Rối loạn nhân cách ái kỷ, Trump nghĩ mình bất khả chiến bại!

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Giữa lúc thế giới còn đang theo dõi những điểm nóng địa chính trị và cuộc tranh luận về vai trò mới của Hoa Kỳ trên trường quốc tế, Tổng thống Donald Trump lại một lần nữa kéo dư luận quay ngược kim đồng hồ pvề cuộc bầu cử năm 2020.

 

1. Trên mạng xã hội Truth Social, ông tiếp tục kêu gọi bổ nhiệm công tố viên đặc biệt để điều tra cuộc bầu cử mà ông đã thua Joe Biden, đồng thời lặp lại cáo buộc gian lận quy mô lớn.

 

Điều đáng chú ý không phải là chuyện chính trị gia đặt nghi vấn về bầu cử — điều đó từng xảy ra trong lịch sử nhiều nền dân chủ — mà là sau nhiều năm, sau hàng chục vụ kiện, sau nhiều cuộc kiểm phiếu và kết luận của nhiều cơ quan chức năng, vấn đề ấy vẫn tiếp tục được đưa trở lại như một cuộc chiến chưa bao giờ kết thúc.

 

Câu hỏi đặt ra không còn đơn thuần là đúng hay sai về pháp lý. Mà là: điều gì khiến một chính trị gia không chấp nhận đóng lại cánh cửa thất bại?

 

Trong tâm lý học chính trị, có một khái niệm gọi là “narrative control” — kiểm soát câu chuyện. Đó là xu hướng một nhà lãnh đạo luôn phải giữ quyền định nghĩa thực tại đối với những người ủng hộ mình. Nếu chiến thắng là bằng chứng cho tài năng, thì thất bại buộc phải có lời giải thích khác: bị phản bội, bị gian lận, bị thế lực nào đó ngăn cản.

 

Không riêng Trump. Lịch sử từng chứng kiến nhiều lãnh tụ xây dựng hình ảnh “không thể thua”. Khi hình ảnh ấy trở thành trung tâm của quyền lực, việc thừa nhận sai lầm không còn là hành vi bình thường nữa — mà bị cảm nhận như sự sụp đổ bản sắc.

 

Đó là điểm cần phân biệt.

 

Trong y khoa, rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder – NPD) là một chẩn đoán lâm sàng nghiêm ngặt, không thể xác định chỉ từ phát biểu công khai hay quan sát từ xa. Nhưng trong khoa học chính trị và tâm lý xã hội, người ta vẫn dùng khái niệm đặc điểm ái kỷ (narcissistic traits) để mô tả một số khuynh hướng như: nhu cầu được công nhận cao; khó tiếp nhận chỉ trích; khuynh hướng xem bất đồng như đe dọa cá nhân; xu hướng tự đồng nhất bản thân với vận mệnh tập thể.

 

Đó không phải bệnh. Đó là một kiểu vận hành quyền lực.

 

Trump từ lâu đã xây dựng thương hiệu cá nhân trên khẩu hiệu chiến thắng: người thắng – kẻ thua; người mạnh – người yếu; trung thành – phản bội.

 

Nhìn lại con đường của ông Trump từ địa ốc, truyền hình thực tế đến chính trường, có thể thấy một quy luật nhất quán: hình ảnh luôn quan trọng ngang, thậm chí quan trọng hơn nội dung.

 

Ai từng xem chương trình The Apprentice sẽ nhớ câu nói nổi tiếng của ông Trump: “You’re fired!”

 

Đó không chỉ là câu thoại giải trí. Đó là biểu tượng của một triết lý: quyền lực là khả năng phán quyết.

 

Một số nhà nghiên cứu từng cho rằng môi trường gia đình của Trump góp phần định hình phong cách ấy. Cha ông — Fred Trump — nổi tiếng với lối giáo dục cứng rắn, đề cao thắng lợi và sức mạnh cá nhân. Nhiều tài liệu tiểu sử mô tả gia đình Trump như nơi thất bại bị xem là dấu hiệu yếu đuối hơn là cơ hội học hỏi.

 

Dĩ nhiên, không ai có thể giản lược một con người thành ảnh hưởng của tuổi thơ. Nhưng người ta cũng không thể phủ nhận: cách một đứa trẻ học đối diện với thất bại thường theo nó suốt đời.

 

Ở Trump, thất bại hiếm khi xuất hiện dưới dạng “tôi sai”. Nó thường xuất hiện dưới dạng “hệ thống chống lại tôi”.

 

Đó là điểm khiến ông vừa có sức hút vừa gây chia rẽ.

 

Người ủng hộ nhìn thấy ở ông hình ảnh người không đầu hàng.

 

Người phản đối nhìn thấy một chính trị gia không biết giới hạn của mình.

 

Chính sự quyết liệt ấy từng giúp ông chiến thắng. Nhưng cũng chính điều đó làm nền dân chủ Mỹ căng thẳng hơn.

 

Trong vài năm qua, Trump không chỉ công kích đối thủ trong nước mà còn nhiều lần dùng ngôn ngữ cứng rắn với đồng minh và đối tác quốc tế — từ tranh cãi với Ukraine, căng thẳng thương mại với China, cho đến phát ngôn về Canada hay Greenland giờ đây là Nữ Thủ tướng Ý Giorgia Meloni.

 

Người ủng hộ gọi đó là đàm phán kiểu mạnh tay.

 

Người phản đối gọi đó là chính trị bắt nạt.

 

Sự thật có lẽ nằm ở giữa: Trump hiểu rất rõ sức mạnh của xung đột truyền thông.

Ông ta không cần mọi người đồng ý. Ông ta cần mọi người không thể ngừng nói về ông.

 

Đó là kỹ năng chính trị không thể xem thường.

 

Nhưng nền dân chủ có một nghịch lý: nhà lãnh đạo mạnh không đồng nghĩa với nền dân chủ mạnh.

 

Một nền dân chủ trưởng thành cần cả chiến thắng lẫn khả năng chấp nhận thất bại. tNếu mỗi lần thất cử đều bị xem là âm mưu, nếu mỗi cơ quan độc lập đều bị xem là kẻ thù, thì cuối cùng người dân sẽ không còn tin vào kết quả nào nữa — kể cả khi phe mình thắng.

 

Những cuộc biểu tình “No Kings” xuất hiện ở nhiều nơi trong thời gian qua cho thấy nước Mỹ vẫn còn phản xạ tự điều chỉnh và tranh luận công khai. Nhưng biểu tình không phải lời phán quyết cuối cùng. Trong một xã hội dân chủ, lá phiếu mới là câu trả lời.

 

Trump có thể là biểu hiện của một thời đại bất mãn hơn là nguyên nhân duy nhất của nó.

 

Ông không xuất hiện từ khoảng không. Ông xuất hiện từ nỗi lo mất vị thế, từ cơn giận của cử tri, từ sự mất niềm tin vào giới tinh hoa và từ cảm giác rằng hệ thống không còn phục vụ họ. Bởi vậy, câu hỏi lớn nhất không phải: nước Mỹ có chịu đựng được Trump hay không. Mà là: sau Trump, nước Mỹ sẽ học được gì về giới hạn của quyền lực và giá trị của việc biết thua.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.