Pháp cấm siêu thị vứt bỏ thực phẩm: một đạo luật nhân đạo hay bước chân mới của quyền lực quốc gia?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

 

 

Trong những thập niên gần đây, thế giới văn minh đối diện với một nghịch lý khá chua chát: thực phẩm dư thừa bị vứt bỏ hàng triệu tấn mỗi năm, trong khi hàng triệu người vẫn phải sống trong cảnh thiếu ăn. Ở Châu Âu, nơi được xem là một trong những khu vực giàu có nhất địa cầu, hiện tượng ấy cũng không hề hiếm. Trước thực trạng đó, nước Pháp (France) đã thực hiện một quyết định táo bạo: ban hành đạo luật buộc các siêu thị phải hiến tặng thực phẩm còn ăn được cho các tổ chức từ thiện thay vì vứt vào bãi rác.

 

Đạo luật này được biết đến với tên gọi Loi Garot, được Quốc hội Pháp thông qua năm 2016. Theo quy định, mọi siêu thị có diện tích trên 400 mét vuông phải ký thỏa thuận với các ngân hàng thực phẩm hoặc tổ chức từ thiện để phân phối số thực phẩm chưa bán hết nhưng vẫn còn sử dụng được. Nếu vi phạm, cửa hàng có thể bị phạt tới 10.000 euro cho mỗi lần vi phạm.

 

Một nghịch lý của xã hội tiêu thụ. Để hiểu vì sao luật này ra đời, cần nhìn lại bối cảnh xã hội Pháp đầu thế kỷ XXI. Theo nhiều thống kê của Liên hiệp Châu Âu, mỗi năm Pháp lãng phí khoảng 10 triệu tấn thực phẩm. Điều đáng nói là một phần lớn trong số đó vẫn còn hoàn toàn ăn được: bánh mì chưa bán hết, trái cây hơi xấu mã, hoặc thực phẩm gần ngày hết hạn.

 

Trong khi đó, ngay tại Pháp – quốc gia nổi tiếng với nghệ thuật ẩm thực – vẫn có hàng triệu người phải dựa vào các ngân hàng thực phẩm để sống qua ngày. Các tổ chức từ thiện như Les Restos du Cœur hay Banques Alimentaires thường xuyên phải tổ chức các chiến dịch quyên góp để nuôi hàng trăm ngàn gia đình nghèo.

 

Nghịch lý ấy khiến dư luận Pháp phẫn nộ. Các nhà hoạt động xã hội cho rằng thật vô lý khi thức ăn còn tốt lại bị vứt đi, trong khi những người vô gia cư và người thất nghiệp phải xếp hàng nhận bánh mì cứu trợ.

 

Những hình ảnh gây phẫn nộ. Trước khi đạo luật ra đời, báo chí Pháp từng đăng nhiều câu chuyện gây sốc. Một số siêu thị đã đổ thuốc tẩy lên thực phẩm bỏ đi nhằm ngăn người nghèo nhặt lại. Hành động ấy được giải thích bằng lý do pháp lý: các công ty sợ bị kiện nếu ai đó ăn thực phẩm nhặt từ thùng rác rồi bị ngộ độc.

 

Tuy nhiên, đối với công luận, đó là một biểu tượng của xã hội tiêu thụ lạnh lùng: thực phẩm thà bị phá hủy còn hơn chia sẻ cho người thiếu ăn.

 

Những hình ảnh ấy đã trở thành chất xúc tác thúc đẩy phong trào chống lãng phí thực phẩm tại Pháp.

 

Người khởi xướng đạo luật. Đạo luật được đề xuất bởi Guillaume Garot, một dân biểu thuộc đảng Xã hội. Ông cho rằng lãng phí thực phẩm không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề đạo đức.

 

Theo ông Garot, nếu các siêu thị hợp tác với các tổ chức từ thiện, họ có thể giúp hàng trăm ngàn người nghèo mà không phải bỏ thêm chi phí lớn.

 

Sau nhiều cuộc tranh luận tại Quốc hội, đạo luật được thông qua với sự ủng hộ rộng rãi của các đảng phái.

 

Cơ chế hoạt động. Theo quy định mới, các siêu thị phải phân loại thực phẩm chưa bán hết.

 

Thực phẩm còn ăn được phải được chuyển cho các tổ chức từ thiện.

