Ngày phá ngục Bastille.

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Ngày 14 tháng 7 năm 1789, tại kinh đô Paris của nước Pháp, một biến cố đã xảy ra tưởng chừng chỉ là một cuộc nổi loạn của dân chúng, nhưng về sau lại trở thành một trong những dấu mốc lớn nhất của lịch sử nhân loại. Hôm ấy, một đám đông dân Paris đã kéo đến pháo đài Bastille, một nhà tù kiên cố nằm giữa lòng thủ đô, biểu tượng cho quyền lực tuyệt đối của nền quân chủ Pháp.

 

Người dân khi ấy tin rằng bên trong Bastille đang giam giữ nhiều tù nhân chính trị bị triều đình vua Louis XVI đàn áp. Họ kéo đến với ý định giải thoát những người bị tù oan và chống lại sự cai trị độc đoán của chế độ phong kiến. Nhưng khi cánh cửa nhà tù bị phá tung, họ chỉ tìm thấy vỏn vẹn bảy người tù.

 

Sự thật ấy có phần khác xa với huyền thoại cách mạng. Trong số bảy người được thả, có bốn người phạm tội làm giấy bạc giả, hai người bị xem là mất trí, và một người thuộc giới quý tộc bị giam vì những hành vi bị coi là trái với luân thường đạo lý. Không có những nhà cách mạng nổi tiếng hay những chiến sĩ tự do đang bị xiềng xích như đám đông tưởng tượng.

 

Thế nhưng, ý nghĩa của ngày 14 tháng 7 không nằm ở số lượng tù nhân được giải thoát. Điều quan trọng hơn cả là Bastille đã sụp đổ như một biểu tượng. Một pháo đài từng tượng trưng cho quyền lực vô hạn của nhà vua đã bị chính dân chúng Paris đánh chiếm. Đó là khoảnh khắc người dân Pháp tuyên bố rằng quyền lực của vua chúa không còn là điều bất khả xâm phạm.

 

Nước Pháp trước cơn bão cách mạng.

 

Vào cuối thế kỷ XVIII, nước Pháp vẫn là một quốc gia quân chủ phong kiến lâu đời nhất Âu Châu. Nhà vua đứng trên đỉnh cao quyền lực, nắm trong tay quân đội, luật pháp và tài chính quốc gia. Người ta tin rằng nhà vua cai trị bởi “thiên mệnh”, tức quyền lực đến từ Thượng đế, nên thần dân phải tuyệt đối phục tùng.

 

Thời ấy, xã hội Pháp chia thành ba đẳng cấp.

 

Đẳng cấp thứ nhất là giới giáo sĩ Công giáo, có nhiều đặc quyền về đất đai và thuế khóa.

 

Đẳng cấp thứ hai là giới quý tộc, sở hữu phần lớn ruộng đất, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình và quân đội.

 

Đẳng cấp thứ ba là đại đa số dân chúng, gồm nông dân, thợ thủ công, thương nhân và tầng lớp trí thức. Họ chiếm hơn 90 phần trăm dân số nhưng lại phải gánh phần lớn thuế má.

 

Sự bất công xã hội ngày càng trở nên sâu sắc. Trong khi quý tộc và giáo sĩ sống trong những lâu đài nguy nga, nhiều nông dân phải vật lộn với đói nghèo. Giá bánh mì — lương thực căn bản của người dân Pháp thời ấy — tăng cao do mất mùa và khủng hoảng kinh tế.

 

Tại Versailles, triều đình vua Louis XVI vẫn duy trì cuộc sống xa hoa. Hoàng hậu Marie Antoinette trở thành biểu tượng của sự phung phí trong mắt dân chúng, dù nhiều lời chỉ trích về bà sau này đã bị thổi phồng do cách mạng tuyên truyền.

 

Khủng hoảng tài chính và sự thức tỉnh của dân chúng.

 

Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến cuộc cách mạng là tình trạng khánh kiệt tài chính của nước Pháp.

 

Trong nhiều thập niên, nước Pháp đã tiêu tốn rất nhiều tiền bạc cho các cuộc chiến tranh, đặc biệt là cuộc chiến tranh chống Anh tại Bắc Mỹ, khi Pháp hỗ trợ các thuộc địa Mỹ giành độc lập. Mặc dù chiến thắng trước kẻ thù truyền kiếp, nước Pháp lại rơi vào cảnh nợ nần chồng chất.

 

Nhà vua tìm cách tăng thuế, nhưng hệ thống đặc quyền của quý tộc và giáo sĩ khiến việc cải cách gần như không thể thực hiện. Người dân thường ngày càng bất mãn.

 

Cùng lúc đó, tư tưởng của thời kỳ Khai sáng lan rộng. Những nhà tư tưởng như Voltaire, Rousseau và Montesquieu đã đặt câu hỏi về quyền lực tuyệt đối của vua chúa, đề cao lý trí, tự do cá nhân và quyền của công dân.

 

Những tư tưởng ấy không lập tức tạo ra cách mạng, nhưng chúng đã gieo vào xã hội Pháp một hạt giống mới: con người có quyền đặt câu hỏi về chính quyền đang cai trị mình.

