Mỹ có đang vô tình tạo ra đối thủ mạnh hơn sau mỗi cuộc chiến?

 

Đoàn Xuân Thu

 

 

Trong nhiều thập niên qua, chiến lược đối ngoại của Hoa Kỳ thường được mô tả bằng một mục tiêu khá đơn giản: kiểm soát các mối đe dọa và duy trì trật tự toàn cầu do Mỹ dẫn dắt. Tuy nhiên, một nghịch lý ngày càng xuất hiện trong các cuộc xung đột gần đây—từ Trung Đông đến Á-Âu—là: sau mỗi cuộc chiến hoặc mỗi vòng trừng phạt, đối thủ của Mỹ không biến mất, mà đôi khi lại trở nên thích nghi tốt hơn, cứng cáp hơn và khó kiểm soát hơn.

 

Trường hợp Iran trong cuộc xung đột 2026 là một ví dụ tiêu biểu cho câu hỏi lớn: liệu Mỹ có đang vô tình tạo ra những đối thủ mạnh hơn sau mỗi lần can thiệp?

 

1. Chiến tranh không còn kết thúc bằng “xóa sổ đối thủ”

 

Trong các mô hình chiến tranh cổ điển, một cường quốc có thể giành chiến thắng bằng cách phá hủy hoàn toàn năng lực quân sự và chính trị của đối phương. Nhưng trong thời hiện đại, điều này gần như không còn khả thi.

 

Các quốc gia ngày nay: gắn chặt vào chuỗi cung ứng toàn cầu, có khả năng phân tán tài sản và công nghệ; sử dụng chiến tranh phi đối xứng (asymmetric warfare) và đặc biệt là có khả năng “sống sót dưới trừng phạt”.

 

Iran là ví dụ rõ ràng: dù bị tàn phá nặng nề về quân sự, quốc gia này không sụp đổ, mà chuyển sang trạng thái thích nghi.

 

2. Trừng phạt kinh tế: con dao hai lưỡi. Trong nhiều năm, Mỹ dựa vào công cụ trừng phạt kinh tế như một “vũ khí mềm”: cắt quyền tiếp cận hệ thống ngân hàng quốc tế, hạn chế xuất khẩu dầu, phong tỏa tài sản nước ngoài.

 

Mục tiêu là làm suy yếu chế độ và buộc thay đổi hành vi.

 

Nhưng thực tế lại phức tạp hơn: Trừng phạt tạo ra ba hiệu ứng ngược:

 

(1) Kinh tế “nội địa hóa bắt buộc”

Các quốc gia bị trừng phạt buộc phải phát triển hệ thống thay thế, từ tài chính đến thương mại.

 

(2) Thị trường song song (shadow economy)

Iran, Nga hay Venezuela đều phát triển mạng lưới bán hàng “ngoài hệ thống”, giúp họ linh hoạt hơn.

 

(3) Kinh nghiệm sinh tồn kinh tế.

Càng bị cô lập lâu, càng hình thành năng lực “chống sốc” tốt hơn. Nói cách khác, trừng phạt không chỉ làm yếu đi đối thủ, mà còn dạy họ cách sống sót.

 

3. Iran: từ bị cô lập đến tái cấu trúc.

Theo các phân tích từ CNN và giới năng lượng, thỏa thuận Mỹ–Iran 2026 có thể mở lại: xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu/ngày; giải phóng tài sản bị đóng băng; nới lỏng trừng phạt tài chính cho phép tiếp cận hệ thống ngân hàng quốc tế.

 

Điều đáng chú ý là: Iran không trở lại trạng thái cũ, mà bước vào một trạng thái mới: hội nhập có điều kiện nhưng vẫn giữ kinh nghiệm “né hệ thống”.

 

Trong nhiều năm bị trừng phạt, Iran đã học được: cách bán dầu qua trung gian; cách định tuyến tài chính ngoài SWIFT; cách giảm phụ thuộc vào đồng USD.

 

Khi các kênh chính thức được mở lại, những kỹ năng này không biến mất—mà trở thành **lợi thế chiến lược mới**.

