Paris

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

“Hãy để nhân dân quyết định.” Đó là thông điệp đầy thách thức của hai trong số những chính trị gia dân túy nổi tiếng nhất thế giới vào ngày thứ Ba, khi Nigel Farage của Anh và Marine Le Pen của Pháp, chỉ cách nhau vài giờ, tuyên bố ý định chống lại những chuẩn mực chính trị của đất nước mình để đưa cùng một lời kêu gọi đến cùng một “bồi thẩm đoàn”: đó là cử tri.

 

Cả nền chính trị chính thống của Pháp lẫn Anh hiện đang bị đặt vào tình trạng bất ổn.

 

1. Tại Pháp, Marine Le Pen xuất hiện trên bản tin buổi tối để tuyên bố sẽ tiếp tục tranh cử tổng thống lần thứ tư, chỉ vài giờ sau khi tòa án cho phép về mặt pháp lý rằng bà ta có thể tiếp tục con đường chính trị.

 

 

Trong một phòng xử án nóng bức ở trung tâm Paris, các nhà báo chen chúc trong những phòng phụ để chờ phán quyết về kháng cáo của Le Pen đối với bản án hình sự năm 2025. Bản án này kết luận bà, đảng cực hữu National Rally của bà cùng 11 đảng viên cao cấp khác đã biển thủ hàng triệu euro tiền của Liên minh Âu Châu để trả lương cho nhân viên hoạt động chính trị tại Pháp.

 

Ngày thứ Ba, lệnh cấm bà tranh cử được rút ngắn, nhưng bản án và hình phạt vẫn được giữ nguyên.

 

Điều đó có nghĩa Le Pen vẫn phải đối mặt với một năm bị quản thúc tại nhà bằng vòng điện tử — điều mà trước đây bà từng nói sẽ khiến việc vận động tranh cử trở nên bất khả thi.

 

Tuy nhiên, tối hôm đó, người phụ nữ đã dành cả đời để giành quyền kiểm soát đảng do cha mình sáng lập và sau đó tìm cách làm cho hình ảnh đảng trở nên “dễ chấp nhận” hơn, tuyên bố bà sẽ tiếp tục chiến đấu.

 

Bà không chỉ khẳng định sẽ tranh cử mà còn tin rằng một cuộc kháng cáo mới lên tòa án tối cao Pháp sẽ giúp bà được minh oan, và “nhân dân mới là bồi thẩm đoàn duy nhất”.

 

2. Ở bên kia eo biển Manche, Nigel Farage cũng đưa ra một lời kêu gọi tương tự với cử tri.

 

 

Trong một bài diễn văn đầy giận dữ, ông tố cáo cái gọi là “âm mưu tấn công của giới tinh hoa” nhằm vào mình. Người sáng lập đảng dân túy cánh hữu cực đoan Reform UK — một đảng hiện dẫn đầu trong nhiều cuộc thăm dò dư luận, giống như National Rally của Le Pen — tuyên bố từ chức nghị sĩ.

 

Sau khi tự ghi công vì đã đưa nước Anh rời khỏi Liên minh Âu Châu qua Brexit, Farage nói rõ rằng ông muốn biến cuộc bầu cử bổ sung tại khu vực Clacton thành một cuộc trưng cầu dân ý mới, lần này về những quan chức đang điều tra tài chính của ông.

 

Động thái này khiến cuộc điều tra nghị viện bị đình chỉ về khoản quà tặng trị giá 5 triệu bảng Anh mà báo The Guardian nói ông nhận từ một tỷ phú tiền điện tử ở Thái Lan, cùng các lợi ích khác mà báo Sunday Times cho rằng ông nhận từ một người từng bị kết án gian lận tại Mỹ.

 

Farage phủ nhận mọi sai phạm và khẳng định ông “không hề vi phạm pháp luật dưới bất kỳ hình thức nào”.

 

Gần như cùng thời điểm, dù trong hai ngôn ngữ khác nhau và trong những bối cảnh chính trị rất khác nhau, Le Pen và Farage đều tuyên bố những hành động cho thấy họ không muốn bị hệ thống kiểm soát mà muốn phá vỡ chính hệ thống đó.

 

Hình ảnh Le Pen xuất hiện trên truyền hình, cùng tấm áp-phích tranh cử mới với hai tay dang rộng và vẻ mặt chiến thắng, cho thấy bà tin rằng những rắc rối pháp lý có thể trở thành lợi thế chính trị.

 

Sau khi thất bại trước Tổng thống Emmanuel Macron năm 2022 với 41% số phiếu, bà đã chuẩn bị cho cuộc tranh cử năm 2027, thậm chí trao chức lãnh đạo National Rally cho người kế nhiệm trẻ tuổi Jordan Bardella để tập trung vào mục tiêu duy nhất mà bà luôn khao khát: Điện Élysée.