 

Thực phẩm không còn phù hợp cho người nhưng vẫn an toàn có thể dùng làm thức ăn gia súc.

 

Chỉ những phần hoàn toàn hư hỏng mới được phép đem đi tiêu hủy.

 

Nhờ vậy, một hệ thống hợp tác mới giữa doanh nghiệp và các tổ chức xã hội đã hình thành. Hàng ngàn tấn thực phẩm mỗi năm được chuyển từ siêu thị sang các ngân hàng thực phẩm.

 

Ảnh hưởng lan ra Châu Âu. Sáng kiến của Pháp nhanh chóng gây tiếng vang. Một số quốc gia Châu Âu bắt đầu nghiên cứu các biện pháp tương tự.

 

Italy ban hành luật khuyến khích doanh nghiệp tặng thực phẩm dư thừa bằng cách giảm thủ tục hành chính.

 

Czech Republic cũng đưa ra quy định yêu cầu các siêu thị lớn phải hiến tặng thực phẩm cho tổ chức từ thiện.

 

Tuy nhiên, nhiều quốc gia vẫn chọn giải pháp khuyến khích tự nguyện thay vì áp đặt bắt buộc như Pháp.

 

Một truyền thống nhân đạo. Trong lịch sử xã hội Pháp, tinh thần tương trợ không phải là điều mới mẻ. Từ thế kỷ XIX, nhiều phong trào bác ái đã xuất hiện nhằm giúp đỡ người nghèo trong thời kỳ công nghiệp hóa. Các tổ chức tôn giáo, đặc biệt là hệ thống bác ái của Catholic Church, từng đóng vai trò quan trọng trong việc phân phát thực phẩm cho người thất nghiệp.

 

Do đó, nhiều người xem đạo luật chống lãng phí thực phẩm chỉ là sự tiếp nối của truyền thống nhân đạo lâu đời.

 

Tuy nhiên, tranh luận vẫn còn. Dù được ca ngợi rộng rãi, luật này cũng gây tranh luận. Một số doanh nghiệp bán lẻ cho rằng chính phủ đã can thiệp quá sâu vào hoạt động thương mại.

 

Họ lập luận rằng việc bảo quản, phân loại và vận chuyển thực phẩm dư thừa cũng tạo thêm chi phí và trách nhiệm pháp lý. Ngoài ra, một số nhà kinh tế theo khuynh hướng tự do cho rằng thị trường nên tự điều chỉnh, thay vì bị nhà nước ép buộc.

 

Nhân đạo hay lạm quyền?

 

Nếu đặt câu hỏi: hành động này là nhân đạo hay là lạm quyền của chính phủ?

 

Câu trả lời có lẽ nằm giữa hai cực. Trước hết, xét về phương diện đạo đức xã hội, luật này mang tinh thần nhân đạo rõ rệt. Nó giúp biến nguồn thực phẩm bị lãng phí thành nguồn cứu trợ cho những người thiếu thốn. Trong một xã hội văn minh, việc giảm lãng phí và giúp người nghèo là điều đáng khuyến khích.

 

Nhưng ở góc độ khác, đạo luật cũng phản ảnh xu hướng gia tăng vai trò của nhà nước trong đời sống kinh tế. Thay vì chỉ khuyến khích, chính phủ Pháp đã chọn biện pháp cưỡng chế bằng luật pháp và tiền phạt.

 

Điều đó đặt ra một câu hỏi quen thuộc trong chính trị học: ranh giới nào giữa trách nhiệm xã hội và quyền tự do kinh doanh?

 

Một bài học cho thế giới. Dù còn tranh cãi, không thể phủ nhận rằng luật chống lãng phí thực phẩm của Pháp đã làm thay đổi cách nhìn của xã hội về vấn đề thực phẩm dư thừa. Nó biến một hành động từng bị xem là chuyện nội bộ của doanh nghiệp thành một vấn đề đạo đức công cộng.

 

Trong một thế giới mà khoảng cách giàu nghèo ngày càng rõ rệt, câu chuyện ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới nước Pháp.

 

Bởi cuối cùng, câu hỏi không chỉ là luật pháp hay kinh tế.

 

Câu hỏi căn bản hơn là: khi thức ăn bị vứt bỏ và con người vẫn đói, xã hội văn minh nên đứng về phía nào?

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.