 

4. Bài học từ Nga: bị cô lập nhưng không suy sụp.

Trường hợp Nga sau các lệnh trừng phạt quy mô lớn cũng cho thấy một xu hướng tương tự: chuyển hướng thương mại sang Châu Á, phát triển hệ thống thanh toán nội địa, duy trì xuất khẩu năng lượng qua kênh mới.

 

Dù chịu áp lực, Nga không sụp đổ như nhiều dự đoán ban đầu.

 

Điểm chung giữa Nga và Iran là: càng bị áp lực, càng tăng khả năng tự thích nghi hệ thống.

 

5. Mỹ đạt mục tiêu chiến thuật nhưng gặp vấn đề chiến lược.

Không thể nói Mỹ “thất bại” trong từng cuộc xung đột. Trên thực tế, Washington thường đạt được: kiềm chế đối thủ trong ngắn hạn; kiểm soát khủng hoảng năng lượng; duy trì ảnh hưởng quân sự.

 

Nhưng vấn đề nằm ở cấp độ dài hạn: Ba hệ quả chiến lược đáng chú ý:

 

(1) Đối thủ ít phụ thuộc hơn vào hệ thống Mỹ.

Mỗi vòng trừng phạt khiến đối thủ tìm cách “thoát USD hóa”.

 

(2) Hình thành các khối kinh tế song song.

Các liên minh ngoài phương Tây ngày càng chặt chẽ hơn.

 

(3) Khả năng phục hồi tăng dần.

Đối thủ học được cách tồn tại trong môi trường bị cô lập.

 

6. Nghịch lý quyền lực: càng gây áp lực, đối thủ càng “tiến hóa”

Trong sinh học chính trị quốc tế, có một quy luật không chính thức: Áp lực càng lớn, hệ thống bị ép buộc càng tiến hóa nhanh.

 

Mỹ, với vị thế siêu cường, thường sử dụng công cụ:

quân sự chính xác, trừng phạt tài chính, kiểm soát công nghệ

 

Nhưng mỗi công cụ này đều có phản ứng ngược:

quân sự → đối thủ phân tán lực lượng, trừng phạt → đối thủ xây hệ thống song song, công nghệ → đối thủ tự phát triển nội địa.

 

7. Vậy Mỹ có đang “tự tạo ra đối thủ mạnh hơn”?

Câu trả lời không đơn giản là “có” hay “không”.

Không hoàn toàn đúng, vì: Mỹ vẫn duy trì ưu thế quân sự và tài chính toàn cầu, nhiều đối thủ vẫn phụ thuộc một phần vào hệ thống quốc tế các nền kinh tế bị trừng phạt vẫn chịu thiệt hại lớn.

 

Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng: đối thủ ngày càng ít dễ bị “đánh gục hoàn toàn” khả năng thích nghi tăng nhanh hơn tốc độ áp lực ; thế giới đang dần phân mảnh thành nhiều hệ thống song song.

 

 

Kết luận: Chiến lược của Mỹ trong nhiều thập niên qua có thể được tóm gọn như sau: ngắn hạn: kiểm soát và kiềm chế thành công; trung hạn: tạo ra sự thích nghi ngoài dự đoán; dài hạn: góp phần hình thành một thế giới đa cực hơn. Trong trường hợp Iran, điều trớ trêu là: một quốc gia bị chiến tranh và trừng phạt có thể trở lại bàn cờ kinh tế toàn cầu với kinh nghiệm mạnh hơn trước.

 

Vì vậy, câu hỏi “Mỹ có đang vô tình tạo ra đối thủ mạnh hơn?” không có câu trả lời tuyệt đối. Nhưng một điều rõ ràng là: Trong thế giới hiện đại, quyền lực không chỉ được quyết định bằng việc đánh bại ai đó, mà còn bằng việc họ học được gì sau khi bị đánh bại.

 

 

Đoàn Xuân Thu

Melbourne.

 

Mời đọc tiếp bài: Vì sao trừng phạt kinh tế đang dần mất hiệu quả trong thế kỷ 21?