 

Bardella đã giúp đảng đạt chiến thắng toàn quốc đầu tiên trong cuộc bầu cử Nghị viện Âu Châu năm 2024, rồi đứng đầu trong vòng đầu của cuộc bầu cử quốc hội bất thường sau đó.

 

Một đảng từng bị xem là không thể thắng cử — Mặt trận Quốc gia của cha bà, Jean-Marie Le Pen — ngày nay trở thành đảng lớn nhất tại Quốc hội Pháp và theo các cuộc thăm dò có khả năng giành chức tổng thống.

 

Vì vậy, lệnh cấm tranh cử đối với Le Pen vào tháng 3 năm 2025 đã gây chấn động.

 

Bà xem đó là sự ngăn cản bước tiến quyền lực của mình. Trong một cuộc mít tinh sau phán quyết, bà gọi đó là một “cuộc săn phù thủy”, một phán quyết chính trị khoác áo pháp lý và là sự xúc phạm nền dân chủ.

 

Từ Washington, Tổng thống Mỹ Donald Trump lên án bản án, gọi đó là “luật pháp bị vũ khí hóa” chống lại đối thủ chính trị. Ông đăng trên mạng xã hội lời kêu gọi “Tự do cho Marine Le Pen”.

 

Điện Kremlin, Tesla và Viktor Orbán cũng đưa ra thông điệp tương tự: rằng chính nhân dân, chứ không phải tòa án, mới là người quyết định.

 

Le Pen tuyên bố rằng bà tin mình sẽ không phải vận động tranh cử trong tình trạng bị quản thúc và mang vòng điện tử. Nhưng dù xảy ra thế nào, bà cho rằng hệ thống không thể ngăn cản bà nữa.

 

Farage cũng sử dụng một kịch bản tương tự.

 

Các đảng chính thống Anh tránh đối đầu trực tiếp với ông tại Clacton khi không đưa ứng viên ra tranh cử. Đối thủ duy nhất của ông có thể là Count Binface — một nhân vật hài hước do một nghệ sĩ tạo ra để châm biếm các ứng viên nổi tiếng.

 

Farage hy vọng cuộc bầu cử bổ sung sẽ đưa ông trở lại Quốc hội gần như không gặp trở ngại, củng cố hình ảnh “người dân chống lại hệ thống”.

 

Nhưng nếu ông thắng, cuộc điều tra tài chính vẫn sẽ tiếp tục.

 

Đây là cùng một kịch bản được diễn bằng hai ngôn ngữ.

 

Người bị kết án được tái xây dựng thành nạn nhân. Luật pháp bị mô tả như công cụ yếu dần của một giới tinh hoa đang sợ hãi.

 

Theo kịch bản ấy, lá phiếu trở thành sự tha thứ, và không một cơ chế thể chế nào có quyền đứng trên ý chí của nhân dân.

 

Cả Le Pen lẫn Farage đều vượt qua các cơ quan kiểm soát để kêu gọi trực tiếp đến quần chúng, đồng thời biến chính sự kiểm tra của pháp luật thành bằng chứng cho rằng họ đang bị đàn áp.

 

Đó chính là cái bẫy của chủ nghĩa dân túy: một công thức chính trị hoàn hảo nhưng khiến cả Pháp lẫn Anh đều khó đối phó.

 

Nhận định:

 

1. “Chỉ có nhân dân mới phán xét” — một câu nói nghe rất dân chủ nhưng có thể phá hủy dân chủ

 

Một trong những khẩu hiệu hấp dẫn nhất của các phong trào dân túy cực hữu là: “Hãy để nhân dân quyết định.”

 

Nghe qua, đây là một chân lý hiển nhiên. Dân chủ vốn dựa trên quyền lực của người dân.

 

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: dân chủ không chỉ có bầu cử.

 

Một nền dân chủ trưởng thành còn bao gồm:

* pháp quyền;

* tòa án độc lập;

* báo chí tự do;

* cơ chế kiểm soát quyền lực;

* sự tôn trọng các định chế.

 

Nếu một chính trị gia nói rằng: “Tôi thắng cử thì mọi cuộc điều tra chống lại tôi đều là âm mưu”, đó không còn là bảo vệ dân chủ mà là đặt cá nhân mình lên trên luật pháp.

 

Không có lá phiếu nào trao cho một chính trị gia quyền miễn trừ đạo đức.

 

2. Công thức chung của chủ nghĩa dân túy cực hữu.

 

Ở Hoa Kỳ là Donald Trump. Ở Anh là

Farage. Ở Pháp là

Le Pen. Ở Úc là Pauline Hanson và nhiều lãnh đạo dân túy khác thường sử dụng cùng một mô hình:

 

Bước một: Tạo ra hình ảnh “người dân bình thường” đối đầu với “giới tinh hoa”.