 

Từ cuộc họp Quốc hội đến ngày Bastille sụp đổ.

 

Năm 1789, trước tình trạng khủng hoảng tài chính, vua Louis XVI buộc phải triệu tập Hội nghị Tam cấp (États généraux) — một cơ quan đại diện ba tầng lớp xã hội đã không được triệu tập trong hơn một thế kỷ.

 

Nhưng ngay sau khi nhóm đại biểu Đẳng cấp thứ ba nhận thấy tiếng nói của mình bị hạn chế, họ tự tuyên bố thành lập Quốc hội Lập hiến, đại diện cho dân tộc Pháp.

 

Căng thẳng tại Paris gia tăng. Tin đồn lan truyền rằng nhà vua chuẩn bị dùng quân đội đàn áp phong trào cải cách. Người dân bắt đầu tìm kiếm vũ khí để tự bảo vệ mình.

 

Ngày 14 tháng 7 năm 1789, hàng ngàn người kéo đến Bastille. Ban đầu, mục tiêu chính của họ không phải là phá nhà tù, mà là chiếm lấy kho súng đạn được cất giữ bên trong pháo đài.

 

Sau nhiều giờ thương lượng thất bại, giao tranh nổ ra. Đám đông tràn vào Bastille, viên chỉ huy pháo đài bị giết, và lá cờ cách mạng được kéo lên.

 

Mặc dù về mặt quân sự, việc chiếm Bastille không phải là một chiến thắng lớn, nhưng về mặt tinh thần, đó là một cú đánh mạnh vào nền quân chủ.

 

Bastille: từ nhà tù thành biểu tượng.

 

 

Trước năm 1789, Bastille đã tồn tại hơn bốn thế kỷ. Ban đầu, nó được xây dựng như một pháo đài bảo vệ phía đông Paris. Về sau, nó trở thành nhà tù dành cho những người bị nhà vua bắt giữ bằng các sắc lệnh đặc biệt gọi là “lettres de cachet”.

 

Những sắc lệnh này cho phép nhà vua ra lệnh bắt giữ một người mà không cần xét xử công khai. Chính điều đó khiến Bastille trở thành biểu tượng của sự tùy tiện và độc đoán.

 

Dù trên thực tế, Bastille không phải lúc nào cũng đầy những tù nhân chính trị, hình ảnh của nó trong tâm trí dân chúng vẫn gắn liền với sự áp bức.

 

Vì vậy, khi pháo đài ấy bị đánh chiếm, người dân không chỉ phá một bức tường đá. Họ muốn phá bỏ một quan niệm lâu đời rằng nhà vua có quyền lực tuyệt đối trên đời sống của thần dân.

 

Ảnh hưởng đối với thế giới.

 

Sau ngày Bastille thất thủ, cuộc Cách mạng Pháp nhanh chóng lan rộng. Chế độ phong kiến bị lung lay, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền được công bố, khẳng định những nguyên tắc mới về tự do và bình đẳng.

 

Nhưng cách mạng cũng kéo theo những năm tháng đầy biến động: bạo lực, nội chiến, thời kỳ Khủng bố dưới quyền Robespierre, rồi cuối cùng là sự xuất hiện của Napoléon Bonaparte.

 

Lịch sử Cách mạng Pháp vì thế không chỉ là câu chuyện về tự do, mà còn là bài học phức tạp về quyền lực. Một chế độ bất công có thể bị lật đổ, nhưng một cuộc cách mạng nếu thiếu sự kiểm soát và tinh thần pháp trị cũng có thể dẫn đến những bi kịch mới.

 

Khẩu hiệu nổi tiếng: “Tự do, Bình đẳng, Huynh đệ” (Liberté, Égalité, Fraternité) đã trở thành biểu tượng của nền Cộng hòa Pháp và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều phong trào chính trị trên thế giới.

 

Bài học từ ngày 14 tháng 7.

 

 

Ngày phá ngục Bastille nhắc nhở nhân loại rằng không có quyền lực nào tồn tại mãi mãi nếu mất đi sự đồng thuận của người dân.

 

Một chính quyền mạnh không chỉ dựa vào quân đội, lâu đài hay nhà tù, mà phải dựa trên sự công bằng, lòng tin và trách nhiệm đối với xã hội.

 

Bastille chỉ là một pháo đài bằng đá, nhưng sự sụp đổ của nó đã mở ra một thời đại mới: thời đại mà người dân bắt đầu nhận thức rõ hơn về quyền công dân và vai trò của mình trong lịch sử.

 

Ngày nay, 14 tháng 7 được nước Pháp chọn làm Quốc khánh, tương tự như ngày 4 tháng 7 của Hoa Kỳ. Đối với người Pháp, đó không chỉ là ngày kỷ niệm một trận đánh, mà là ngày nhắc nhớ một bước ngoặt lớn: ngày mà tiếng nói của dân chúng lần đầu tiên vang lên mạnh mẽ trước quyền lực của một nền quân chủ lâu đời.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.