, tự do hoặc tài sản của một người nếu không có thủ tục pháp lư công bằng (due process of law).

 

Thứ ba, khi chính phủ lấy tài sản tư nhân v́ lợi ích công cộng, họ phải bồi thường thích đáng.

 

Những nguyên tắc này tạo nên một hàng rào bảo vệ công dân trước quyền lực của nhà nước.

 

Tuy nhiên, chính v́ quyền này mạnh mẽ nên nó luôn gây tranh luận. Trong xă hội Mỹ, khi một nhân vật nổi tiếng viện dẫn Tu chính án số 5 trước Quốc hội hoặc trước ṭa án, dư luận thường chia thành hai phía.

 

Một phía nói rằng: “Nếu không có ǵ sai trái, tại sao không trả lời?”

 

Phía c̣n lại trả lời: “Quyền hiến định tồn tại chính là để bảo vệ cả người vô tội lẫn người bị nghi ngờ.”

 

Đó là một nghịch lư của nền dân chủ: đôi khi một quyền được tạo ra để bảo vệ công lư lại khiến công chúng cảm thấy khó chịu khi nó được sử dụng.

 

Phần II: Tiến sĩ Anthony Fauci và cuộc tranh luận chung quanh quyền im lặng.

 

Trong đại dịch COVID-19, ít có nhân vật khoa học nào tại Hoa Kỳ gây nhiều tranh luận như Anthony Fauci.

 

Ông Fauci từng là giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Hoa Kỳ (NIAID), cố vấn y tế cho nhiều đời tổng thống Mỹ, từ thời Tổng thống Ronald Reagan cho đến Tổng thống Joe Biden. Trong đại dịch COVID-19, ông trở thành gương mặt quen thuộc trên truyền h́nh, đại diện cho chính sách y tế công cộng của chính phủ liên bang.

 

Đối với những người ủng hộ, Fauci là một nhà khoa học có nhiều thập niên kinh nghiệm, đă đóng góp trong việc chống HIV/AIDS, Ebola và nhiều dịch bệnh khác. Họ cho rằng trong một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu, cần có tiếng nói chuyên môn để hướng dẫn người dân.

 

Nhưng đối với những người chỉ trích, đặc biệt là một bộ phận cử tri bảo thủ tại Mỹ, Fauci trở thành biểu tượng của những chính sách gây tranh căi trong thời COVID-19 như việc đóng cửa trường học, quy định đeo khẩu trang, hạn chế tụ tập và các vấn đề liên quan đến nguồn gốc virus.

 

Sau đại dịch, nhiều cuộc điều tra và điều trần trước Quốc hội được tổ chức nhằm xem xét cách chính phủ Mỹ giải quyết COVID-19, vai tṛ của các cơ quan y tế, cũng như các vấn đề liên quan đến tài trợ nghiên cứu virus.

 

Trong những hoàn cảnh như vậy, nếu một nhân chứng sử dụng Tu chính án số 5, điều đó lập tức trở thành đề tài chính trị.

 

Những người chống đối đặt câu hỏi: “Nếu ông Fauci tin rằng ḿnh không làm ǵ sai, tại sao ông cần quyền giữ im lặng?”

 

Nhưng những người bảo vệ ông lại lập luận: “Tu chính án số 5 không phải chỉ dành cho người có tội. Đó là quyền của mọi công dân khi họ có nguy cơ tự gây bất lợi pháp lư cho ḿnh.”

 

Vấn đề nằm ở chỗ: pháp luật và chính trị thường nh́n sự việc dưới hai góc độ khác nhau.

 

Về pháp lư, quyền im lặng là một quyền hiến định. Một người sử dụng quyền đó không đồng nghĩa với việc họ đă phạm tội.

 

Nhưng về chính trị, một quan chức công quyền, đặc biệt là một người từng có ảnh hưởng rất lớn đến chính sách quốc gia, luôn chịu sự đ̣i hỏi cao hơn về trách nhiệm giải tŕnh trước công chúng.

 

Người dân có quyền hỏi: Những quyết định trong đại dịch dựa trên bằng chứng nào?

 

Có sai lầm nào trong quá tŕnh hoạch định chính sách không?

 

Ai chịu trách nhiệm nếu có những quyết định gây hậu quả nghiêm trọng?

 

Đó là những câu hỏi chính đáng trong một nền dân chủ.

 

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt giữa trách nhiệm chính trị và trách nhiệm h́nh sự. Một quyết định gây tranh căi không tự động đồng nghĩa với một hành vi phạm pháp.

 

Lịch sử Hoa Kỳ nhiều lần cho thấy những cuộc tranh luận lớn thường xoay quanh sự cân bằng giữa hai giá trị:

 

Một bên là quyền lực của nhà nước cần được kiểm soát.

 

Một bên là nhu cầu của xă hội muốn những người có trách nhiệm phải giải thích hành động của họ.

 

Tu chính án số 5 bảo vệ cá nhân khỏi sự cưỡng bức của chính quyền. Nhưng trong một nền dân chủ trưởng thành, quyền đó phải song hành với tinh thần minh bạch và trách nhiệm trước công chúng.

 

Trường hợp của Fauci v́ thế không chỉ là câu chuyện của một bác sĩ hay một đại dịch. Nó là một ví dụ điển h́nh cho cuộc tranh luận muôn thuở trong xă hội tự do:

 

Làm thế nào để bảo vệ quyền cá nhân mà vẫn bảo đảm rằng những người nắm quyền lực phải chịu trách nhiệm trước nhân dân?

 

Đó chính là thử thách lớn nhất của mọi nền dân chủ.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc thêm bài: Anthony Fauci, Tu Chính Án Thứ Năm và cuộc chiến pháp lư mới tại Washington.

 

 

 

Tin Tức - B́nh Luận     Vinh Danh QLVNCH     Audio Files     Tham Khảo     Văn Học Nghệ Thuật     Trang Chính