 

Bước hai: Khi gặp chỉ trích hoặc điều tra, không trả lời trực tiếp vấn đề mà chuyển trọng tâm sang việc tố cáo “hệ thống”.

 

Bước ba: Biến mình thành nạn nhân.

 

Từ đó, bất cứ cuộc điều tra nào cũng được mô tả là đàn áp chính trị.

 

Đây là một chiến thuật rất hiệu quả về mặt cảm xúc vì nó đánh vào sự bất mãn thật sự của người dân: chi phí sinh hoạt tăng, mất niềm tin vào chính quyền, lo sợ toàn cầu hóa, cảm giác bị bỏ quên.

 

Nhưng giải pháp của dân túy thường không giải quyết nguyên nhân; nó chỉ tìm một “kẻ có lỗi” để đổ trách nhiệm.

 

3. Trường hợp Pauline Hanson và One Nation tại Úc.

 

 

Tại Úc, hiện tượng tương tự xuất hiện qua Pauline Hanson và One Nation.

 

Từ khi thành lập năm 1997, One Nation xây dựng hình ảnh một lực lượng “nói thay tiếng nói của người dân bình thường”, chống lại các đảng lớn mà họ gọi là giới chính trị Canberra xa rời quần chúng.

 

Một số vấn đề mà Hanson nêu ra — như sự bất mãn của người dân nông thôn, lo ngại về chi phí sinh hoạt, cảm giác bị các đảng lớn bỏ quên — là những vấn đề có thật.

 

Nhưng điểm nguy hiểm nằm ở cách giải thích và khai thác các vấn đề đó.

 

Trong nhiều thời điểm, One Nation đã bị chỉ trích mạnh mẽ vì các quan điểm liên quan đến nhập cư, đa văn hóa và cộng đồng sắc tộc, với cáo buộc rằng đảng này sử dụng nỗi sợ hãi và tâm lý chia rẽ để thu hút cử tri.

 

Một xã hội đa văn hóa như Úc không thể tồn tại nếu chính trị dựa trên việc tìm ra một nhóm người để đổ lỗi.

 

Úc được xây dựng bởi nhiều thế hệ di dân: người Anh, Ireland, Ý, Hy Lạp, Việt Nam, Tàu Cộng, Ấn Độ và hàng trăm cộng đồng khác.

 

Nếu mỗi thế hệ mới đều bị xem là mối đe dọa, nước Úc sẽ tự phủ nhận chính lịch sử hình thành của mình.

 

4. Điều nguy hiểm nhất: phá niềm tin vào mọi định chế.

 

Một xã hội không thể vận hành nếu người dân tin rằng: tòa án chỉ phục vụ phe đối lập; báo chí chỉ là tuyên truyền; nghị viện chỉ là trò hề; chuyên gia đều là kẻ thù.

 

Khi đó, người dân không còn tranh luận về chính sách mà chỉ tranh luận về lòng trung thành.

 

Đây là điểm nguy hiểm của chủ nghĩa dân túy cực hữu.

 

Nó không chỉ muốn thắng một cuộc bầu cử. Nó muốn thay đổi cách người dân nhìn nhận sự thật.

 

5. Dân chủ không phải là “đa số muốn gì cũng được”

 

Một hiểu lầm phổ biến là dân chủ = 51% thắng thì có quyền làm mọi thứ.

Không đúng.

 

Dân chủ tự do có nghĩa là:

đa số có quyền quyết định, nhưng thiểu số vẫn được bảo vệ; chính quyền có quyền lực, nhưng quyền lực bị giới hạn.

 

Nếu một lãnh đạo được bầu rồi dùng chiến thắng đó để phá bỏ mọi kiểm soát, lịch sử đã chứng minh rằng đó có thể là con đường dẫn đến độc tài.

 

Kết luận: Farage, Le Pen và những nhà dân túy cực hữu khác thành công vì họ hiểu một điều: người dân đôi khi không chỉ muốn câu trả lời, họ muốn một người đại diện cho sự tức giận của họ.

 

Nhưng chính trị dựa trên sự tức giận luôn có giới hạn.

 

Một quốc gia không thể điều hành bằng việc tìm kiếm kẻ thù liên tục.

 

Dân chủ không phải là cuộc chiến giữa “nhân dân” và “hệ thống”.

 

Một nền dân chủ khỏe mạnh là khi nhân dân làm chủ hệ thống, nhưng cũng tôn trọng những nguyên tắc bảo vệ hệ thống khỏi sự lạm dụng quyền lực.

 

Bài học cho Anh, Pháp và cả Úc là: Người dân có quyền phán xét chính trị gia qua lá phiếu. Nhưng trước khi đến ngày bầu cử, luật pháp vẫn có quyền phán xét mọi công dân — kể cả những người muốn trở thành lãnh đạo quốc gia.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.